| YouTube Channel

पार्व्वणः (pArvvaNaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पार्व्वणः,
पुं,
 (पर्व्वणि ग्रहणयोग्यः इत्यण् ।)मृगविशेषः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
(पर्व्वणिक्रियते यत् तत् ।) अमावस्यापर्व्वसामान्ययोःकर्त्तव्यश्राद्धम् । यथा, --“अमावस्यां यत् क्रियते तत् पार्व्वणमुदाहृतम् ।क्रियते पर्व्वणि वा यत्तत् पार्व्वणमुदाहृतम् ॥
”इति भविष्यपुराणम् ॥
पर्व्वणि यत् क्रियते इत्यनेनामावास्यायाः पर्व्व-त्वात्तच्छ्राद्धस्य वैदिकप्रयोगाधीनयौगिकत्वेनपार्व्वणत्वप्राप्तौ अमावास्यायां पृथगभिधानं तद-मावास्याश्राद्धस्य रूढित्वार्थं तेन पार्व्वणेनविधानेनेत्यादौ यौगिकनानावयवशक्त्यपेक्षयाएकस्याः समुदायशक्तेर्लघुत्वात् अमावास्या-पार्व्वणातिदेशो लभ्यते न तु पूपाष्टकादि-पार्व्वणधर्म्मातिदेशः ।” इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
* ॥
सामगानां तस्य प्रयोगो यथा, --“विप्राप्राप्त्या श्राद्धकृतौ सुखार्थं क्रमसूचनम् ।श्राद्धपूर्व्वदिने मांसस्त्रीत्यागश्चैकभोजनम् ॥
श्राद्धाहे दन्तकाष्ठस्य त्यागः स्नानं तथोषसि ।याम्यास्यत्वं पादशौचे वास्त्वर्च्चा विष्णुचिन्तनम् ॥
तस्मै पूजा मूल्यदानं परभूस्वामिनेऽथवा ।तत् पितृभ्यश्चाग्रदानं रक्षादीपकुंशद्विजाः ॥
श्राद्धानुज्ञा च गायत्त्री देक्ताभ्य इति त्रिधा ।मृज्जलप्रोक्षणं रक्षाजलस्थापनमेकतः ॥
पूर्व्वं विप्रकरे तोयं कुशासनमनन्तरम् ।दक्षिणे देवविप्रस्य पितृविप्रस्य वामतः ॥
आवाहनार्घ्ये न्युब्जञ्च ततो गन्धादिपञ्चकम् ।ऐशानीक्रमतो रेखा प्रागग्रा देवमण्डले ॥
नैरृतीक्रमतो रेखा दक्षाग्रा पितृमण्डले ।पात्राणां तेषु विन्यासो होमप्रश्नोऽग्निहोमकः ॥
हुतशेषप्रदानञ्च पात्रालम्भोऽन्नवेशनम् ।इदमित्यङ्गुलेः क्षेपस्तूष्णीं दैवे यवस्य च ॥
पित्रे मन्त्रेण निःक्षेपस्तिलस्यापहता इति ।मधुनोऽन्ने च निःक्षेपो गायत्त्र्यास्त्रिर्ज्जपस्ततः ॥
मधुवाता त्वृचा चैव मधुशब्दत्रयेण च ।अन्नाभिमन्त्रणं तस्य दानं जलनिवेदनम् ॥
गायत्त्र्यादित्रिकजपोऽप्यन्नहीनजपस्तथा ।द्बिजाभावेऽपि तृप्त्यर्थं गायत्त्र्यादित्रिकस्य च ॥
पुण्याख्यानस्य च जपः सतिलप्रोक्षिते कुशे ।अग्निदग्धेतिमन्त्राभ्यां सतिलान्ननिवेदनम् ॥
हस्तक्षालश्चाचमनं हरिस्मृतिर्जलस्य च ।पित्रादिक्रमतो दानं गायत्त्र्यादिजपः पुनः ॥
शेषान्नपिण्डयोः प्रश्नो निहन्मीति च मण्डले ।अपहतानिहन्मिभ्यां रेखायुग्मं पितृक्रमात् ॥
आस्तरो देवतेत्यस्य जप आवाहनं तिलैः ।अवनेजनदानञ्च मधुवाता मधुत्रयम् ॥
अक्षन्नमी पिण्डदानं दर्भलेपापघर्षणम् ।आचमनं स्मृतिर्व्विष्णोः पात्रक्षालावनेजनम् ॥
अत्रेत्यादिजपो वामावर्त्तेनोदङ्मुखस्ततः ।आवृत्यामीजपश्चैव श्वासत्यागोऽञ्जलिस्ततः ॥
नम इत्यादिकजपो वासोदानञ्च पूजनम् ।वसन्ताय जपश्चैव द्बिजाग्रभूमिसेचनम् ॥
दैवादिब्राह्मणे दानं जलादित्रतयस्य च ।शिवा इत्यादिनाक्षय्यमघोरा गोत्रमित्यपि ॥
सपवित्रकुशाः पिण्डे स्वधावाचनमूर्जनम् ।न्युब्जोत्थानं पितुः पक्षे दक्षिणादानमग्रतः ॥
विश्वेदेवाश्च दातारो देवतेतिजपस्त्रिधा ।विसर्जनं वाज इति आमावेति प्रदक्षिणम् ॥
अन्नादेः प्रतिपत्तिश्च वामदेव्यजपस्त्रिधा ।दीपप्रच्छादनं हस्तक्षालमाचमने तथा ॥
अच्छिद्रवाचनं विष्णुस्मरणं शेषभोजनम् ।उपवासदिने घ्राणं मांसेतराशिताव्रते ॥
तद्दिने मैथुनत्यागः श्राद्धकृच्छ्राद्धभोजिनोः ॥
” * ॥
यजुषां विशेषो यथा, --“आस्तरो देवताभ्यश्च तिलपुष्पजलैस्ततः ।अवनेजनपिण्डौ च हस्तालेपापघर्षणम् ॥
हस्तक्षालश्चाचमनं विष्णोः संस्मरणाय वै ।अत्रेत्यादिजपो वामावर्त्तेनोदङ्मुखस्ततः ॥
आवृत्यामीजपश्चैव श्वासः प्रत्यवनेजनम् ।नीवीविस्रंसनञ्चैव तथैवाचमनद्वयम् ॥
नमो वः पितरः सुष्मायेत्यादिकषडञ्जलिः ।ऋतुनत्यर्थमेवायं वासः पिण्डप्रपूजनम् ॥
दैवादिब्राह्मणे दानं जलादित्रितयस्य च ।शिवा इत्यादिनाक्षय्यमघोरा गोत्रमित्यपि ॥
दातारोऽन्नञ्चनञ्चैव एताः सत्याशिषोऽस्त्वितिसपवित्रकुशाः पिण्डे स्वधावाचनमूर्जनम् ॥
आघ्राणञ्चैव पिण्डानां तेषामुत्तोलनन्ततः ।न्युब्जोत्थानं पितुः पक्षे दक्षिणादानमग्रतः ॥
विश्वेदेवाश्च प्रीयन्तां दैवे वा जलमित्यपि ।विसर्जनं वाज इति आमावेति प्रदक्षिणम् ॥
अन्यत् सर्व्वं समानम् ।” इति श्राद्धप्रयोगतत्त्वम् ॥