| YouTube Channel

पानं (pAnaM)

 
Apte 1890
English
पानं [पा-ल्युट्] 1 Drinking, quaffing, kissing (a lip)
पयः पानं
देहि मुखकमलमधुपानं Gīt. 10.
2 Drinking spirituous liquors
Ms. 7. 53, 9. 13, 12. 45.
3 A drink, beverage in general
Ms. 3. 227
Pt. 1. 389.
4 A drinking vessel.
5 Sharpening, whetting.
6 Protection, defence.
7 A canal.
नः 1 A distiller.
2 Breath, expiration.
Comp.
अगारः,
आगारः
रं a tavern.
अत्ययः hard drinking.
गोष्ठिका,
गोष्ठी {1} a drinking party. {2} a dram-shop, tavern.
प a. drinking spirituous liquors.
पात्रं,
भाजनं,
भांडं a drinking vessel, a goblet.
भूः,
भूमिः,
भूमी f. a drinking room
R. 7. 49
19. 11.
मंडलं a drinking party.
रत a. addicted to drinking.
वणिज् m. vender of spirits.
विभ्रमः intoxication.
शौंडः a hard drinker.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पानं,
क्ली,
 (पा पाने + भावे ल्युट् ।) पीतिः ।द्रवद्रव्यस्य गलाधःकरणम् । (यथा, हितोपदेशे ।“पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्द्धनम् ॥
”)भाजनम् । (पाल रक्षणे + भावे ल्युट् ।) रक्ष-णम् । इति मेदिनी ॥
(पीयते खगादिभि-र्यत्र । पा + अधिकरणे ल्युट् । कुल्या । इतिहेमचन्द्रः । ४ । १५५ ॥
पीयते यदिति । कर्म्मणिल्युट् । जलम् । इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः ॥
* ॥
पाति रक्षतीति । पा + ल्युः । रक्षाकर्त्तरि, त्रि ।यथा, ऋग्वेदे । ९ । ७० । ४ ।“व्रतानि पानो अमृतस्य चारुणउभे नृचक्षा अनु पश्यते विशौ ॥
”पायनम् । अस्त्रशस्त्राणां तीक्ष्णाग्रतासम्पा-दनव्यापारभेदः । पान् इति भाषा ॥
यदुक्तंबृहत्संहितायाम् ।“वडवोष्ट्रकरेणुदुग्धपानंयदि पानेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् ।झसपित्तमृगाश्च वस्तदुग्धैःकरिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥
आर्कं पयोहुडुविषाणमसीसमेतंपारावताखुशकृता च युतं प्रलेपः ।शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानंपश्चाच्छितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ॥
क्षारे कदल्या मथितेन युक्तेदिनोषिते पायितमायसं यत् ।सम्यक् शितं चाश्मनि नैति भङ्गंन चान्यलौहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥
”तथाच शुक्रनीत्याम् ।“इदमौशनसञ्च शस्त्रपानंरुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम् ।हविषा गुणवत् सुताभिलिप्सोःसलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ॥
”)