धातुः: पा
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: रक्षणे
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: पाति


धातुः: पा
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: पाने
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: पिबति


धातुः: पै
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: शोषणे
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: पायति
अनुबन्धादिविशेषः: ऐकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

पा  (अर्थः)  रक्षणे
(पाति इत्यादि यातिवत् (पायते, अपासीत्) ईत्वे सिचोलुकि च लुग्विकरणत्वान्नास्य ग्रहः ( पालयति ) "पातेर्लुग्वक्तव्यः'' इति णिचि लुगागमः ( गोपालकः ) "नित्यं क्रीडाजीविकयोः'' इति अकेन समासः गोपालकस्य स्त्री ( गोपालिका ) [ गोपालिकादीनां प्रतिषेधः ] पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽभावः न पातीति ( नपात् ) नप्तेत्यर्थः "नभ्राण्णपाद'' इति निपातनात् नञः प्रकृतिभावः क्किपि तुक्च शत्रन्त इतिवृत्तिः तत्र हरदत्तः-"अपान्नपातम्'' इत्यादावनपुंसके नुमदर्शनाद् "उभे वनस्पत्यादिषु'' इत्यत्र पातेः क्विपि पाद् इत्याभिधानाच्च अपपाठोऽयमिति (तनूनपद्) अग्निः, इन्धनं विना तनून्न पातीति व्युत्पत्तिः (अपोनप्त्रियम् अपान्नप्त्रियम् अपोनप्त्रीयम् अपान्नप्त्रीयम् ) "अपोनप्त्रपान्नत्तृभ्यां घः'' "छ च'' इत्यपोनपादपान्नपाच्छब्दाभ्यां घच्छौ "सास्य देवता'' इत्यस्मिन्विषये प्रत्ययसन्नियोगेन आपोनप्त्रपांनप्तृभावश्च उभे अपि देवतानामनी ( पतिः ) "पातेर्डतिः'' "पतिस्समास एव'' इति घिसंज्ञानियमात् पत्येत्यत्र "आङो नास्त्रियाम्'' इति नादेशो न भवति (पत्ये) इत्यादौ ङिद्वचने "घेर्ङिति'' इति गुणश्च न भवति ( पत्युः, ) ङसिङसोरकारस्य "ख्यत्यात्परस्य'' इत्युकारे यणादेशः ख्यात्येति खिशब्दखीशब्दयोः कृतयणोर्निर्देशः तथा पत्यावित्यत्र "अच्च घेः'' इत्यत्वं न भवति ङेरौकारस्तु "औत्'' इति भवति समासे तु घिसंज्ञायां वनस्पतिनेत्यादौ नाभावादीनि घिकार्याणि भवन्ति "पारस्करप्रभृतीनि च'' इति सुट् ( बृहस्पतिः ) "तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च'' इति सट्तलोपौ ( वाचस्पतिः, दिवस्पतिः ) एतावपि पारस्करप्रभृती बृहस्पतेरपत्यादिः ( बार्हस्पत्यम् ) "दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः'' इति प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः वनस्पतीनां समूहो ( वानस्पत्यम् ) इत्यत्र "अचित्तहस्तिधेनोष्टक्'' इत्यचित्तलक्षणं प्राग्दीव्यतीयं परमपि ठकं[ ण्यादयोऽर्थविशेषणलक्षणादपवादात्पूर्वविप्रतिषेधेन ] इति बाधित्वा ण्य एव भवति अर्थविशेषलक्षणादित्यभिधानाद्, उष्ट्रपतिर्नाम पत्रम् ( औष्ट्रपतम् ) इत्यत्र "तस्येदम्'' इत्यर्थसामान्ये विधीयमानं  "पत्राध्वर्युपरिषदश्च'' इत्यञ् परत्वाण्ण्यं बाधते पत्रं वाहनमुच्यते, अश्वपतेरपत्यादि ( आश्वपतम् )"अश्वपत्यादिभ्यश्च''इति ण्यापवादोऽण् प्राग्दीव्यतीयः एवं धनपत्यादयो गणपठिता उदाहार्याः वास्तोष्पतिर्देवतास्य ( वास्तोष्पत्यं, वास्तोष्पतीयम् ) "द्यावापृथिवीशुनासीर'' इत्यादिना यच्छौ अत्रैव निपातनात् षष्ठ्या अलुक्त्वे गृहपतिना संयुक्तोऽग्निः (गार्हपत्यः) "गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः'' इति संज्ञायां ञ्यः, निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः गृहपतेः भावःकर्म वा ( गार्हपत्यम् )  "पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्''इति