पार्वण (pArvaNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पार्व्वण mfn.
   (-णः-णी-णं)
	 m.
  (-णः) A sort of deer.
	 n.
  (-णं) The gene-
ral funeral ceremony to be offered to all the manes at the
Parva,  or conjunction of the sun and moon,  at which double
oblations are offered
 three cakes to the father,  paternal grand-
father,  and great grandfather
 and three to the maternal grand-
father,  his father,  and grandfather
 and the crumbs of each set
to the remoter ancestors in each line.
	 f.
  (-णी)
	 1. Belonging or
relating to a Parvan. 
	 2. Waxing,  increasing.
 E.
  पर्व्व a knot,  &c.
aff.
   अण् ।

Yates

English

 पार्व्वण (णः) 1.
m.
  A sort of deer
 a
general funeral ceremony.

Spoken Sanskrit

English

पार्वण 	-	 pArvaNa 	-	 adj.
  	-	  increasing
पार्वण 	-	 pArvaNa 	-	 adj.
  	-	  waxing
पार्वण 	-	 pArvaNa 	-	 adj.
  	-	  belonging or relating to a division of time or to the changes of the moon
पार्वण 	-	 pArvaNa 	-	 adj.
  	-	  full
पार्वण 	-	 pArvaNa 	-	 m.
  	-	  half-month

पार्वण 	-	  pArvaNa 	-	 adj.
  	-	 waxing
वृद्धि 	-	  vRddhi 	-	 f.
  	-	 waxing
आपूर्यमाणपक्ष 	-	  ApUryamANapakSa 	-	 m.
  	-	 waxing moon
बाल 	-	  bAla 	-	 adj.
  	-	  new or waxing
बालेन्दु 	-	  bAlendu 	-	 m.
  	-	  new or waxing moon
बालचन्द्र 	-	  bAlacandra 	-	 m.
  	-	  young or waxing moon
पूर्वपक्ष 	-	  pUrvapakSa 	-	 m.
  	-	  fortnight of the waxing moon

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 पार्व्वण
m.
  (-णः)
1 A sort of deer.
2 The general funeral ceremony to be offered to all the manes at the
Parva,  or conjunction of the sun and moon,  at which double oblations are
offered
 three cakes to the father,  paternal grandfather,  and great grandfather
and three to the maternal grandfather,  his father,  and grandfather
 and the
crumbs of each set to the remoter ancestors in each line.
E.
  पर्व्व a knot,  &c. aff.
   अण्.

Apte

English

पार्वण [pārvaṇa],  a.
  (-णी f.
 ) [पर्वणि भवः अण्]

Belonging or relating to a Parvan,  falling on a Parva day,  such as the full-moon,  new-moon &c.
 
 पश्यति स्म दिनात्यये पार्वणौ शशिदिवाकराविव R.*
  11.82
 Mu.*
  3.1.

Waxing,  increasing (as the moon). -णम् The ceremony of offering oblations to all the manes at a Parvan
 अमावास्यां यत् क्रियते तत् पार्वणमुदाहृतम् । क्रियते वा पर्वणि यत् तत् पार्वणमिति स्मृतिः ॥ Bhaviṣya.  P.
 
 also पार्वणश्राद्धम्.

Apte 1890

English

 पार्वण a. (णी f.) [पर्वणि भवः अण्] 1 Belonging or relating to a Parvan,  falling on a Parva day,  such as the full-moon,  new-moon &c.
 R. 11. 82
 Mu. 3. 10. 
2 Waxing,  increasing (as the moon). 
णं The ceremony of offering oblations to all the Manes at a Parvan. 

Monier Williams Cologne

English

 पार्वण mf(ई)n.  (fr.  पर्वन्) belonging or relating to a division of time or to the changes of the moon (such as at new or full moon)

 increasing,  waxing,  full (as the moon
 पर्वणौ शशि-दिवाकरौ,  m° and sun at the time of full m°,  Ragh.
  xi,  82),  GṛŚrS.
  
 Kāv.
 
 Pur.
  &c.
  

 पार्वण m.
  a half-month (=  पक्ष),  Jyot.
 

 oblations offered at new and full moon,  GṛS.
 

