पान (pAna)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पान n.
  (-नं)
	 1. Drinking.
	 2. A drinking cup or vessel.
	 3. Preserv-
ing,  protecting.
	 4. A beverage.
	 5. Sharpening.
	 m.
  (-नः)
	 1. Breath, 
breathing out,  expiration. 
	 2. A distiller.
 E.
  पा to drink,  &c.
aff.
   ल्युट्.

Capeller Eng

English

 1 पा॑न n.
  drinking,  beverage.

 2 पान॑ v. 3 पा.

 3 †पान v. तनूपा॑न.

Yates

English

 पान (नं) 1.
n.
  Drinking
 drinking cup
protecting,  preserving.
m.
  Breath, 
breathing out
 a distiller.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   पान  pAna m.
   inn-keeper

Wilson

English

 पान
n.
  (-नं)
1 Drinking.
2 A drinking cup or vessel.
3 Preserving,  protecting.
m.
  (-नः)
1 Breath,  breathing out,  expiration. 
2 A distiller.
E.
  पा to drink,  &c. aff.
   ल्युट्.

Apte

English

पानम् [pānam],  [पा-ल्युट्]

Drinking,  quaffing,  kissing (a lip)
 पयःपानम्
 देहि मुखकमलमधुपानम् Gīt.*
  1.

Drinking spirituous liquors
 नहि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेव प्रशस्यते Rām.*
  4.33.46. Ms.*
  7.5
9.13
 द्यूतपानप्रसक्ताश्च जघन्या राजसी गतिः 12.45.

A drink,  beverage in general
 Ms.*
  3.227
 पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् Pt.*
  1.389.

A drinking vessel.

Sharpening
 whetting.

Protection,  defence.

A canal.

नः A distiller.

Breath,  expiration.  a.
   (in comp.
 ) Drinking,  one who drinks
 विश्वं युगान्ते वटपत्र एकः शेते स्म मायाशिशुरङ्घ्रिपानः Bhāg.*
  3.33.4. Comp.
   -अगारः,  -आगारः,  -रम् a tavern
 Mb.
 *  12.88.14. -अत्ययः hard drinking.

गोष्ठिका,  गोष्ठी a drinking party.

a dramshop,  tavern.  -पः a.
  drinking spirituous liquors
 Mb.
 *  3.48.6.-पात्रम्,  -भाजनम्,  -भाण्डम् a drinking vessel,  a goblet. -भूः,  -भूमिः,  -भूमी f.
  a drinking room
 रणक्षितिः शोणितमद्य कुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः R.*
  7.49
19.11.-मण्डलम् a drinking party. -रत a.
  addicted to drinking. -वणिज् m.
  vendor of spirits. -विभ्रमः intoxication. -शौण्डः a hard drinker.

Apte 1890

English

 पानं [पा-ल्युट्] 1 Drinking,  quaffing,  kissing (a lip)
 पयः पानं
 देहि मुखकमलमधुपानं Gīt. 10. 
2 Drinking spirituous liquors
 Ms. 7. 53,  9. 13,  12. 45. 
3 A drink,  beverage in general
 Ms. 3. 227
 Pt. 1. 389. 
4 A drinking vessel. 
5 Sharpening,  whetting. 
6 Protection,  defence. 
7 A canal. 
नः 1 A distiller. 
2 Breath,  expiration. 
Comp. 
अगारः,  
आगारः 
रं a tavern. 
अत्ययः hard drinking. 
गोष्ठिका,  
गोष्ठी {1} a drinking party. {2} a dram-shop,  tavern. 
प a. drinking spirituous liquors. 
पात्रं,  
भाजनं,  
भांडं a drinking vessel,  a goblet. 
भूः,  
भूमिः,  
भूमी f. a drinking room
 R. 7. 49
 19. 11. 
मंडलं a drinking party. 
रत a. addicted to drinking. 
वणिज् m. vender of spirits. 
विभ्रमः intoxication. 
शौंडः a hard drinker. 

Monier Williams Cologne

English

 1. पा॑न n.
  drinking (esp.   d° spirituous liquors),  draught,  RV.
   (only ifc. ),  AV.
   &c.
   &c.
  

 drinking the saliva i.e. kissing,  Kāv.
  (cf.   अधर-)

 a drink,  beverage,  ŚBr.
  
