| YouTube Channel

पारदः (pAradaH)

 
Apte
English
पारदः [pāradḥ], quick-silver
पारदः पारतः सूतो हरबीजं रसश्चलः Abh. Chin. 15
निदर्शनं पारदो$त्र रसः
Bv.*
 1.82
पारदं हरितालं च Śiva B.3.19
संसारस्य परं पारं दत्ते$सौ पारदः स्मृतः Raseśvaradarśanam. -दाः
m.
 (pl. )
N.
 of a barbarous tribe
see
Ms.*
 1.44
Mb.
 * 2.
Apte 1890
English
पारदः Quick-silver
निदर्शनं पारदोऽत्र रसः Bv. 1. 82.
दाः m. pl. N. of a barbarous tribe
see Ms. 10. 44.
Apte Hindi
Hindi
पारदः
पुं*
 - पारं ददाति- पार + दा + क
पारा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पारदः, रसराजः, रसनाथः, महारसः, रसः, महातेजः, रसलेहः, रसोत्तमः, सूतराट्, चपलः, जैत्रः, रसेन्द्रः, शिवबीजः, शिवः, अमृतम्, लोकेशः, दुर्धरः, प्रभुः, रुद्रजः, हरतेजः, रसधातुः, अचिन्त्यजः, खेचरः, अमरः, देहदः, मृत्युनाशकः, सूतः, स्कन्दः, स्कन्दांशकः, देवः, दिव्यरसः, श्रेष्ठः, यशोदः, सूतकः, सिद्धधातुः, पारतः, हरबीजम्, रजस्वलः, शिववीर्यम्, शिवाह्वयः
noun
धातुविशेषः, क्रमिकुष्ठनाशकः ओजयुक्तः रसमयः धातुः।
"पारदः निखिलयोगवाहकः अस्ति।"
Synonyms:
 पारदः
noun
एका जातिः ।
"पारदस्य उल्लेखः महाभारते वर्तते"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पारदः
Root: पारदः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ wind
⇒ fish
⇒ quick
⇒ agile
⇒ swift
⇒ fickle
⇒ wanton
⇒ shaking
⇒ bismuth
⇒ wavering
⇒ unsteady
⇒ trembling
⇒ momentary
⇒ inconstant
⇒ quicksilver
⇒ thoughtless
⇒ expeditious
⇒ ill-mannered
⇒ kind of stone
⇒ kind of mouse
⇒ inconsiderate
⇒ instantaneous
⇒ black mustard
⇒ kind of perfume
⇒ moving to and fro
Shloka(s):
2|9|99|2 ► क्षारः काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे॥ (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|99|2 ⇢ चपलः (चपल) (पुं) ⇒ wind, fish, quick, agile, swift, fickle, wanton, shaking, bismuth, wavering, unsteady, trembling, momentary, inconstant, quicksilver, thoughtless, expeditious, ill-mannered, kind of stone, kind of mouse, inconsiderate, instantaneous, black mustard, kind of perfume, moving to and fro
➠ 2|9|99|2 ⇢ रसः (रस) (पुं) ⇒ soup, milk, aroma, broth, resin, serum, elixir, sentiment, green onion, taste or character of a work, myna tree [Vangueria Spinosa - Bot.]