यक् अधिपगणपत्योस्तु ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् ( अधिपत्यं, गणपत्यम् ) यक्ष्यञोस्स्वरे विशेषः स्वपतौ साधु ( स्वापतेयम् ) "पत्यतिथि'' इत्यादिना ढञ् कौमुदगन्ध्यायाः पतिः ( कौमुदगन्धीपतिः ) "ष्यङस्सम्प्रसारणम्''इति सम्प्रसारणे परपूर्वत्वे च "हलः'' इति दीर्घः  दुहितुः पतिः ( दुहितृपतिः ) "विभाषा स्वसृपत्योः'' इति विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनः पूर्वपदस्य षष्ठ्याविभाषा अलुक् ( अहर्पतिः ) [ अहरादीनां पत्यादिषूपसङ्ख्यानम् ] इति रेफस्य वा रेफो विसर्जनीयापवादः विसर्जनीयपक्षे "कुप्वोः'' इति पक्षे उपध्मानीयोऽपि उभयत्राप्यादिशब्दः प्रकारे इति हरदत्तः जाया व पतिश्च ( जायापती, दम्पती, जम्पती, ) राजदन्तादित्वाद् घ्यन्तस्यापि परनिपातः जायाशब्दस्य वा दम्भावाजम्भावौ च भवतः वासवदत्तायां "सखेदमेव' इति केवलस्य स्त्रीवचनस्य दंशब्दस्य प्रयोगश्चिन्त्यः ब्रह्मा च प्रजापतिश्च ( ब्रह्मप्रजापती ) "न दधिपयआदीनि'' इति समाहारद्वन्द्वनिषेधात् इतरेतर एव द्वन्द्वः, ( पत्नी ) "पत्युर्नो यज्ञसंयोगे'' इति ङीप् ईकारस्य च नकारः यज्ञसंयोगादन्यत्र पतिरियं ब्राह्मणी ग्रामस्येति वृषलस्य पत्नीत्याद्यौपचारिकः प्रयोगः वृद्धपतिः वृद्धपत्नी तत्पुरुषो बहुव्रीहिवां "विभाषा सपूर्वस्य'' इति निद्यमान पूर्वपदस्यपत्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य वा डीब्नकारौ अत्रानुवर्तमानमुपसर्जनग्रहणं पत्यन्तप्रातिपदिकविशेषणमिति बहुव्रीहावपि ङीप्नकारौ भवतः समानः परिरस्याः सपत्नी "नित्यं सपत्नादिषु'' इति नित्यं ङीब्नकारौ अस्मादेव निर्देशात्समानस्य सभावः आदिशब्देनगणपठितैकादिपूर्वपदादपि सपत्न्या अपत्यं (सापत्नः) "शिवादिभ्योऽण्'' इत्यण् सपत्न्या भावः कर्म वा सापत्न्यं, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया "पत्यन्त'' इति यक् "भस्याढे तद्धिते'' इति पुंवद्भावस्तु न भवति, सपत्नीशब्दस्याभाषितपुंस्कत्वात् सपत्नीव (सपत्नः) "व्यन् सपत्ने'' इत्यनुवादादिवार्थेऽकारः ( पतिवत्नी ) "अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्'' इति जीवपत्यां ङीब् नुगागमश्च, तत्सन्नियोगेन मतुपो वत्वं च अन्यत्र (पतिमान् पतिमती) इति ( पितापितरौ ) "नप्तृनेष्टृ''-इत्यादिना तृचि इत्वं गुणाभावश्च निपात्यते "अप्तृन्'' इतिसर्वनामस्थानदीर्घोऽस्य न भवति, तृन्नन्तानां नप्त्रादीनां पुनरुपादानस्य संज्ञाशब्दानामौणादिकानामेषामेवेति नियमार्थत्वात् सौ "ऋदुशन'' इत्यनङि नान्तत्वात् "सर्वनामस्थाने'' इति दीर्घः माता च पिता च ( पितरौ ) "पिता मात्रा'' इति पितुर्वा शेषः, अन्यथा ( मातापितरौ ) "आनङ् ऋतो द्वन्द्वे'' इति विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनो द्वन्द्वपूर्वपदस्य आनङादेशः अयमनृकारान्ते पुत्रशब्देऽपि भवतीति वृत्तिः, (पितापुत्रौ) इति, "मातरपितरावुदीचाम्'' इत्यनङ्गिनिपातनान् (मातरपितरौ) इत्यपि भवति पितरो देवताऽस्य ( पित्र्यम् ) "वाय्वृतुपित्रुषसो यत्'' इति यत्  ( सूत्रम्) रीङृत (इति सूत्रम्) इति ऋदन्तस्याङ्गस्य कृत्सार्वधातुकादन्यस्मिन् यकारादौ च्वौ च रीङ्, "यस्येति च'' इतीकारलोपः (पितृव्यः, पितामहः) "पितृव्यमातुलमातामहपितामहा'' इति पितृभ्रातरि व्यन्प्रत्ययः, पितुः पितरि मातरि च डामहच् प्रत्ययः "मातरि षिच्च'' इति वा गौरादिपाठाद्वा ङीष्,  ( पितामही ) पितुरागतं ( पित्र्यं, पैतृकम् ) "पितुर्यच्च'' इति "तत आगत'' इति विषये यठ्ठञौ "इसुसुक्तान्तात्क'' इत्युगन्तत्वात् ठस्य कादेशः 46