Monier Williams 1872

English

 पार्वण,  अस्,  ई,  अम्,  belonging or relating to a
division of time or of the month
 increasing,  waxing
full (as the moon)
 (अस्),  m. a kind of deer
 the
general funeral ceremony to be offered to all the
Manes at the Parvan (or conjunction of the sun and
moon,  at which double oblations are offered,  three
cakes to the father,  paternal grandfather and great-
grandfather,  and three to the maternal grandfather, 
his father and grandfather
 and the crumbs of each
set to the remoter ancestors in each line).

Macdonell

English

 पार्वण pārvaṇ-a,  a.
  relating to a phase of 🞄the moon (new or full)
 increasing or full 🞄(moon)
 being at the time of opposition or 🞄full moon
 m.
  fortnight
 new and full moon 🞄sacrifice.

Benfey

English

 पार्वण पार्वण,  i. e. पर्वन् + अ,  adj.
 
 1. Relating to the पर्वन् (q. cf. )
 2.
Increasing (as the moon),  Kathās. 35, 
114.
 3. Full,  Ragh. 11,  82.

Apte Hindi

Hindi

पार्वण
वि* - पर्वन् + अण्
पर्वसंबंधी

पार्वण
वि* - पर्वन् + अण्
"वृद्धि की प्राप्त होना,  बढ़ना (जैसे कि चन्द्रमा का)"

पार्वणम्
नपुं*
   - पर्वन् + अण्
पर्व के अवसर पर (अमावस्या के दिन) सभी पितरों के निमित्त आहुति देने का सामान्य संस्कार

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पार्वण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಮವಾಸ್ಯೆಯ ದಿನ ಮಾಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧ
निष्पत्तिः - > पर्वन् - "अण्" (४-२-९२)
व्युत्पत्तिः - > पर्वणि क्रियते
पार्वण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ

L R Vaidya

English

 pArvaRa {% (I) a. (f. णी) %} 1. Belonging or relating to a parvan q.v.,  R.xi.82
 2. waxing,  increasing.

 pArvaRa {% (II) m. %} A kind of deer.