➠ 2|9|99|2 ⇢ सूतः (सूत) (पुं) ⇒ sun, born, groom, urged, driver, impelled, engendered, charioteer, quicksilver, one that has, brought forth, young quadruped, master of the horse, caretaker of horses, carpenter or wheelwright
➠ 2|9|99|2 ⇢ पारदाः (पारद) (पुं) ⇒ quicksilver, leading across, mercury [quicksilver]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ धातुविशेषः
जातिः ➡ मूलकम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पारदः,
पुं,
 (जरामरणसङ्कटादिभ्यः पारं ददा-तीति । दा + कः ।) धातुविशेषः । पारा इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । रसराजः २ रसनाथः३ महारसः ४ रसः ५ महातेजः ६ रसलेहः७ रसोत्तमः ८ सूतराट् ९ चपलः १० जैत्रः११ शिवबीजम् १२ शिवः १३ अमृतम् १४रसेन्द्रः १५ लोकेशः १६ दुर्द्धरः १७ प्रभुः १८रुद्रजः १९ हरतेजः २० रसधातुः २१ अचि-न्त्यजः २२ खेचरः २३ अमरः २४ देहदः २५मृत्युनाशकः २६ सूतः २७ स्कन्दः २८ स्कन्दां-शकः २९ देवः ३० दिव्यरसः ३१ रसायनश्रेष्ठः३२ यशोदः ३३ । इति राजनिर्घण्टः ॥
सूतकः३४ सिद्धधातुः ३५ पारतः ३६ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
हरबीजम् ३७ रजस्वलः ३८ । इतिहेमचन्द्रः ॥
शिववीर्य्यम् ३९ शिवाह्वयः ४० ।इति भावप्रकाशः ॥
अस्य गुणाः । क्रमिकुष्ठ-नाशित्वम् । चक्षुष्यत्वम् । रसायनत्वञ्च । इतिराजवल्लभः ॥
अस्य भस्मनः पूर्णवीर्य्यं मासत्रय-पर्य्यन्तं तिष्ठति । इति परिभाषा ॥
* ॥
अपि च ।“पारदः सकलरोगनाशकःषड्रसो निखिलयोगवाहकः ।पञ्चभूतमय एष कीर्त्तितोदेहलोहवरसिद्धिकारकः ॥
मूर्च्छितो हरते व्याधीन् बद्धः खेचरसिद्धिदः ।सर्व्वसिद्धिकरो लीनो निरुत्थो देहसिद्धिदः ॥
विविधव्याधिभयोदयमरणजरासङ्कटेऽपिमर्त्त्येभ्यः ।पारं ददाति यस्मात्तस्मादयं पारदः कथितः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
तस्योत्पत्तिलक्षणे यथा, --“शिवाङ्गात् प्रच्युतं रेतः पतितं धरणीतले ।तद्देहसारजातत्वाच्छुक्लमच्छमभूच्च तत् ॥
अत्र भेदेन विज्ञेयं शिववीर्य्यं चतुर्व्विधम् ।श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णं तत्तु भवेत् क्रमात् ॥
ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यः शूद्रश्च खलु जातितः ।श्वेतं शस्तं रुजां नाशे रक्तं किल रसायने ॥
धातुवादे तु तत् पीतं खे गतौ कृष्णमेव च ॥