पा (अर्थः)  पाने
(पिबति) "पाघ्रा''इत्यादिना पिबादेशः "णिबेर्गुणप्रतिषेधः' इति कात्यायनः वर्द्धमानस्तु-"लोपः पिबतेः'' इति लिङ्गाद्गुणो नेति वृत्तौ तु अकारान्तोऽयमादेश आद्युदात्त इति, अतो लघूपधत्वाभावाव्र गुणप्रसङ्गः ( पपौ पाता पास्यति पिबतु अपिबत् पिबेत् आशिषि पेयात् ) "एर्लिङि'' इत्येत्वम् ( अपात् ) "गातिस्था'' सिचो लुक् ( पिपासति पेपीयते ) "घुमास्था'' इत्यादिनेत्वे द्वित्वम् ( पापेति पापाति पापीतः ) "ई हल्यघोः'' इतीत्वम् ( पापति ) "श्नाभ्यस्तयोः'' इत्याल्लोपः पापितेत्यादाविटि "आतो लोप इटि च''इत्याल्लोपः लङि "सिजभ्यस्य''इति नित्यं जुसि (अपापुः) "लङः शाकटायनस्यैव'' इति विकल्पो नेति धयतावुक्तम् लिङि ( पापायात् ) अनार्धधातुकत्वात् "घुमास्था'' इत्वं न भवति आशिषि आर्द्धधातुकत्वादीत्यापवादः, "एलिंङि'' इत्येत्वम्, ( पापेयात् ), लुङि "गातिस्था''इति सिचो लुकि ( अपापात् अपापुः )"आतः'' इति जुस् ( पापेयात् ), लुङि "गातिस्था''इति सिचो लुकि ( अपापात् अपापुः ) "आतः'' इति जुस् ( पाययति पाययते ) "न पादमि'' इति निगरणे परस्मैपदनिषेधः "शाच्छासा'' इत्यादिना युक् णेश्चङि "लोपः पिबतेरीच्चाभ्यासस्य'' इत्युपधाया आकारस्य लोपः युक्ययमुपधा भवति अल्लोपस्य णौ कृतं स्थानिवदतिति स्थानिवत्त्वात् पायशब्दस्य द्विर्वचनमीच्चाभ्यासस्येतीकारे ( अपीप्यत् ) तत्र पिबतेरिति निर्देशाद् यङ्लुकि अपापादिति भवति ( उत्पिबः ) "पाघ्राध्माधेट्शाच्छा सः'' इति कर्तरि शप्रत्यते पिबादेशः ( सुरापः शीधुपः ) "गोपोष्टक्'' इति कर्मण्युपपदे टक् टित्वात्स्त्रियां ( सुरापी ) अत्र पिबतेः सुराशीध्वो इत्युपपदनियमादुपपदान्तरे "आतोऽनुपसर्गे कः'' इति को भवतीति विशेषः स्त्रियां ङीबभावः, ( क्षीरपा ब्राह्मणीति ) द्वाभ्यां पिबतीति (द्वीपः) "घञर्थे कविधानम्'' इति कः ( प्रपीतिः ) "स्थागापापचो भावे''इति भावे क्तिन् "स्त्रयां क्तिन्'' इत्येव सिद्धे वचनम् "आतश्चोपसर्गे'' इत्यङ्बाधनार्थम् (पीत्वा) "घुमास्था'' इतीत्वम् ( प्रपाय ) "न ल्यपि'' इतीत्वनिषेधः ( निपीयेति ) पीङो रूपम् ( पीत्वा स्थिरकः )"मयूरव्यसकादयश्च''इति तत्पुरुधः "समासे नञ्पूर्वे''इति क्त्वो ल्यबादेशोऽत एव मयूरव्यंसकादिपाठान्न भवति यद्वा अनिति नञसदृशमव्ययं परिगृह्मते, तेन नञोऽन्येनाव्ययेनक्तान्तस्य समासेऽथं ल्यब्विधिरिति इह नैव प्रसजति (पीतिः) पीयतेऽनेनेति पानं, क्षीरस्य पानं (क्षीरपानं, क्षीरपाणमिति वा) "वा भावकरणयोः''इति पूर्वपदस्थान्निमित्तादुत्तरस्य भावकरणविषयपाननकारस्य णत्वविकल्पः, क्षोरं नानं येषां ते ( क्षीरपाणा उशीनराः ) इत्यत्र "पानं देशे'' इति पूर्वपदस्थन्निमित्तादुत्तरस्य भावकरणविषयपाननकारस्य देशेऽभिधेये नित्यं णत्वम् "पयः पानं भुजङ्गानाम्' इत्यत्र कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्त्तुः शरीरसुखं येन कर्मणा संस्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरस्य सुखं भवति तस्मिन्कर्मण्युपपदे धातोर्भावे ल्युडिति ल्युट् एवं चोपपदसमासः सिद्धः "ल्युट् च'' इति