 pArvaRa {% (III) n. %} The general ceremony of presenting oblations to all the Manes at a parvan.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पार्व्वणः,  पुं,
   (पर्व्वणि ग्रहणयोग्यः इत्यण् ।)मृगविशेषः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
 (पर्व्वणिक्रियते यत् तत् ।) अमावस्यापर्व्वसामान्ययोःकर्त्तव्यश्राद्धम् । यथा,  --“अमावस्यां यत् क्रियते तत् पार्व्वणमुदाहृतम् ।क्रियते पर्व्वणि वा यत्तत् पार्व्वणमुदाहृतम् ॥
”इति भविष्यपुराणम् ॥
पर्व्वणि यत् क्रियते इत्यनेनामावास्यायाः पर्व्व-त्वात्तच्छ्राद्धस्य वैदिकप्रयोगाधीनयौगिकत्वेनपार्व्वणत्वप्राप्तौ अमावास्यायां पृथगभिधानं तद-मावास्याश्राद्धस्य रूढित्वार्थं तेन पार्व्वणेनविधानेनेत्यादौ यौगिकनानावयवशक्त्यपेक्षयाएकस्याः समुदायशक्तेर्लघुत्वात् अमावास्या-पार्व्वणातिदेशो लभ्यते न तु पूपाष्टकादि-पार्व्वणधर्म्मातिदेशः ।” इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
 * ॥
सामगानां तस्य प्रयोगो यथा,  --“विप्राप्राप्त्या श्राद्धकृतौ सुखार्थं क्रमसूचनम् ।श्राद्धपूर्व्वदिने मांसस्त्रीत्यागश्चैकभोजनम् ॥
श्राद्धाहे दन्तकाष्ठस्य त्यागः स्नानं तथोषसि ।याम्यास्यत्वं पादशौचे वास्त्वर्च्चा विष्णुचिन्तनम् ॥
तस्मै पूजा मूल्यदानं परभूस्वामिनेऽथवा ।तत् पितृभ्यश्चाग्रदानं रक्षादीपकुंशद्विजाः ॥
श्राद्धानुज्ञा च गायत्त्री देक्ताभ्य इति त्रिधा ।मृज्जलप्रोक्षणं रक्षाजलस्थापनमेकतः ॥
पूर्व्वं विप्रकरे तोयं कुशासनमनन्तरम् ।दक्षिणे देवविप्रस्य पितृविप्रस्य वामतः ॥
आवाहनार्घ्ये न्युब्जञ्च ततो गन्धादिपञ्चकम् ।ऐशानीक्रमतो रेखा प्रागग्रा देवमण्डले ॥
नैरृतीक्रमतो रेखा दक्षाग्रा पितृमण्डले ।पात्राणां तेषु विन्यासो होमप्रश्नोऽग्निहोमकः ॥
हुतशेषप्रदानञ्च पात्रालम्भोऽन्नवेशनम् ।इदमित्यङ्गुलेः क्षेपस्तूष्णीं दैवे यवस्य च ॥
पित्रे मन्त्रेण निःक्षेपस्तिलस्यापहता इति ।मधुनोऽन्ने च निःक्षेपो गायत्त्र्यास्त्रिर्ज्जपस्ततः ॥
मधुवाता त्वृचा चैव मधुशब्दत्रयेण च ।अन्नाभिमन्त्रणं तस्य दानं जलनिवेदनम् ॥
गायत्त्र्यादित्रिकजपोऽप्यन्नहीनजपस्तथा ।द्बिजाभावेऽपि तृप्त्यर्थं गायत्त्र्यादित्रिकस्य च ॥
पुण्याख्यानस्य च जपः सतिलप्रोक्षिते कुशे ।अग्निदग्धेतिमन्त्राभ्यां सतिलान्ननिवेदनम् ॥
हस्तक्षालश्चाचमनं हरिस्मृतिर्जलस्य च ।पित्रादिक्रमतो दानं गायत्त्र्यादिजपः पुनः ॥
शेषान्नपिण्डयोः प्रश्नो निहन्मीति च मण्डले ।अपहतानिहन्मिभ्यां रेखायुग्मं पितृक्रमात् ॥
आस्तरो देवतेत्यस्य जप आवाहनं तिलैः ।अवनेजनदानञ्च मधुवाता मधुत्रयम् ॥
अक्षन्नमी पिण्डदानं दर्भलेपापघर्षणम् ।आचमनं स्मृतिर्व्विष्णोः पात्रक्षालावनेजनम् ॥
अत्रेत्यादिजपो वामावर्त्तेनोदङ्मुखस्ततः ।आवृत्यामीजपश्चैव श्वासत्यागोऽञ्जलिस्ततः ॥
नम इत्यादिकजपो वासोदानञ्च पूजनम् ।वसन्ताय जपश्चैव द्बिजाग्रभूमिसेचनम् ॥
दैवादिब्राह्मणे दानं जलादित्रतयस्य च ।शिवा इत्यादिनाक्षय्यमघोरा गोत्रमित्यपि ॥