पारदः षड्रसः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नो रसायनः ।योगवाही महावृष्यः सदा दृष्टिबलप्रदः ॥
सर्व्वामयहरः प्रोक्तो विशेषात् सर्व्वकुष्ठनुत् ।स्वस्थो रसो भवेद्ब्रह्मा बद्धो ज्ञेयो जनार्द्दनः ।रञ्जितः क्रामितश्चापि साक्षाद्देवो महेश्वरः ॥
मूर्च्छित्वा हरति रुजं बन्धनमनुभूय खे गतिंकुरुते ।अजरीकरोति हि मृतः कोऽन्यः करुणाकरःसूतात् ॥
”रसामृते ।“यस्य रोगस्य यो योगस्तेनैव सह योजितः ।रसेन्द्रो हन्ति तं रोगं नरकुञ्जरवाजिनाम् ॥
”तस्य दोषा यथा, --“मलं विषं वह्निगिरित्वचापलंनैसर्गिकं दोषमुषन्ति पारदे ।उपाधिजौ द्वौ त्रिपुनागयोगजौदोषौ रसेन्द्रे कथितौ मुनीश्वरैः ॥
मलेन मूर्च्छा मरणं विषेणदाहोऽग्निना कष्टतरः शरीरे ।देहस्य जाड्यं गिरिणा सदा स्या-च्चाञ्चल्यतो वीर्य्यहृतिश्च पुंसाम् ॥
वङ्गेन कुष्ठं भुजगेन गण्डोभवेदतोऽसौ परिशोधनीयः ॥
वह्निर्व्विषं मलञ्चेति मुख्या दोषास्त्रयो रसे ।एते कुर्व्वन्ति सन्तापं मृतिं मूर्च्छां नृणां क्रमात् ॥
अन्येऽपि दोषाः कथिता भिषग्भिः पारदे यदि ।तथाप्येते त्रयो दोषा हरणीया विशेषतः ॥
संस्कारहीनं खलु सूतराजंयः सेवते तस्य करोति बाधास् ।देहस्य नाशं विदधाति नूनंकष्टांश्च रोगान् जनयेन्नराणाम् ॥
”मारितस्य मूर्च्छितस्य तस्य गुणाः ।“पारदः कृमिकुष्ठघ्नो जयदो दृष्टिदः सरः ।मृत्युहृच्च महावीर्य्यो योगवाही जराहरः ॥
स्मृत्योजोरूपदो वृष्यो वृद्धिकृद्धातुवर्द्धनः ।षण्डत्वनाशनः शूरः खेचरः सिद्धिदः परः ॥
पारदः सकलरोगहा स्मृतःषड्रसो निखिलयोगवाहकः ।पञ्चभूतमय एव कीर्त्तित-स्तेन तद्गुणगणैर्व्विराजते ॥
” * ॥
अथ रसस्य शोधनविधिः । तत्र स्वेदनम् ।“नानाधान्यैर्यथा प्राप्तैस्तुषवर्जैर्जलान्वितैः ।मृद्भाण्डं पूरितं रक्षेद्यावदम्लत्वमाप्नुयात् ॥
तन्मध्ये भृङ्गराण्मण्डी विष्णुक्रान्ता पुनर्नवा ।मीनाक्षी चैव सर्पाक्षी सहदेवी शतावरी ॥
त्रिफला गिरिकर्णी च हंसपादी च चित्रकः ।समूलं कुट्टयित्वा तु यथालाभं विनिःक्षिपेत् ॥
पूर्व्वाम्लभाण्डमध्ये तु धान्याम्लकमिदं स्मृतम् ।स्वेदनादिषु सर्व्वत्र रसराजस्य योजयेत् ॥
”विष्णुक्रान्ता गिरिकर्णी च अपराजितैव श्वेत-नीलपुष्पभेदात् । अत्यम्लमारनालं वा तदभावेप्रयोजयेत् । तदभावे धान्याम्लाभावे ।“त्र्युषणं लवणं राजी रजनी त्रिफलार्द्रकम् ।महाबला नागबला मेघनादः पुनर्नवा ॥
मेषशृङ्गी चित्रकञ्च नवसारं समं समम् ।एतत् समस्तं व्यस्तं वा पूर्व्वाम्लेनैव पेषयेत् ॥