ल्युटि तु षष्ठीसमासस्य "कर्मणि च'' इति निषेधः स्यात् (समाना पीतिः संपीतिः) विशेषणसमासः, "समानस्य छन्दसि'' इति समानस्येति योगविभागात्समानस्य सभावः कथं पीता गाव इति? यतः-प्रत्यव सानार्थत्वात्कर्त्तरि निष्ठया न भाव्यम् उच्यते-पानं पीतमेषामस्तीत्यर्शआद्यजन्तोऽयं द्रष्टव्यः ( पायुः ) "कृत्वापाजि'' इत्युण् ( सोमपीथः सोमपानम् ) "पावानुदिवदिसिविभ्यः क्यन्'' इति क्यन् ( पेरुः आदित्यः ) "वापोरुच्च'' इति रुप्रत्ययः, इकारश्चान्तादेशः तस्य च गुणः ( पापम् ) "पानीयाभ्यः पः'' इति पः ( पाथः ) "पातेरसुन्''इत्यसुन्प्रत्ययः थुगामश्च ( पयः ) "पिबतेरीच्च'' इत्यसुनि इकारन्तादेशे गुणायादेशौपय इवाचति (पयायते पयस्यते) "कर्तृः क्यङ्'' इति क्यङ् "ओजसोऽप्सरसो नित्यं''पयसस्तु विभाषया' इति पक्षे सलोपः "नः क्ये'' इति नान्तस्यैव पदसंज्ञेति नियमात्"ससजुषोरुः'' इति न भवति पयसो विकारः (पयस्यः) "गोपयसोर्यत्'' इति यत् ( पाकः अर्भकः ) "इण्भपाकः'' इति कन् ( पात्रन् ) ष्ट्रन्षित्वात् स्त्रियां ङीष् ( पात्री ) पञ्चानां पत्राणां समाहारः ( पञ्चपात्रम् ) "तद्धितार्थ'' इति समाहार द्विगुः, [ अकारान्तोत्तरपदोद्विगुः स्त्रियां भाष्यते ] इति ङीपि प्राप्ते [ "पात्रादिभ्यः प्रतिषेधः'' ] इति निषिध्यते "न सनपुंसकम्'' इति समाहारद्विगुन्द्वनिबन्धनं नपुंसकत्वमेव भवति पात्रस्य वापः क्षेत्रं (पात्रिकम्) उष्यतेऽस्मिन्निति वापः "पात्रात् ष्ट्रन्''इति षष्ठ्यन्ताद्वापेऽर्थेष्ट्रन् षित्त्वात् ङीषि ( पात्रिकी क्षेत्रभक्तिरीति ) पात्रं परिमाणविशेषः पात्रं सम्भवति अवहरति पचति वा ( पात्रीणा स्थाली ) "आढकाचितपात्रात्खेऽन्यतरस्याम्'' इति द्वितीयान्तात्संभवत्यादिष्वर्थेषु खः खाभावे प्राग्वतीये ष्ट्रनि (पात्रिकी)आधारप्रमाणादाधेयप्रमाणानितिरेकः संभवः उपसंहरणमभ्यवहारः विक्लेदनं पाकः द्वे पात्रे सम्भवति अवहरति पचति वा (द्विपात्रिकी, द्विपात्रीणा) "द्विगोष्ठंश्च''इति आढकाचितपात्रान्तात् द्विगोर्द्वितीयान्तात् सम्भवत्यादिष्वर्थेषु ठक् चकारात् खश्च अत्रान्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेः प्राग्वतीयष्ठञपि भवतितस्य चार्हीयप्रत्ययत्वात् "अध्यर्द्धपूर्वा''इति लुकि "द्विगोः''इति ङीपि ( द्विपात्री ) स्थालीत्यपि भवति ठन्खञोस्तु विधानसामर्थ्यान्न लुक् पात्रमर्हति ( पात्रियः पात्र्यः) "पत्राद् घंश्च''इति द्वितीयान्तादर्हतीत्यर्थ घयतौ इह पात्रं भाजनं परिमाणं च सर्वपात्रं व्याप्नोति (सर्वपात्रीणः सूपः) "तत्सर्वादेः'' इति खः (पात्रे समितः पात्रेबहुलः "पात्रेसमितादयश्च''इदि क्षेपे सप्तमीतत्पुरुषः अत्रैव पाठादलुक् अत्रावधारणेन क्षेपःपात्रण्व समितो न पुनः क्कचित्काय ( अयस्पात्रम् ) "अतः क्रकमिकंस''इत्यादिना अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य पात्रे परतः सत्वम् अत्र करोतिर्धातुःकमिश्च अन्यानिप्रातिपदिकानि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया ( अयस्पात्री ) इत्यत्रापि भवति पायतीति शोषणे गतम् 908