सपवित्रकुशाः पिण्डे स्वधावाचनमूर्जनम् ।न्युब्जोत्थानं पितुः पक्षे दक्षिणादानमग्रतः ॥
विश्वेदेवाश्च दातारो देवतेतिजपस्त्रिधा ।विसर्जनं वाज इति आमावेति प्रदक्षिणम् ॥
अन्नादेः प्रतिपत्तिश्च वामदेव्यजपस्त्रिधा ।दीपप्रच्छादनं हस्तक्षालमाचमने तथा ॥
अच्छिद्रवाचनं विष्णुस्मरणं शेषभोजनम् ।उपवासदिने घ्राणं मांसेतराशिताव्रते ॥
तद्दिने मैथुनत्यागः श्राद्धकृच्छ्राद्धभोजिनोः ॥
” * ॥
यजुषां विशेषो यथा,  --“आस्तरो देवताभ्यश्च तिलपुष्पजलैस्ततः ।अवनेजनपिण्डौ च हस्तालेपापघर्षणम् ॥
हस्तक्षालश्चाचमनं विष्णोः संस्मरणाय वै ।अत्रेत्यादिजपो वामावर्त्तेनोदङ्मुखस्ततः ॥
आवृत्यामीजपश्चैव श्वासः प्रत्यवनेजनम् ।नीवीविस्रंसनञ्चैव तथैवाचमनद्वयम् ॥
नमो वः पितरः सुष्मायेत्यादिकषडञ्जलिः ।ऋतुनत्यर्थमेवायं वासः पिण्डप्रपूजनम् ॥
दैवादिब्राह्मणे दानं जलादित्रितयस्य च ।शिवा इत्यादिनाक्षय्यमघोरा गोत्रमित्यपि ॥
दातारोऽन्नञ्चनञ्चैव एताः सत्याशिषोऽस्त्वितिसपवित्रकुशाः पिण्डे स्वधावाचनमूर्जनम् ॥
आघ्राणञ्चैव पिण्डानां तेषामुत्तोलनन्ततः ।न्युब्जोत्थानं पितुः पक्षे दक्षिणादानमग्रतः ॥
विश्वेदेवाश्च प्रीयन्तां दैवे वा जलमित्यपि ।विसर्जनं वाज इति आमावेति प्रदक्षिणम् ॥
अन्यत् सर्व्वं समानम् ।” इति श्राद्धप्रयोगतत्त्वम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पार्वण त्रि०
  पर्वणि क्रियते शैषिकोऽण् पर्वणि भवे तु कालाट्ठ-ञेव स्यात् तेन पार्विक इत्येव अतएव “न शारदः पार्विकशर्वरीश्वरः” इति नैषधे पठित्वा मल्लिनाथेन तथोक्तम् ।१ पर्वविहिते २ अमावास्यानिमित्तके श्राद्धे न०
  यथोक्तंश्रा० त० “अमावास्याकर्त्तव्यपर्वकर्त्तव्ययोः पार्वणत्व-माह भविष्यपुराणम् “अमावास्यां यत् क्रियते तत्-पार्वणमुदाहृतम् । क्रियते वा पर्वणि यत् तत्पार्वण-मिति स्मृतिः” । अत्र यदित्यादेरुभयत्राभिधानेन विक-ल्पार्थवाशब्देन च पार्वणस्य लक्षणं द्वितीयमुक्तं प-र्वणि यत् क्रियते इत्यनेनामावास्यायाः पर्वत्वात्तच्छ्राद्धस्यवैदिकप्रयोगाधीनयौगिकत्वेन पार्वणत्वप्राप्तौ अमवा-स्यायां यत् पृथगुपादानं तदमावास्याश्राद्धस्य रूढित्वार्थंतेन पार्वणेन विघानेन इत्यादौ यौगिकनानावयव-शक्त्यपेक्षया एकस्या एव समुदायशक्तेर्लघुत्वात् अमा-वास्यापार्वणधर्मातिदेशो लभ्यते न तु पूपादिद्रव्याष्टका-दिपार्वणधर्मातिदेशः । अतः अमावास्यायामष्टम्यादिपर्वणि च तन्निमित्तकश्राद्धे पार्वणश्राद्धम् अन्यत्र पार्ब-णविधिना श्राद्धमित्यभिलापे विशेषः” । कालमाधवीये चशातातप आह “दर्शश्राद्धन्तु यत् प्रोक्तं पार्वणं तत्प्रकीर्त्तितम् । अपराह्णे पितॄणां तु तत् प्रदानं विशे-ष्यते” इति । यद्यप्येतादृशं पार्वणं प्रतिपदि न प्राप्नोतितथापि तद्विकृतिरूपतया त्रिपुरुषोद्देशेन कर्त्तव्यादि-काम्यश्राद्धादेः पार्बणत्वं व्यवहर्त्तुं शक्यम् । अतएवकाण्ववाक्यं पूर्वमुदाहृतम् “त्रीनुद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वणंमुनयी विदुः” इति । तस्य कालभेदाश्च नि० सि० निर्णीताःयथा वृद्धपराशरः “श्राद्धं वृद्धावचन्द्रेभच्छायाग्रह-णसंक्रमे । नवोदके नवान्ने च नवच्छन्ने तथा गृहे ।