प्रलिम्पेत्तेन कल्केन वस्त्रमङ्गुलमात्रकम् ।तन्मध्ये निःक्षिपेत् सूतं बद्ध्वा तत्त्रिदिनं पचेत् ॥
दोलायन्त्रेऽम्लसंयुक्ते जायते स्वेदितो रसः ॥
”मेघनादः चवराइ शाकविशेषः । मेषशृङ्गी मेढा-शृङ्गी । तदलाभे कर्कटशृङ्गी ग्राह्या । नवसारंनौसादर । अन्यच्च ।“सूलकानलसिन्धूत्थत्र्युषणार्द्रकराजिकाः ।रसस्य षोडशांशेन द्रव्यं युञ्ज्यात् पृथक् पृथक् ॥
द्रव्येष्वनुक्तमानेषु मतं मानमिदं बुधैः ।पटावृतेषु चैतेषु सूतं प्रक्षिप्य काञ्जिके ॥
स्वेदयेद्दिनमेकञ्च दोलायन्त्रेण बुद्धिमान् ।स्वेदात्तीव्रो भवेत् सूतो मर्द्दनाच्च सुनिर्म्मलः ॥
”मूलकंमुरै । अनलश्चित्रकम् । त्र्युषणं त्रिकटु ।राजिका राइ ॥
* ॥
अथ मर्द्दनम् ।“इष्टिकाचूर्णचूर्णाभ्यामादौ मर्द्यो रसस्ततः ।दध्ना गुडेन सिन्धूत्थराजिकागृहधूमकैः ॥
”अन्यच्च ।“कुमारिकाचित्रकरक्तसर्षपैःकृतैः कषायैर्बृहतीविमिश्रितैः ।फलत्रिकेणापि विमर्द्दितो रसोदिनत्रयं सर्व्वमलैर्विमुच्यते ॥
” * ॥
अथ मूर्च्छनम् ।“त्र्युषणं त्रिफलाबन्ध्याकन्दैः क्षुद्राद्बयान्वितैः ।चित्रकोर्णानिशाक्षारकन्यार्ककनकद्रवैः ॥
सूतं कृतेन यूषेण वारान् सप्ताभिमूर्च्छयेत् ।इत्थं संमूर्च्छितः सूतस्त्यजेत् सप्तापि कञ्चुकान् ॥
”बन्ध्याकन्दः वाझखखसाकन्दः । क्षुद्राद्वयं छोटी-कटैया वडोकटैया । ऊर्णा ऊर्णामेषका । निशाहरिद्रा । क्षारः यवक्षारः । कन्या कुमारिका ।अर्कः अर्कपत्ररसः । कनकः धत्तूरपत्ररसः ॥
* ॥
अथोर्द्ध्वपातनम् ।“मयूरग्रीवताप्याभ्यां नष्टपिष्टीकृतस्य च ।यन्त्रे विद्याधरे कुर्य्याद्रसेन्द्रस्योर्द्ध्वपातनम् ॥
सूतः स्यादूर्द्ध्वपातेन सर्व्वदोषविवर्ज्जितः ॥
”मयूरग्रीवा तुतिया । ताप्यः सुवर्णमाषी । नष्ट-पिष्टीकृतस्य कुमारिकाद्रवयोगेन तावन्मर्द्दनंकर्त्तव्यं यावत् पारदः पृथङ्न दृश्यते इत्यर्थः ।विद्याधरयन्त्रे डमरुयन्त्रे ॥
* ॥
अथाधःपातनम् ।“त्रिफलाशिग्रुशिखिभिर्लवणासुरिसंयुतैः ।नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेदूर्द्ध्वभाजनम् ॥
ततो दीप्तैरधःपातमुपलैस्तस्य कारयेत् ।यन्त्रे भूधरसंज्ञे तु ततः सूतो विशुद्ध्यति ॥
स्वेदनादिक्रियाभिस्तु शोधितोऽसौ यदा भवेत् ।तदा कार्य्याणि कुरुते प्रयोज्यः सर्व्वकर्म्मसु ॥
”अथ मुख्यदोषहरशोधनविधिः ।“गृहकन्या हरति मलं त्रिफलाग्निं चित्रकोविषं हन्ति ।तस्मादेभिर्मिश्रैर्वारान् संमूर्च्छयेत् सप्त ॥