पै 

मानकरूपान्तरम् - ओँवै
ओवै (अर्थः)  शोषणे
( पायति पपौ ) "पाघ्रा'' इत्यत्र नास्य ग्रहणम् पारूपस्य लाक्षणिकतृवात् एजन्तोपदेशसामर्थ्यादशिति पारूपस्य भेदाभावात् ( पपौ पाता पास्यति पायतु अपायत् पायेत्, आशिषि पायात् ) "वुमास्थ' इतीत्वं तद्विशेष "एर्लिङि''इत्ये त्वं चास्य न भवति, पारूपस्य लाक्षणिकतृवात् अत एव"गातिस्था''इति सिज्लुग्विधावपि अस्याग्रहणात् ( अपासीदिति ) भवति ( पिपासति पापयते ) "ई हल्यघोः'' इत्यभ्यस्ताश्रयमीत्वं ङित्सार्वधातुकविषयमितीह भवति ( पापाति पापेति ) ईटि गुणः, ( पापीतः ) "ई हल्यघोः'' इति ङित्सार्वधातुकपरत्वादीत्वम् ( पापति ) "श्नाभ्यस्तयोः'' इत्यालोपः लङि ( अपापेत् अपापात्, अपापीताम् ) इत्यादि "सिजभ्यंस्त'' इति नित्यं जस्भावे ( अपापुः ) "लङः शाकटयनस्यैव'' इति विकल्पो नेति धयतावुक्तम् आशिषि लिङि आद्धधातुकतृवात् "ई हल्यघोः'' इतीत्वाभावात् ( पापायादिति भवति ) "घुमास्था'' इति ईत्वमस्य नेति प्रागेवोक्तं, ( पाययति ) "शच्छासाह्वाव्यासवेषां युक्'' इति णौ युगागमः तत्र लाक्षणिकपारूपस्य ग्रहणमिति वृत्तिन्यासपदमञ्जर्यादिषु ( पीत्वापानं ) सरः पा इति पानार्थ इहाग्रे रक्षणार्थोऽदादौ ( वायति ववौ ) इत्यादि, पायतिवत् णौ ( वाययति शिरः ) आत्वे युक् "वो विधूनने जुक्'' इति अत्र "वा गतिगन्धनयोः'इत्यदादिकस्यैव ग्रहणं तस्यैव विधूनने वृत्तिसम्भवादिति व्याख्यातारः "शाच्छासा'' इति युक्तु तत्रैव वाइति निर्देशात्"वेञ् तन्तुसन्तान'इत्यग्रे पठिष्यमाणस्यैव, न त्वस्य प्रसजति (वानं)तु फलम्, ओदित्त्वान्नम् 905

पा रक्षणे 
- पाति । पायते राज्ञा लोकः । पपौ । अपासीत् । पालयति । पायः । पायकः ।। 47 ।।

पा पाने 
- पिबति । पपौ । अपात् । पास्यति । पाययति । पाययते । पानम् । पीतम् । पिपासति । पिपाययिषति । पात्रम् ।। 929 ।।

