| YouTube Channel

पात्रं (pAtraM)

 
Apte 1890
English
पात्रं [पाति रक्षत्याधेयं, पिबत्यनेन वा पाष्ट्रन् Tv.] 1 A drinking-vessel, cup, jar.
2 A vessel or pot in general
पात्रे निधायार्ध्यं R. 5. 2, 12
any sacrificial vessel or utensil.
3 A receptacle of any kind, recipient
Pt. 2. 97.
4 A reservoir.
5 A fit or worthy person, a person fit or worthy to receive gifts
वित्तस्य पात्रं व्ययः Bh. 2. 82
Bg. 17. 22
Y. 1. 201
R. 11. 86.
6 An actor, a dramatis persona
तत्प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः Ś. 1
उच्यतां पात्रवर्गः V. 1. dramatis personae.
7 A king's minister.
8 The channel or bed of a river.
9 Fitness, propriety.
10 An order. command.
11 A leaf.
त्रः 1 A kind of measure (अढक).
2 A preservative from sin.
त्री 1 A vessel, plate, dish
2 A small furnace.
3 N. of Durgā. COMP.
पालः {1} a large paddle used as a rudder. {2} the rod of a balance (तृलाघट).
भृत् m. a servant.
संस्कारः {1} the cleaning or purification of a vessel. {2} the current of a river.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पात्रं,
क्ली,
 पाति रक्षति क्रियामाधेयं वा । पिब-न्त्यनेनेति वा । पा रक्षणे पा पाने वा + “सर्व्व-धातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणां ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् ।)आधेयधारणवस्तु । तत्पर्य्यायः । अमत्रम् २भाजनम् ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ३३ ॥
भाण्डम् ४कोशः ५ कोषः ६ पात्री ७ कोशी ८ कोषी ९कोशिका १० कोषिका ११ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
(यथा, देवीभागवते । १ । २ । ४० ।“सकलगुणगणानामेकपात्रं पवित्र-मखिलभुवनमातुर्नाट्यवद्यद्विचित्रम् ॥
”)योग्यम् । स्रुवादि । राजमन्त्री । तीरद्वयान्त-रम् । इति मेदिनी ॥
पातार इति भाषा ॥
पर्णम् । नाट्यानुकर्त्ता । इति हेमचन्द्रः ॥
आढकपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
* ॥
(यथा, चरके कल्पस्थाने १२ अध्याये ।“ -- चतुः प्रस्थमथाढकम् ।पात्रं तदेव विज्ञेयं -- ॥
”)पात्राणां विधिर्यथा, --“हेमपात्रेण सर्व्वाणि लभते चेति तान्मुने ! ।अर्घ्यं दत्त्वा तु रौप्येण आयूराज्यसुतान् लभेत् ॥
ताम्रपात्रेण सौभाग्यं धर्म्मं मृण्मयसम्भवैः ।वार्क्षपात्राणि रम्याणि नैष्ठिकादिषु कारयेत् ॥
शैलानि क्रूरजातीनां रक्तानि सर्व्वकामिनाम् ।धातूत्तमानि पात्राणि नृपराष्ट्रविवृद्धये ॥
त्रपुसीसकलौहानि अन्त्यजादिषु कारयेत् ।विवाहयज्ञश्राद्धेषु प्रतिष्ठासु विशेषतः ॥
पात्राणाञ्चाद्वरः कार्य्यः पात्राण्येवोत्तमानि च ।पात्रेषु पृथिवी दुग्धा सुधा पात्रेषु धार्य्यते ॥
देवाः सोमः क्रतुर्यज्ञः पात्राण्येवं विदुर्बधाः ।बलिहोमक्रियादीनि विना पात्रैर्न सिध्यति ॥
तस्माद्यज्ञाङ्गमेवातः पात्रञ्चाग्र्यं महामुने ! ॥
”तत्परिमाणादिर्यथा, --“षट्त्रिंशदङ्गुलं पात्रञ्चोत्तमं परिकीर्त्तितम् ।मध्यमं तत्त्रिभागेण भागं कन्यसमीरितम् ॥
वस्वङ्गुलप्रमाणन्तु तत् पात्रं कारयेत् क्वचित् ।नानाविचित्ररूपाणि पौण्डरीकाकृतीनि च ॥
शङ्खनीलोत्पलाकारपात्राणि परिकल्पयेत् ।रत्नादिरचितान् कुर्य्यात् काञ्चीमूलसुसञ्चितान् ॥
यथाशोभं यथालाभं तथा पात्राणि कारयेत् ।विना पात्रेण यः कुर्य्यात् प्रतिष्ठायाज्ञिकींक्रियाम् ।विफला भवते सर्व्वा वाहनादिधनापहा ॥
”इति देवीपुराणम् ॥
* ॥
भोजनपात्राणि भोजनशब्दे द्रष्टव्यानि ॥