नवैक्षवेषु चेहन्ते पितरो हि मघास्वपि” । “पितरःस्पृहयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च” इति शातातपपाठःनवोदके नवक्पवाप्यादाविति केचित् । वर्षोपक्रमे आर्द्रा-प्रवेशे इति गौडाः “वृश्चिके शुक्लपक्षे तु नवान्नं शस्यतेबुधैः” अतः कृष्णपक्षे नेति गौडाः मैथिलास्तु “अकृ-ताग्रयणं चैव धान्यजातं नरोत्तम!” इति वाराहोक्तेःप्रतिधान्यं श्राद्धमाहुः तन्न जातपदस्य श्राद्धयोग्यसमूह-परत्वात् । हेमाद्रौ जातूकर्ण्यः “ग्रहोपरागे च सुते चजाते पित्र्ये गयायामयनद्वये च । नित्यं च शङ्खे चतथैव पद्मे दत्तं भवेन्निष्क्रसहस्रतुल्यम् । शङ्खं प्राहु-रमावास्यां क्षीणचन्द्रां द्विजोत्तमाः । अष्टकासु भवेत्पद्मतत्र दत्तं तथाऽक्षयम्” । तत्रैव शङ्खः “यदाविष्टिर्व्यती-पातो भानुवारस्तथैव च । पद्मकं नाम तत्प्रोक्तमय-नाच्च चतुर्गुणम्” । याज्ञवल्क्यः “अमावस्याष्टकावृद्धिःकृष्णपक्षोऽयनद्वयम् । द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिर्विषुवत्सूर्य-संक्रमः । व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्य्ययोः ।श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्त्तिताः” कृष्ण-पक्ष सर्वोऽपि “शाकेनापरपक्षं नातिक्रमेत मासि मासिवाऽशनमिति” श्रुतेः “ऊर्द्धं वा चतुर्य्या यदहः सम्पद्यतेऋते चतुर्दशीमिति” कात्यायनोक्तेः “मासि मासि कार्य-मपरपक्ष्स्यापराह्णः श्रेयान्” इत्थापस्तम्बोक्तश्च वीप्सयासर्वकृष्णपक्षेषु नित्यम् “तेनोपसंहारान्महालयपरत्वपरास्तम् अत्र प्रत्यहं पञ्चम्यादि यदहःसम्पत्तिर्वेति त्रयपक्षाः यदैकैकदिने श्राद्धं तदा दार्शं पृथगेव याज्ञवल्क्ये-नामावास्यायाः पृथङ्निर्देशात् । एतेन कृष्णपक्षे यदहःसम्पद्यते अमावास्यायां तु विशेषेणेति निगमोक्तेर्गुणो-ऽपरपक्षश्राद्धस्यामावास्येति शूलपाणिमतमप्यपास्तम् ।अशक्तौ दर्शेनापि मासि श्राद्धसिद्धिरिति नारायणवृत्तिः ।निरग्निकानां कस्मिंश्चिद्दिने आहिताग्नेस्तु दर्शे एव “नदर्शेन विना श्राद्धमाहिताग्नेर्हिजन्मन” इति मनूक्तेःसर्वकृष्णपक्षाशक्तौ मात्स्ये “अनेन विधिना श्राद्धं त्रि-रव्दस्येह निर्वपेत् । कन्याकुम्भवृषस्थेऽर्के कृष्णपक्षे चसर्वदा” । कर्कोऽपि “आहिताग्नेः संवत्सरे त्रिः श्राद्ध-नियम” इति । देवलः “अनेन विधिना श्राद्धं कुर्य्यात्संवत्सरं सकृत् । द्विश्चतुवां यथाश्रद्धं मासे मासेदिने दिने” । कृष्णपक्षेष्वपि महालयस्य श्रेष्ठत्वं त-च्चोक्तं प्राक् । व्यतीपाते विशेषमाह हेमाद्रौ शङ्खः “फलंलक्षघ्नमुत्पत्तौ भ्रमणे कोटिरुच्यते । पतने शतकोट्यस्तुंपाते वै दत्तमक्षयम्” ज्योतिःशास्त्रे “द्वाविंशतिस्तथो-त्पत्तौ भ्रसणे चैकविंशतिः । पतने दश नाड्यस्तु पतितेसप्त नाडिकाः” अन्यौ च द्वौ व्यतीपातौ प्रागुक्तौ । हे-माद्रौ मार्कण्डेयः “यदा च श्रोत्रियोऽभ्येति गृहं वेद-विदग्निचित् । तेनैकेनापि कर्त्तव्यं श्राद्धं च विषुव-च्छुभम्” । इदं चापिण्डं कार्यमिति हेमाद्रिः एतज्जीवपितृकोऽपि “उद्वाहे पुत्रजनने पित्र्येष्ट्यां सौमिकेमखे । तीर्थे ब्राह्मण आयाते षडेते जीवतः पितुः”इति मैत्रायणीयपरिशिष्टोक्तेः । तिथिविशेषे फलवि-शेषो याज्ञव् क्येनोक्तः “कन्यां १ कन्यावेदिन २ श्च पशू ३न्वै भर्तृसुतानपि ४ । द्यूत ५ कृषिं ६ च वाणिज्य ७दिशफैकशफां ८ । ९ स्तथा । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् १०स्रणरौप्ये सकुप्यके ११ । १२ । ज्ञानिश्रैष्ठ्य १३ सर्व-कामानाप्रोति १५ श्राद्धदः सदा । प्रतिपत्प्रभृति-ष्वेका वजयित्वा वतुर्दशीम्” एताः कृष्णपक्षस्था एवमहालये तु फलभूमेति पृथ्वीचन्द्रीदयः । पोर्णमास्यांहैमाद्रौ पितामहः “अमावास्याव्यतीपाते पौर्णमा-स्यष्टकसि च । विद्वान् श्रामकुर्वाणो नरकं प्रतिप-द्यते” एतन्माव्यादिपरम् “व्रीहिपाके च कर्त्तव्यं यव-पाके च पार्थिव! । पौर्णमासी तथा माथी श्रावणी चनृपोत्तम! । प्रोष्ठपद्यामतीतायां तथा कृष्णत्रयोदशी ।एतांस्तु श्राद्धकालान् वै नित्यानाह प्रजापतिः” इतिविष्णुधर्मोक्तेः । विष्णुः “माघी प्रोष्ठपद्यूर्द्धं कृष्णा त्रयोदशीति” । अत्र माथी पौर्णमासीति कल्पकरुः । श्रावण्यू-र्द्ध्वमपि मघायोगसम्भवात्त्रयोदशी विशेषणमिति गौडाःनक्षत्रेष्वपि याज्ञवल्क्यः “स्वर्गं ह्यषत्यमोजश्च शौर्यं क्षेत्रंबलं तथा । पुत्रान् श्रैष्ठ्यं च सौभाम्यं सखद्धि मुख्यतशुभम् । प्रवृत्तचक्रता वापि बाणिज्यप्रभृतीनपि । अ-रोगित्वं यशोवीतशोकतां परमाङ्गतिम् । धनं वेदान्भिषक्सिद्धिं कुप्यङ्गाभप्यजाविकम् । अश्वानायुश्च विधिवद्यः श्राद्धं संप्रयच्छति । कृत्तिकादिभरण्यन्तं सका-मान् प्राप्नुयादिमान्” । फलान्तराण्यपि महामारतकौर्मादेर्ज्ञेयानि । माधवीये मरीचिः “कृत्तिकादिषु ऋ-क्षेषु श्राद्धे यत् फलमीरितम् । विष्कम्भादिषु योगेषुतदेव फलमिष्यते” वृहस्पतिः “आरोग्यं चैव सौभाग्यंशत्रूणां च पराजयम् । सर्वान् कामान् प्रियां विद्याधनमायुर्यथाक्रमम् । सूर्य्यादिदिवसेष्वेतच्छ्राद्धकृल्लभतेफलम् । बवादिकरणेष्वेतच्छ्राद्धकृल्लभते फलम्” अ-न्यानि च वण्णवतिश्राद्धादीनि प्रागुक्तानि मार्कण्डेयपु-राणे श्राद्धार्हद्रव्यसम्पत्तौ तथा दुःस्वप्नदर्शने । जन्मर्क्षेग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वीत चेच्छया” ।“संक्रान्तान्नावुपरामे च पर्वण्यपि महालये । निर्वा-प्यास्तु त्रयः पिण्डा एकतस्तु क्षयऽहनि । एकोद्दिष्टंपरित्यज्य पार्वणं कुरुते द्विजः । अकृतं तद्वीजानीयात्स नरः पितृघातकः । अमावस्यां क्षयो यस्य प्रेतपक्षे-ऽथ वा यदि । सपिण्डोकरणादूद्धं तस्योक्तः पार्वणोविधिः । त्रिदण्डग्रहणादेव प्रेतत्वं नैव जायते । अह-न्येकादशे प्राप्ते पार्वणन्तु विधीयते” लिखितस० । एतेषांव्याख्यानतात्पर्यकथनपूर्वकं विकृतिपार्वणविधानम् श्रा० त०निर्णीतं यथा “त्रयं सम्प्रदानानां त्रय कुर्य्यात् त्रिभ्योदद्यादित्यर्थः । सृताहपर्युदस्तत्रिदैवतत्वस्य प्रतिप्रसवमाहअमावास्यामिति प्रेततक्षोऽत्र पितृपक्षा अश्वयुक्कृष्णपक्षइति यावत् न तु कृष्णपक्षमात्र कृष्णपक्षसामान्यपरत्वेऽ-माबास्यापदवैयर्थ्यापत्तेः पितृपक्ष विशपयति हेमाद्रिमा-धवाचार्य्यधृतं नागरखण्डम “नभो वाथ नभस्यो वाभलमासो यदा भवेत् । सप्तमः पिवृपक्षः स्यादन्यत्रैव तुपञ्चमः” । अत्र श्रावणभाद्रयोरन्यतरस्य मखमासत्वेआपाढापेक्षया सप्तमपक्षस्य पितृपक्षत्वात् अत्र मृत-स्यैव प्रोतपक्षमृतत्वं न तु मलमासभाद्रकृष्णपक्षमृतस्य ।