पै 

मानकरूपान्तरम् - ओँवै
ओवै शोषणे 
- पायति । पायात् । पपौ । पास्यति । अपासीत् । पिपासति । वायति । ववौ । वानम् । आवाययति ।।  924,925 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“पा रक्षणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘पाने पिबति, रक्षायां पाति, पायति शोषणे।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> पायकः-यिका, <a href="#foot_krm05">5</a> पालकः- <a href="#foot_krm06">6</a> गोपालकः-लिका, पिपासकः-सिका, <a href="#foot_krm07">7</a> पापायकः-यिका;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> पाता-पात्री, पालयिता-त्री, पिपासिता-त्री, पापायिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm09">9</a> पान्-न्ती- <a href="#foot_krm10">10</a> ती, पालयन्-न्ती, पिपासन्-न्ती;</li> <li> -- पास्यन्-न्ती-ती, पालयिष्यन्-न्ती-ती, पिपासिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm11">11</a> <a href="#foot_krm12">12</a> व्यतिपानः, पालयमानः, <a href="#foot_krm13">13</a> व्यतिपिपासमानः, पापायमानः;</li> <li> व्यतिपास्यमानः, पालयिष्यमाणः, व्यतिपिपासिष्यमाणः, पापायिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm14">14</a> नपात्-नपातौ-नपातः, <a href="#foot_krm15">15</a> तनूनपात्, अपान्नपात्, अपोनपात्;</li> <li> पातम्-तः-तवान्, पालितः, पिपासितः, पापायितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm16">16</a> विश्वपाः-सुपाः, <a href="#foot_krm17">17</a> गोपः-नृपः, <a href="#foot_krm18">18</a> अधिपः, <a href="#foot_krm19">19</a> पायः, <a href="#foot_krm20">20</a> गोपायी, <a href="#foot_krm21">21</a> नगरपायी, <a href="#foot_krm22">22</a> पपिवान्, पालः, <a href="#foot_krm23">23</a> गोपालः, पिपासुः, पापाः;</li> <li> पातव्यम्, पालयितव्यम्, पिपासितव्यम्, पापायितव्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm24">24</a> प्रपाणीयम्-प्रपानीयम्, पालनीयम्, पिपासनीयम्, पापायनीयम्;</li> <li> पेयम्, पाल्यम्, पिपास्यम्, पापाय्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm25">25</a> ईषत्पानः-दुष्पानः-सुपानः;</li> <li> -- -- पायमानः, पालयमानः, पिपास्यमानः, पापाय्यमानः;</li> <li> <a href="#foot_krm26">26</a> पायः, पालः, पिपासः, पापायः;</li> <li> पातुम्, पालयितुम्, पिपासितुम्, पापायितुम्;</li> <li> पातिः, <a href="#foot_krm27">27</a> सम्पातिः, पालना, पिपासा, पापाया;</li> <li> पात्वा, पालयित्वा, पिपासित्वा, पापायित्वा;</li> <li> प्रपाय, प्रपाल्य, प्रपिपास्य, प्रपापाय्य;</li> <li> पायम् २, पात्वा २, पालम् २, पालयित्वा २, पिपासम् २, पिपासित्वा २, पापायम् २;</li> <li> पापायित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm28">28</a> पतिः, <a href="#foot_krm29">29</a> निपातनात् धातोरित्वम्। </li> <li>पातीति पिता = जनकः।]] पिता, <a href="#foot_krm30">30</a> इति पप्रत्यये रूपम्। </li> <li>दुर्जनैः पायते इति पापम् = कायवाङ्मनोदुश्चरितम्।]] पापम्, <a href="#foot_krm31">31</a> इति डुम्सुन्प्रत्यये, टिलोपे च रूपम्। </li> <li>पातीति पुमान् = नरः।]] पुमान्, <a href="#foot_krm32">32</a> पाथः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (९८८)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०५६। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ५)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[६। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञादिष्वपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[७। ‘पातेर्लुग् वक्तव्यः’ (वा। ७-३-३७) इति ण्यन्ते सर्वत्र लुगागमः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[८। गवां पालकः गोपालकः। ‘नित्यं क्रीडाजीविकयोः’ (२-२-१७) इत्यनेन जीविकार्थ- कस्य नित्यसमासः।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[९। ‘गापोर्ग्रहणे इण्पिबत्योर्ग्रहणम्’ (वा। २-४-७७) इति वचनादस्य लुग्विकरणत्वेन, ‘लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्य’ (परिभाषा ९१) इत्यनेन च ‘घुमास्था- गापा--’ (६-४-६६) इत्यादिषु नास्य ग्रहणम्। तेन ईत्वादिकमस्य नेति ज्ञेयम्। तेन यङन्ताण्ण्वुलि द्वित्वे, अभ्यासह्रस्वे च, ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्या- सस्य दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[आ। ‘यद्भागिभाजोऽपि हि जानते तान् ज्ञेयं यदष्टादश यश्च पाता’ वा। वि। २। ५३।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[१०। शत्रन्तात् स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्बिकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[B। ‘पान्त्यः शिशून्, धान्यधनानि रान्त्यो, लान्त्यश्च काश्चित् कुसुमानि दान्त्यः।।’ धा। का। २। ४९।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [पृष्ठम्०८५७+ २७]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[१। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति कर्मव्यतीहारे शानच्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[२। सन्नन्तात् ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इत्यनेन कर्मव्यतीहारे शानच्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[३। न पातीति नपात् = नप्ता। ‘नभ्राण्नपात्--’ (६-३-७५) इत्यत्र निपातनात् नञ्तत्पुरुषे नञः प्रकृतिभावः, क्विपि तुगागमश्च। तन्वा न पातीति तनून- पात् = अग्निरिन्द्रश्च। अपोनपात्, अपांनपात् इत्यपि देवताविशेषवाचके पदे। सर्वेऽप्येते क्विबन्ताः। प्रक्रिया पूर्ववत्।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[आ। ‘बभार बाष्पैर्द्विगुणीकृतं तनुः तनूनपाद् धूमवितानमाधिजैः।।’ शि। व। १। ६२।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[४। विश्वं पातीति विश्व पाः। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति विचि रूपमेवम्। एवं सुपाः इत्यत्रापि।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[५। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्मण्युपपदे कर्तरि कप्रत्ययः। एवं नृपः इत्यादिष्वपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[६। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[७। ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना आदन्तलक्षणे कर्तरि णप्रत्यये रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[८। ‘व्रते’ (३-२-८०) इति णिनिप्रत्यये युगागमः।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[९। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिप्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[१०। छान्दसोऽपि क्वसुरत्र धातौ भवतीति ‘विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम्’ (४-३-२४) इत्यत्र भाष्ये ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्--’ इति प्रयोगाज्ज्ञायते। तेन क्वसुप्रत्यये, लिड्वद्भावेन द्विर्वचने, ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकार- लोपे, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[११। गाः पालयतीति गोपालः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इति ण्यन्तादस्मादण्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[१२। ‘शेषे विभाषा-- (८-४-१८) इत्यनेन णत्ववि कल्पः।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[१३। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [पृष्ठम्०८५८+ २९]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[१। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। पुंल्लिङ्गोऽयम्। सम्पातिः = जटायुभ्राता।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[२। ‘पातेर्डतिः’ (द। उ। १। २७।) इति डतिप्रत्ययः। पातीति पतिः = नायकः।]]</li> <li id="foot_krm29">29 => [[३। औणादिके (द। उ। २। ३।) तृन्प्रत्यये, तृच्प्रत्यये वा रूपम्। तत्र [द। उ। २। ३।]</li> <li id="foot_krm30">30 => [[४। ‘पानीविषिभ्यः पः’ [द। उ। ७। २।]</li> <li id="foot_krm31">31 => [[५। ‘पातेर्डुम्सुन्’ [द। उ। ९। ४८।]</li> <li id="foot_krm32">32 => [[६। ‘पातेर्बले जुट् च;\n\n उदके थुट् च, अन्ने च’ [द। उ। ९-६३ तः ५। इति बलेऽभिधेये जुडागमे पाजः = अग्निः;\n\n जलेऽभिधेये अन्ने च, थुडागमे पाथः = जलमन्नं च।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“पै शोषणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘पाने पिबति, रक्षायां पाति, पायति शोषणे।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> पायकः-यिका, <a href="#foot_krm05">5</a> पायकः-यिका, पिपासकः-सिका, <a href="#foot_krm06">6</a> पापायकः-यिका;</li> <li> पाता-पात्री, पाययिता-त्री, पिपासिता-त्री, पापायिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> पायन्-न्ती, पाययन्-न्ती, पिपासन्-न्ती;</li> <li> -- पास्यन्-न्ती-ती, पाययिष्यन्-न्ती-ती, पिपासिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm08">8</a> व्यतिपायमानः, पाययमानः, व्यतिपिपासमानः, पापायमानः;</li> <li> व्यतिपास्यमानः, पाययिष्यमाणः, व्यतिपिपासिष्यमाणः, पापायिष्यमाणः, पाः-पौ-पः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm09">9</a> <a href="#foot_krm10">10</a> पातम्-तः, पायितः, पिपासितः, पापायितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm11">11</a> पायः, <a href="#foot_krm12">12</a> सुपः, पायः, पिपासुः, पापः;</li> <li> पातव्यम्, पाययितव्यम्, पिपासितव्यम्, पापायितव्यम्;</li> <li> पानीयम्, पायनीयम्, पिपासनीयम्, पापायनीयम्;</li> <li> पेयम्, पाय्यम्, पिपास्यम्, पापाय्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm13">13</a> ईषत्पानःदुष्पानः-सुपानः;</li> <li> -- -- पायमानः, पाय्यमानः, पिपास्यमानः, पापाय्यमानः;</li> <li> पायः, पायः, पिपासः, पापायः;</li> <li> पातुम्, पाययितुम्, पिपासितुम्, पापायितुम्;</li> <li> पातिः, <a href="#foot_krm14">14</a> सुपा, पायना, पिपासा, पापाया;</li> <li> पानम्, पायनम्, पिपासनम्, पापायनम्;</li> <li> पात्वा, पाययित्वा, पिपासित्वा, पापायित्वा;</li> <li> प्रपाय, प्रपाय्य, प्रपिपास्य, प्रपापाय्य;</li> <li> पायम् २, पात्वा २, पायम् २, पाययित्वा २, पिपासम् २, पिपासित्वा २, पापायम् २;</li> <li> पापायित्वा २।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१०६२)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-९२०। अक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ५)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञ्प्रत्यये, णमुलि च युगागमो ज्ञेयः।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। ‘शाच्छासाह्वाव्यावेपां युक्’ (७-३-३७) इति ण्यन्ते सर्वत्र युगागमः। आदन्त- लक्षणपुगागमस्यापवादः। सूत्रेऽत्र लाक्षणिकस्यापि पाधातोरस्य ग्रहणम् इति व्याख्यातारः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। ‘गापोर्ग्रहणे इण्पिबत्योर्ग्रहणम्’ (वा। २-४-७७) इति वचनात् ईत्वबिधायके सूत्रे यङन्ते, नास्य ग्रहणमिति क्तप्रत्ययादिषु च ईत्वमस्य धातोर्नेति ज्ञेयम्। तेनैवं रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। ‘-- अशिति’ (६-१-४५) इत्युक्तत्वादात्त्वं न। तेन शतरि आयादेशे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[५। कर्मव्यतीहारे शानच्। एवं सन्नन्तेऽपि प्रकृतेरात्मनेपदनिमित्तमेव शानज्निमित्तमिति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [पृष्ठम्०८९६+ २५]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[आ। ‘अपातमाल्यं शयितं सुवानकाशत्विषि स्ताततनौ फणीन्द्रे।।’ धा। का। २-३२।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[१। आदन्तलक्षणे णप्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[२। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[३। ईषदाद्युपपदेषु, ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति खलपवादो युच्। अनादेशः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[४। स्त्रियां भावादौ, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ्।]]</li></ul>