 Mn.
  
 MBh.
   &c.

 a drinking-vessel,  cup,  L.
 

 a canal,  L.
 

 पा॑न m.
  a distiller or vender of spirituous liquors,  an inn-keeper,  L.
 

 2. पान mfn.
   observing,  keeping (See तनू-)

 पान n.
  protection,  defence (See ib. and वात-).

 1. 2. पान a See p.
  613,  cols. 1 and 2.

 3. पान m.
  =
  अपान,  breathing out,  expiration,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 1. पान,  अम्,  n. (for 2. see col. 2),  drinking, 
drinking spirituous liquors
 enjoying
 a drink, 
beverage
 a drinking-vessel,  cup
 a canal
 (अस्), 
m. a distiller,  one who sells spirituous liquors, 
a publican,  inn-keeper
 [cf. Lith. péna-s,  ‘milk.’]
—पान-कुम्भ,  अस्,  m. a drinking-vessel.
—पान-
गोष्ठिका or पान-गोष्ठी,  f. a drinking-party, 
drinking-bout
 a dram-shop,  tavern,  place where
people drink together.
—पान-ज,  अस्,  आ,  अम्,  caused
by drinking (as a disease).
—पान-दोष,  अस्,  m.
the vice of drinking,  drunkenness.
—पान-प,  अस्, 
आ,  अम्,  a dram-drinker,  drinker of spirituous liquors.
—पान-पर,  अस्,  आ,  अम्,  addicted to drinking.
—पान-पात्र,  अम्,  n. a drinking-vessel,  glass,  cup, 
goblet.
—पान-बणिज्,  क्,  m. a vender of spirits,  a
distiller.
—पान-भाजन,  अम्,  n. a drinking-vessel, 
glass,  goblet.
—पान-भाण्ड,  अम्,  n. a drinking-
vessel.
—पान-भू,  ऊस्,  or पान-भूमि,  इस् or ई,  f.
a drinking-place,  drinking-room,  refreshment-room.
—पान-मङ्गल,  अम्,  n. a drinking-party,  drink-
ing-bout.
—पान-मद,  अस्,  m. intoxication.
—पा-
न-रत,  अस्,  आ,  अम्,  addicted to drink,  drinking, 
drunken,  a toper.
—पान-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  Ved. abound-
ing in drink,  rich in beverages.
—पान-विभ्रम,  अस्, 
m. ‘drink-giddiness, ’ intoxication.
—पान-शौण्ड, 
अस्,  आ,  अम्,  addicted to intoxication
 (अस्),  m. a hard
drinker.
—पानागार (°न-अग्° or -आग्°),  अस्,  m. a
drinking-house,  tavern.
—पानात्यय (°न-अत्°),  अस्, 
m. hard drinking,  drinking
 morbid state after in-
toxication.

 2. पान,  अस्,  आ,  अम्,  (for 1. see col. 1) Ved.
observing,  keeping
 (अम्),  n. protection,  defence
[cf. तनू-प्°।]

 पान 1. पान,  पानीय,  पान्त। See p. 560, 
cols. 1,  2.

 पान 2. पान,  अस्,  m. = अपान,  breath, 
breathing out,  expiration.

Macdonell

English

 पान pā́‿ana,  n.
  drinking (esp. of strong drink)
 🞄draught
 sipping (the lips)
 beverage,  drink: 🞄-ka,  m.
  n.
  beverage,  drink
 -pa,  a.
  drinking 🞄intoxicating liquors
 -pātra,  n.
  drinking vessel,  🞄cup (esp. for spirituous liquor)
 -bhū or 🞄-bhūmi,  f.
  drinking-place or room
 maṅgala,  n.
  drinking-bout
 -matta,  pp. intoxicated
 🞄-mada,  m.
  intoxication. 

Benfey

English

 पान पान,  i. e. 1. पा + अन,  n.
 
 1.
Drinking,  Pañc. 184,  18.
 2. Enjoying, 
Lass. 25,  11.
 3. Beverage,  Man.  3,  227.
 -- Comp.
  वीर-पान and -पाण,  n.
  the
drink of warriors,  taken for refresh-
ment or to elevate courage.
सह-,  n.
 
drinking together.