ततश्च तत्र मृतस्य वर्षान्तरेऽश्वयुक्कृष्णपक्षेऽपि तच्छ्रा-द्धकरणे न पार्वणं किन्त्वेकोद्दिष्टमिति । अत्र पार्वणोविधिः पार्वणेतिकर्त्तव्यताकैकोद्दिष्टविधिरिति नव्यव-र्द्धमानप्रभृतयः तन्न पूर्ववचनोक्तत्रैप्रुरुषिकस्य मृताहेपर्युदस्तस्य पार्वणो विधिरित्यनेन प्रतिप्रसवात् तस्मात्तदेकोद्दिष्टं त्रैपुरुषिकं न तु षाट्पौरुषिकं “कर्षूसम-न्वितं मुक्त्वा तथाद्यं श्राद्वषोडशम् । प्रत्याव्दिकञ्च शेषेषुपिण्डाः स्युः षडिति स्थितिः” इति छन्दोगपरिशिष्टवच-नेन प्रत्याव्दिकव्यतिरेकेण षट्संख्यानियमात् । एवममा-वास्यादिमरणनिमित्तेन मातुरपि पत्याव्दिकं पार्वण-विधिनैव “अपुत्रा ये मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्चये । तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्” इतिआपस्तम्बवचने अपुत्त्रा इति विशेषणोपादानात् सपु-त्त्राणां पार्वणाभ्यनुज्ञानात् । एतच्च भात्रादित्रितयदैव तंकार्य्यम् “मात्रे पितामह्यै प्रपितामह्यै च पूर्ववत् ब्राह्म-णान् भोजयित्वा” इत्यन्वष्टकायां तथा दर्शनात् अवसा-नदिननिमित्तत्वेन पार्वणविधिना छन्दोगैरपि मात्रादि-त्रिकाणां श्राद्धं कर्त्तव्यं “न योषिद्भ्यः पृथग्दद्यादव-सानदिनादृते” इति छन्दोगपरिशिष्टवचने विशेषतःप्रतिप्रसवात् । एवं सपिण्डीकरणेऽपि । एतच्च मृताहपार्वणं मातापित्रोरेव । तथा च हेमाद्रिधृतकात्यायन-वचनं “सपिण्डीकरणादूर्द्ध्वं पित्रोरेव हि पार्वणम् ।पितृव्यभ्रातृमातॄणामेकोद्दिष्टं सदैव तु” । मातृपदंसपत्नीमातृपरम् । सपत्नीमात्रित्यत्र मातृपदस्य राज-दन्तादित्वात् परनिपातः ततश्च वाक्ये मातृसपत्नीतिन प्रयोज्यं किन्तु सपत्नीमातरित्यादिकम् । एवं साग्नि-कौरसक्षेत्रजाभ्यां मृताहे पार्वणं कर्त्तव्यम् “औरस-क्षेत्रजौ पुत्रौ विधिना पार्वणेन तु । प्रत्यव्दमितरे कुर्यु-रेकोद्दिष्टं सुता दश” इति जावालवचनस्य “यत्र यत्रप्रदातव्यं सपिण्डीकरणात् परम् । पार्वणेन विधानेनदेयमग्निमता सदा” इति मत्स्यपुराणवचनस्य चैकवा-क्यत्वात् । उशना च “प्रत्यव्दं दर्शवच्छ्राद्धं साग्निःकुर्वीत वै द्विजः । एकोद्दिष्टं सदा कुर्य्यान्निरग्निः श्राद्धदःसुतः” ।

Burnouf

French

 पार्वण पार्वण m.
  (पर्वन्) cérémonie en l'honneur
des Ancêtres ou श्राद्ध।
		 Esp. d'antilope.

Stchoupak

French

 पार्वण-
 -ई- a. relatif à une division de temps,  à un nœud de
la lune (v. पर्वन्-) 
 croissant,  pleine (lune) 
 पार्वणौ
शशि-दिवाकरौ lune et soleil en conjonction,  au moment de la pleine lune.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.