” * ॥
अथ सर्व्वदोषहरः संक्षिप्तः शोधनविधिः ।“कुमारिकाचित्रकरक्तसर्षपैःकृतैः कषायैर्बृहतीविमिश्रितैः ।फलत्रिकेणापि विमर्द्दितो रसोदिनत्रयं सर्व्वमलैर्विमुच्यते ॥
”एवं कदर्थितः सूतः षण्डो भवति निश्चितम् ।बह्वौषधीकषायेण स्वेदितः स बली भवेत् ॥
सर्पाक्षीचिञ्चिकाबन्ध्याभृङ्गाब्दैः स्वेदितो बली ।ततः स पारकद्रावैः स्विन्नः स्यादतिदीप्तिमान् ॥
”सर्पाक्षी नागफणी । चिञ्चिका अम्बिली । बन्ध्यावाँझखखसा । भृङ्गः भृङ्गराजः । अब्दो मुस्ता ।पावकः चित्रकः ॥
* ॥
अथ रसस्य मारणविधिः ।“धूमसारं रसं तोरीं गन्धकं नवसादरम् ।यामैकं मर्द्दयेदम्लैर्भागं कृत्वा समं समम् ॥
काचकूप्यां विनिः क्षिप्य ताञ्च मृद्वस्त्रमुद्रया ।विलिप्य परितो वक्त्रे मुद्रां दत्त्वा विशोषयेत् ॥
अधःसच्छिद्रपिठरीमध्ये कूपीं निवेशयेत् ।पिठरीं बालुकापूरैर्भृत्वा वा कूपिकागलम् ॥
निवेश्य चुल्ल्यां तदधो वह्निं कुर्य्याच्छनैः शनैः ।तस्मादप्यधिकं किञ्चित् पावकं ज्वालयेत् क्रमात् ॥
एवं द्वादशभिर्यामैर्म्रियते रस उत्तमः ।स्फोटयेत् स्वाङ्गशीतं तमूर्द्ध्वगं गन्धकं त्यजेत् ॥
अधःस्थञ्च मृतं सूतं गृह्णीयात्तन्तु मात्रया ।यथोचितानुपानेन सर्व्वकर्म्मसु योजयेत् ॥
” * ॥
अथान्यप्रकारः ।“अपामार्गस्य बीजानां मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् ।तत् संपुटे क्षिपेत् सूतं मलपूदुग्धमिश्रितम् ॥
”मलपूः काष्ठोदुम्बरिका ।“द्रोणपुष्पीप्रसूनानि विडङ्गमिरिमेदकः ।एतच्चूर्णमधश्चोर्द्ध्वं दत्त्वा मुद्रां प्रदीपयेत् ॥
तद्गोलमाधमेत् सम्यक् मृन्मूषासंपुटे सुधीः ।मुद्रां दत्त्वा शोषयित्वा ततो गजपुटे पचेत् ॥
एकेनैव पुटेनैव सूतकं भस्म जायते ।तत् प्रयोज्यं यथास्थाने यथामात्रं यथाविधि ॥
”अथान्यप्रकारः ।“काष्ठोडुम्बरिकादुग्धै रसं किञ्चिद्बिमर्द्दयेत् ।तद्दुग्धघृष्टहिङ्गोश्च मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् ॥
क्षिप्त्वा तत्संपुटे सूतं तत्र मुद्रां प्रदीपयेत् ।धृत्वा तद्गोलकं प्राज्ञो मृन्मूषासंपुटेऽधिके ॥
पचेद्गजपुटे तेन सूतकं याति भस्मताम् ॥
”अन्यः प्रकारः ।“नागवल्लीरसैर्घृष्टः कर्कोटीकन्दगर्भितः ।मृन्मूषासंपुटे पक्वः सूतो यात्येव भस्मताम् ॥
”इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे २ भागे ॥
अथ पारदशिवलिङ्गनिर्म्माणविधिः ।“पारदे शिवनिर्म्माणे नानाविघ्नं यतः प्रिये ! ।अतएव महेशानि ! शान्तिस्वस्त्ययनं चरेत् ॥