Hindi

पीने

Apte Hindi

Hindi

पानम्
नपुं*
   - पा + ल्युट्
"पीना,  चढ़ा जाना,  (ओष्ठ का) चुम्बन"

पानम्
नपुं*
   - पा + ल्युट्
सुरापान करना

पानम्
नपुं*
   - पा + लयुट्
"पान के योग्य,  पेय पदार्थ"

पानम्
नपुं*
   - पा + ल्युट्
पान- पात्र

पानम्
नपुं*
   - पा + ल्युट्
"तेज करना,  पैनाना"

पानम्
नपुं*
   - पा + ल्युट्
"बचाना,  रक्षा"

पानः
पुं*
  - पा + ल्युट्
"शराब खींचने वाला,  कलवार"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವನು
निष्पत्तिः - > पा (पाने) - "ल्युट्"
व्युत्पत्तिः - > पीयते यस्मात्
पान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಃಶ್ವಾಸ /ನಿಟ್ಟುಸಿರು
निष्पत्तिः - > पा (रक्षणे) - कर० "ल्युट्" (३-३-११७)
व्युत्पत्तिः - > पायते अनेन
विस्तारः - > "निःश्वासः पान एतनः" - वैज०
पान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು
प्रयोगाः - > "पानधौतनवयावकरागं सुभ्रुवो निभृतचुम्बनदक्षाः"
उल्लेखाः - > माघ० १०-२६
पान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಡಿಯುವ ಪಾತ್ರೆ
निष्पत्तिः - > पा (पाने) - कर० "ल्युट्" (३-३-११७)
व्युत्पत्तिः - > पिबत्यनेन
पान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಕ್ಷಣೆ /ಕಾಪಾಡುವುದು
निष्पत्तिः - > पा (रक्षणे) - भावे "ल्युट्" (३-३-११५)
पान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಲುವೆ /ಕೊಳ ಮೊದಲಾದ ಜಲವಿರುವ ಪ್ರದೇಶ
निष्पत्तिः - > पा (पाने) - अधि० "ल्युट्" (३-३-११७)
व्युत्पत्तिः - > पीयते पशुपक्षादिभिरत्र
पान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲ /ನೀರು
निष्पत्तिः - > पा (पाने) - कर्म० "ल्युट्" (३-३-११३)
व्युत्पत्तिः - > पीयते इति
पान
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪಾನಮಾಡುವವನು
निष्पत्तिः - > पा (पाने) - कर्त० "ल्युः" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > पिबति इति
पान
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವವನು
निष्पत्तिः - > पा (रक्षणे) - कर्त० "ल्युः" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > पाति इति

L R Vaidya

English

 pAna {% (I) n. %} 1. Drinking
drinking spirituous liquors,  M.vii.50,  xii.45
a drink,  a leverage
a drinking vessel
whetting,  sharpening.

 pAna {% (II) m. %} A distiller.

Bopp

Latin

 पान n. (r. पा bibere s. अन) potus. (Lith. pêna-s lac.)

Lanman

English

 pā́na, 
	—1. n. the drinking (esp. of strong
drink)
	—2. perhaps as vbl adj. drenching, 
 i. e. tränkend. [√1pā,  ‘drink, ’
1150.]

Kridanta Forms

Sanskrit

पै (पै॒ शोषणे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  पानम्
अनीयर् =  पानीयः - पानीया
ण्वुल् =  पायकः - पायिका
तुमुँन् =  पातुम्
तव्य =  पातव्यः - पातव्या
तृच् =  पाता - पात्री
क्त्वा =  पात्वा
ल्यप् =  प्रपाय
क्तवतुँ =  पातवान् - पातवती
क्त =  पातः - पाता
शतृँ =  पायन् - पायन्ती

पा (पा॒ पाने - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  पानम्
अनीयर् =  पानीयः - पानीया
ण्वुल् =  पायकः - पायिका
तुमुँन् =  पातुम्
तव्य =  पातव्यः - पातव्या
तृच् =  पाता - पात्री
क्त्वा =  पीत्वा
ल्यप् =  प्रपाय
क्तवतुँ =  पीतवान् - पीतवती
क्त =  पीतः - पीता
शतृँ =  पिबन् - पिबन्ती