पा (पा॒ रक्षणे - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = पानम्
अनीयर् = पानीयः - पानीया
ण्वुल् = पायकः - पायिका
तुमुँन् = पातुम्
तव्य = पातव्यः - पातव्या
तृच् = पाता - पात्री
क्त्वा = पात्वा
ल्यप् = प्रपाय
क्तवतुँ = पातवान् - पातवती
क्त = पातः - पाता
शतृँ = पान् - पान्ती / पाती

पा (पा॒ पाने - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = पानम्
अनीयर् = पानीयः - पानीया
ण्वुल् = पायकः - पायिका
तुमुँन् = पातुम्
तव्य = पातव्यः - पातव्या
तृच् = पाता - पात्री
क्त्वा = पीत्वा
ल्यप् = प्रपाय
क्तवतुँ = पीतवान् - पीतवती
क्त = पीतः - पीता
शतृँ = पिबन् - पिबन्ती

पै (पै॒ शोषणे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = पानम्
अनीयर् = पानीयः - पानीया
ण्वुल् = पायकः - पायिका
तुमुँन् = पातुम्
तव्य = पातव्यः - पातव्या
तृच् = पाता - पात्री
क्त्वा = पात्वा
ल्यप् = प्रपाय
क्तवतुँ = पातवान् - पातवती
क्त = पातः - पाता
शतृँ = पायन् - पायन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

पा  रक्षणे
- पाति  पातेलुग् (7337 वा0) णौ-पालयति  नप्तृनेष्टृ (उ0 295) इति पिता  रक् (द्र0 उ0 213) विप्रः  असुनि पातेस्थुक् (तु0 उ0 4204) पाथोऽम्बु पानीविषिभ्यः पः (उ0 323) पापम्  इण्भीकापा (उ0 343) इति कन्-पाको बालः  पातेर्डतिः (उ0 457) पतिः  नभ्राण्नपाद् (6375)इति नपात् पातेर्डुमसुन् (उ0 4178) पुमान्  के-नृपः (द्र0 323) अधिपः (द्र0 3136)  नामन्सामन् (द0 उ0 679) इति पाप्मा  ष्ट्रन् (द0 उ0 879) पात्रम्  मनिन् (द0 उ0 673) पामा  भ्वादौ पा पाने (1657) पिबति, पै ओवै शोषणे (1654) पायति   44

पा पाने
- पाघ्राध्मा (7378) इति पिबः- पिबति  अदन्तत्वाद् गुणाभावः  घुमास्थागाप (6466) इतीत्वम् पीयते  एर्लिङि (6467) पेयात्  गतिस्थाघुपा (2477)  सिज्लुक्-अपात्  शाछासाह्वा (7337) इति युक्- पाययते, न पादम्याङ्यमाङ्यस (1389) इति परस्मैपदं नास्ति  लोपः पिबतेरीचाभ्यासस्य (तु0 744) इत्यपीप्यत्- क्रतौ कुण्डपाय्यः (द्र0 31130) साधुः  पाय्यसांनाय्य (31129) इति पाय्यो माने साधुः  पाघ्राध्मा (31137) इति शः -उत्पिबः  अनुपसर्गाण्णः (द्र0 31141) एवेति पायः  गापोष्टक्-सुराशीध्वोः पिबतेः (328 सू0 वा0) सुरापः पानीयम्  घञर्थे कविधानम् (3358 वा0) प्रपा  स्थागापापचो भावे (3395) पीतिः कृवापाजि (उ0 11) इत्युण् पायुः  पातॄतुदि (उ0 27) इति थक् पीथः  ष्ट्रन् दश0 879) पात्रम्  मनिन् (दश0 उ0 673) पामा  पिबतेरी च (श्वेत0 उ0 4195) इत्यसुन्-पयः  पिबतेस्थसुन् (तु0 उ0 4203) पाथः अम्बु  पानिविषिभ्य पः (323) पापम्  सानसिवर्णसि (उ0 4107) इति पल्वलम्  पाको बालः  कलापकः पम्पा सरः  894

पै 

मानकरूपान्तरम् - ओँवै
ओवै शोषणे
- पायति  पिबादेशो (द्र0 7378) नेष्यते  इह पा पाने (1657) पिबति अदादौ-पा रक्षणे (249) पाति  वायति  ओदितश्च ( 8254) इति निष्ठानत्वम् वानं शुष्कम्  कृवापा (उ0 11) इति वायुः  अदादौ वा गतिगन्धनयोः (243) वाति  चुरादौ वा गतिसुखसेवनयोः (10268) वापयति  890,891

BEGINNER, Sanskrit to English, 1890 Apte edition

पाय पाय n. (पा; sfx. य) eau; cf. पयस्।
पाययामि (c. de पा) donner à boire, abreuver.
		 Au
moy. boire.
पायस् a. fait d'eau ou de lait. -- S. m. n. offrande
riz-au-lait sucré.
		 Térébenthine.


-pāya, adj. (M. id. defined as subst. m., act of drinking) in pānīya-p°, with implication of purpose (so in pāyaka 1, q.v.), drinking (in order to drink) water: (yo) tatrodakahrade otarati pānīyapāyo mṛgo va … Mv 〔iii.29.12〕; similarly 13; 〔30.1〕; 〔31.8〕.


INTERMEDIATE, Sanskrit to English, 1872 Edition

पाय पाय, अम्, n. (fr. rt. 1. पा), water.
—पाय-गुण्ड, अस्, m., N. of the author of a com-
mentary on the Laghu-śabdendu-śekhara.


INTERMEDIATE, Sanskrit to English, Cologne Edition

पाय n. (-यं) Water.
 E. पा to drink, अच् aff. and युक् augment.


पाय
n. (-यं) Water.
E. पा to drink, अच् aff. and युक् augment.


पाय (pAya)

शब्दसागरः

Yates

Wilson

Apte

Apte 1890

Monier Williams Cologne

Monier Williams 1872

Edgerton Buddhist Hybrid

Burnouf