पारदं शिवबीजं हि ताडनं नहि कारयेत् ।ताडनाद्वित्तनाशः स्यात्ताडनाद्वित्तहीनता ॥
ताडनाद्रोगयुक्तत्वं ताडनान्मरणं भवेत् ।द्वादशं पार्थिवं लिङ्गमुपचारैश्च षोडशैः ।पट्टादिसूत्रनिर्म्माणरचितं शुक्लमेव वा ॥
पुरुषस्य यथायोग्यं युग्मवस्त्रं निवेदयेत् ॥
भोगयोग्यं प्रदातव्यं मधुपर्कं कुलेश्वरि ! ।अलङ्कारं यथाशक्ति दद्यात् कल्याणहेतवे ॥
पूजयेद्बहुयत्नेन विल्वपत्रेण पार्व्वति ! ।तोडलोक्तेन विधिना प्रत्येकेनायुतं जपेत् ॥
आदौ पञ्चाक्षरं मन्त्रमष्टोत्तरशतं जपेत् ।पूजान्ते प्रजपेत् पश्चात् प्रासादाख्यं महामनुम् ॥
दक्षिणान्तं समाचर्य्य हविष्याशी जितेन्द्रियः ।ताम्बूलञ्च तथा मत्स्यं वर्जयेन्न कदाचन ।अस्मिंस्तन्त्रे हविष्यान्नं ताम्बूलं मीनमुत्तमम् ॥
होमयेत् परमेशानि ! दशांशं वा शतांशकम् ।होमस्य दक्षिणा कार्य्या तदा विघ्नैर्न लिप्यते ॥
ततः परस्मिन् दिवसे पारदं आनयेत् सुधीः ।तस्योपरि जपेन्मन्त्रं सर्व्वबन्धं नवात्मकम् ॥
व्योमबीजं शिवार्णञ्च वर्णाद्यं बिन्दुमस्तकम् ।वायुबीजं चेन्दुयुतं त्रितयं त्र्यम्बकं प्रिये ! ॥
इमं मन्त्रं महेशानि ! प्रजपेदौषधोपरि ॥
पारदे प्रजपेन्मन्त्रमष्टोत्तरशतं यदि ।तदैवौषधयोगेन बद्धो भवति नान्यथा ॥
ततः परस्मिन् दिवसे शृणु यत् प्राणवल्लभे ! ।वरयेत् सर्व्वकर्त्तारं यथोक्तविभवावधि ॥
सुवर्णं चम्पकाकारं कर्णयुग्मे निवेशयेत् ।चतुष्कोणयुतं स्वर्णं ग्रीवायां सुमनोहरम् ॥
हस्तद्वये महेशानि ! दद्याद्वलययुग्मकम् ।वलयं शुक्लवर्णञ्च अङ्गुरीयं तथैव च ॥
ऊर्म्मीं दद्यात् पीतवर्णां क्षौमवस्त्रयुगं शिवे ! ।एवं कृत्वा महेशानि ! शिवरूपं विचिन्तयेत् ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि विधानं शृणु पार्व्वति ! ।प्रस्तरे चैव संस्थाप्य झिण्टीपत्ररसेन च ।प्रणवेन समालोड्य कुर्य्यात् कर्द्दमवन् प्रिये ! ॥
निर्म्माणयोग्यं तद्द्रव्यं यदि स्यात् सुरसुन्दरि ! ।तदा निर्म्माय तल्लिङ्गं पुनर्दृढतरञ्चरेत् ॥
खपुष्पसंयुते वस्त्रे अङ्गारे च करीषके ।किञ्चिदुष्णं प्रकर्त्तव्यं यतो दृढतरं भवेत् ॥
”इति मातृकाभेदतन्त्रे ८ पटलः ॥
* ॥
सगरराजकृतमुक्तकेशम्लेच्छजातिविशेषः ॥
(यथा, महाभारते । २ । ५१ । १३ ।“कैराता दरदा दर्व्वाः शूरा वैयामकास्तथा ।औदुम्बरादुर्विभागा पारदाः सह वाह्लिकैः ॥
”)अस्य विवरणं पह्नवशब्दे द्रष्टव्यम् ॥