पा (पा॒ रक्षणे - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् =  पानम्
अनीयर् =  पानीयः - पानीया
ण्वुल् =  पायकः - पायिका
तुमुँन् =  पातुम्
तव्य =  पातव्यः - पातव्या
तृच् =  पाता - पात्री
क्त्वा =  पात्वा
ल्यप् =  प्रपाय
क्तवतुँ =  पातवान् - पातवती
क्त =  पातः - पाता
शतृँ =  पान् - पान्ती / पाती

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 पान ° = मद (Brunstsaft),  S I,  91,  7 (Ko.) verdruckt für दान? — n. ° = शस्त्राणां मार्जनद्रव्यम्,  H XII,  5.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skom
१) तर्ष २) तृष् ३) तृषा ४) तृषित ५) तृष्णा ६) तृष्णिका ७) तृष्यत् २) पान ९) भोजन ९) पिपासा १०) भक्ष्यभोजनपानं

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
पिपासुस्तृषितस्तृष्णक्तृष्णा तर्षोऽपलासिका ॥ ३९३ ॥
पिपासा तृट्तृषोदन्या धीतिः पानेऽथ शोषणम् ।
रसादानं भक्षकस्तु घस्मरोऽद्मर आशितः ॥ ३९४ ॥
-wordlist-
 
पिपासु (पुं),  तृषित (पुं),  तृष्णज् (पुं),  तृष्णा (स्त्री),  तर्ष (पुं),  अपलासिका (स्त्री),  पिपासा (स्त्री),  तृष् (स्त्री),  तृषा (स्त्री),  उदन्या (स्त्री),  पान (क्ली),  शोषण (क्ली),  रसादान (क्ली),  भक्षक (पुं),  घस्मर (पुं),  अद्मर (पुं),  आशित (पुं)

--source--
 
मृगयाक्षः स्त्रियः पानं वाक्पारुष्यार्थदूषणे ॥ ७३८ ॥
दण्डपारुष्यमित्येतद्धेयं व्यसनसप्तकम् ।
-wordlist-
 
मृगया (स्त्री),  अक्ष (पुं),  स्त्री (स्त्री),  पान (क्ली),  वाक्पारुष्य (क्ली),  अर्थदूषण (क्ली),  दण्डपारुष्य (क्ली),  व्यसनसप्तक (क्ली)

--source--
 
प्रणाली जलमार्गोऽथ पानं कुल्या च सारणिः ।
-wordlist-
 
प्रणाली (स्त्री),  जलमार्ग (पुं),  पान (क्ली),  कुल्या (स्त्री),  सारणि (स्त्री)

--source--
 
श्वासस्तु श्वसितं सोऽन्तर्मुख उच्छ्वास आहारः ।
आनो बहिर्मुखस्तु स्यान्निःश्वासः पान एतनः ॥ १३६८ ॥
-wordlist-
 
श्वास (पुं),  श्वसित (क्ली),  उच्छ्वास (पुं),  आहर (पुं),  आन (पुं),  निःश्वास (पुं),  पान (पुं),  एतन (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

पान
पान,  सारणि
पानं तु सारणिः प्रोक्ता प्रणाली जलपद्धतिः ॥ ६८५ ॥
verse 3.1.1.685
page 0079

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

प,  पान,  पवन,  पथन्,  प्रौढ,  वर्णक
तरण्यां नौस्तथा ख्यातः पः पाने पवने पथि ।
प्रौढे च वर्णके पश्च पा पातरि तथा श्रुते ॥ ३१ ॥
verse 1.1.1.31
page 0121

Vedic Reference

English

 Pāna,  ‘drink, ’ occurs in the Śatapatha Brāhmaṇa^1 and the
Upaniṣads.^2
1) xiii. 4,  2,  17.
2) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  iv. 1, 
43
 Chāndogya Upaniṣad,  viii. 2,  7, 
etc.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पानं,  क्ली,
   (पा पाने + भावे ल्युट् ।) पीतिः ।द्रवद्रव्यस्य गलाधःकरणम् । (यथा,  हितोपदेशे ।“पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्द्धनम् ॥
”)भाजनम् । (पाल रक्षणे + भावे ल्युट् ।) रक्ष-णम् । इति मेदिनी ॥
 (पीयते खगादिभि-र्यत्र । पा + अधिकरणे ल्युट् । कुल्या । इतिहेमचन्द्रः । ४ । १५५ ॥
 पीयते यदिति । कर्म्मणिल्युट् । जलम् । इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः ॥
 * ॥
पाति रक्षतीति । पा + ल्युः । रक्षाकर्त्तरि,  त्रि ।यथा,  ऋग्वेदे । ९ । ७० । ४ ।“व्रतानि पानो अमृतस्य चारुणउभे नृचक्षा अनु पश्यते विशौ ॥
”पायनम् । अस्त्रशस्त्राणां तीक्ष्णाग्रतासम्पा-दनव्यापारभेदः । पान् इति भाषा ॥
 यदुक्तंबृहत्संहितायाम् ।“वडवोष्ट्रकरेणुदुग्धपानंयदि पानेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् ।झसपित्तमृगाश्च वस्तदुग्धैःकरिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥
आर्कं पयोहुडुविषाणमसीसमेतंपारावताखुशकृता च युतं प्रलेपः ।शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानंपश्चाच्छितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ॥
क्षारे कदल्या मथितेन युक्तेदिनोषिते पायितमायसं यत् ।सम्यक् शितं चाश्मनि नैति भङ्गंन चान्यलौहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥
”तथाच शुक्रनीत्याम् ।“इदमौशनसञ्च शस्त्रपानंरुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम् ।हविषा गुणवत् सुताभिलिप्सोःसलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ॥
”)

 पानः,  पुं,
   (पीयते यस्मादिति । पा + अपादानेल्युट् ।) शौण्डिकः । इति जटाधरः ॥
 निःश्वासः ।इति हेमचन्द्रः । ६ । ४ ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पान न०
  पा--ल्युट् । १ द्रवद्रव्यस्य गलाधःसंयोजने २ रक्षणेच ३ निश्वासे च पु०
  हेमच० । निश्व सेन प्राणरक्षणात्त-थात्वम् । आधारे ल्युट् । ४ पानभाजने मेदि० पीय-तेऽस्मात् अपादाने ल्युट् । ५ शौण्डिके पु०
  जटा० । करणेल्युट् । अस्त्राणां तीक्ष्ण ग्रतासम्पादने ६ व्यापारभेदे(पानदेओया) असिशब्दे ५५१ पृ० पायनाशब्दे चदृश्यम । पीयते कर्मणि ल्युट् । ७ भद्यादौ ।

Capeller

German

 1. पान॑ n.
  das Trinken
 Trunk,  Getränk, 
Tränkchen (med.).

 2. पान s. 3. पा.

 3. पान (—°) schützend
 n.
  Schutz,  Schirm. 

Grassman

German

 (pā́na),  n.,  Trunk AV. [von 2. pā],  enthalten in indra-,  deva-,  nṛ-pā́ṇa
 vergl. ava-,  paripā́na.

Burnouf

French

 पान पान n.
  (पा protéger
 sfx. अन) protection. 

 पान पान m.
  (? pour प्राण) respiration. 

 पान पान n.
  (पा boire) action de boire. breuvage
vase à boire. -- M. distillateur.
पानगोष्टिका f.
  cabaret.
पानपात्र n.
  vase à boire.
पानस n.
  liqueur préparée avec le fruit du पनस ou
artocarpus.
पानिल n.
  vase à boire.
पानीय a. (sfx. ईय) potable. -- S. n.
  eau.
पानीयनकुल m.
  loutre.
पानीयपृष्ठज m.
  pistia stratiotes,  bot.
पानीयशालिका f.
  (शाला) lieu où l'on donne à
boire
 cabaret,  etc.

Stchoupak

French

 पान-
 nt. fait de boire (not. des boissons spiritueuses) gorgée 
boisson,  breuvage 
 -वन्त्- a. riche en boissons.
°दोष- m.
  vice de boire,  ivrognerie.
°प- ag. qui boit des boissons spiritueuses.
°पात्र- nt. coupe,  gobelet 
 °भाण्ड- id.
°भू- °भूमि- °भूमी- f.
  salle où l'on boit.
°भोजन- nt. fait de manger et de boire.
°मङ्गल- nt. débauche de boissons,  orgie.
°मत्त- a. v. ivre 
 °मद- m.
  ivresse.
पानागार- m.
  nt. cabaret.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.