पात्र (pAtra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishपात्र (-त्रः-त्री-त्रं) A vessel in general, a plate, a cup, a jar, &c.
(-त्रं)
1. A sacrificial vase or vessel, comprising various forms of
cups, plates, spoons, ladles, &c. so used.
2. The channel of a
river, or its course between the near and opposite bank.
3. A
king's counsellor or minister.
4. Propriety, fitness.
5. A leaf.
6.
The persons of a drama.
7. An order, a command.
8. The body.
9. A fit or competent person.
10. A measure of one Ārhaka
or of eight Seers.
11. A receptacle of any kind, what holds
or supports.
(-त्री) A small or portable furnace.
पा to pro-
serve or retain, त्रन्.
Capeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishपात्र - pAtra - - utensil
उपस्कर - upaskara - - utensil
परिभाण्ड - paribhANDa - - utensils
भण्ड - bhaNDa - - utensils
सोमलिप्त - somalipta - - soma-utensil
पाक - pAka - - cooking utensil
पाकपात्र - pAkapAtra - - cooking utensil
महानस - mahAnasa - - cooking utensils
परिष्कार - pariSkAra - - domestic utensils
दण्डच्छदन - daNDacchadana - - room for utensils
स्थाल - sthAla - - any culinary utensil
पाजक - pAjaka - - special kitchen utensil
पात्रभृत् - pAtrabhRt - - taking care of utensils
पाजक - pAjaka - - particular kitchen utensil
अपात्र - apAtra - - worthless or common utensil
स्नानोपकरण - snAnopakaraNa - - any utensil used in bathing
सम्भाण्डयते { सम्भाण्डय } - sambhANDayate { sambhANDaya } - verb - collect vessels or utensils
सम्भाण्डयति { सम्भाण्डय } - sambhANDayati { sambhANDaya } - verb - collect vessels or utensils
पूर्णक - pUrNaka - - particular vessel or utensil
भाण्डगोपक - bhANDagopaka - - keeper of vessels or utensils
पात्र - pAtra - - vessel
पात्र - pAtra - - pot
पात्र - pAtra - - tin
पात्र - pAtra - - can
पात्र - pAtra - - utensil
पात्र - pAtra - - king's counsellor or minister
पात्र - pAtra - - command
पात्र - pAtra - - goblet
पात्र - pAtra - - any one worthy of or fit for or abounding in
पात्र - pAtra - - master of
पात्र - pAtra - - order
पात्र - pAtra - - cup
पात्र - pAtra - - bowl
पात्र - pAtra - - any vessel or receptacle
पात्र - pAtra - - capable person
पात्र - pAtra - - plate
पात्र - pAtra - - dish
पात्र - pAtra - - leaf
पात्र - pAtra - - capable or competent person
पात्र - pAtra - - deserving thing
पात्र - pAtra - - propriety
पात्र - pAtra - - drinking-vessel
पात्र - pAtra - - actor or an actor's part or character in a play
पात्र - pAtra - - object
पात्र - pAtra - - meal
पात्र - pAtra - - channel of a river
पात्र - pAtra - - deserving person
पात्र - pAtra - - fitness
पात्र - pAtra - - adept in
पात्र - pAtra - - competent person
पात्र - pAtra - - a measure of capacity
स्फटन- पात्र - sphaTana- pAtra - - crystallizer [ a vessel ]
श्वेतन - पात्र - zvetana - pAtra - - bleacher [ vessel ]
Wilson
Englishपात्र
(-त्रः-त्री-त्रं) A vessel in general, a plate, a cup, a
jar, &c.
(-चं)
1 A sacrificial vase or vessel, comprising various forms of cups, plates,
spoons, ladles, &c. so used.
2 The channel of a river, or its course between the near and opposite bank.
3 A king's counsellor or minister.
4 Propriety, fitness.
5 A leaf.
6 The persons of a drama.
7 An order, a command.
8 The body.
9 A fit or competent person.
10 A measure of one Āḍhaka or of eight Sers.
11 A receptacle of any kind, what holds or supports.
(-त्री) A small or
portable furnace.
पा to preserve or retain, त्रन्.
Apte
Englishपात्रम् [pātram], [पाति रक्षत्याधेयं, पिबत्यनेन वा पा-ष्ट्रन् Tv.]
A drinking-vessel, cup, jar.
A vessel or pot in general
पात्रे निधायार्घ्यम् 5.2, 12
any sacrificial vessel or utensil.
A receptacle of any kind, recipient
दैन्यस्य पात्रतामेति 2.11.
A reservoir.
A fit or worthy person, a person fit or worthy to receive gifts
वित्तस्य पात्रे व्ययः 2.82
अदेशकाले यद् दानमपात्रेभ्यश्च दीयते 17.22
1.21
11.86.
An actor, adramatis persona
तत् प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः 1
उच्यतां पात्रवर्गः 1. dramatis personae.
A king's minister.
The channel or bed of a river. सुरस्रवन्त्या इव पात्रमागतम् 16.11
15.86.
Fitness, propriety.
An order, command.
A leaf.
त्रः A kind of measure (आढक).
A preservative from sin.
त्री A vessel, plate, dish
भुञ्जन्ते रुक्मपात्रीभिर्यत्राहं परिचारिका * 3.3. 13
233.49.
A small furnace.
of Durgā.Comp. -आसादनम् the placing of sacrificial utensils.-उपकरणम् ornaments of a secondary kind (as bells, chowries ).
पालः a large paddle used as a rudder.
the rod of a balance (तुलाघट). -भृत् a servant
-मेलनम् (In dram. ) the bringing together of the characters of the play. -शेषः scraps of food.
संस्कारः the cleaning or purification of a vessel.
the current of a river. -संचारः the handing round of vessels at a meal
Apte 1890
Englishपात्रं [पाति रक्षत्याधेयं, पिबत्यनेन वा पाष्ट्रन् Tv.] 1 A drinking-vessel, cup, jar.
2 A vessel or pot in general
पात्रे निधायार्ध्यं R. 5. 2, 12
any sacrificial vessel or utensil.
3 A receptacle of any kind, recipient
Pt. 2. 97.
4 A reservoir.
5 A fit or worthy person, a person fit or worthy to receive gifts
वित्तस्य पात्रं व्ययः Bh. 2. 82
Bg. 17. 22
Y. 1. 201
R. 11. 86.
6 An actor, a dramatis persona
तत्प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः Ś. 1
उच्यतां पात्रवर्गः V. 1. dramatis personae.
7 A king's minister.
8 The channel or bed of a river.
9 Fitness, propriety.
10 An order. command.
11 A leaf.
त्रः 1 A kind of measure (अढक).
2 A preservative from sin.
त्री 1 A vessel, plate, dish
2 A small furnace.
3 N. of Durgā. COMP.
पालः {1} a large paddle used as a rudder. {2} the rod of a balance (तृलाघट).
भृत् m. a servant.
संस्कारः {1} the cleaning or purification of a vessel. {2} the current of a river.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
English1. पात्र, अम्, n. a drinking-vessel, goblet, bowl,
cup, plate, dish, jar, pot
a vessel in general
a
utensil
any kind of sacrificial vase or vessel (com-
prising various forms of cups, plates, spoons, ladles,
&c. so used)
the channel or bed of a river
a
receptacle of any kind, anything which holds or
supports
(metaphorically) a receptacle, a recipient
or a person in whom any quality is contained [cf.
विश्वास-प्°]
a fit or competent or worthy person,
a person worthy to receive gifts, worthy of, fit for
(with gen. or loc. or inf., e. g. पात्रं ह्य् एषाम्
असि, for thou art worthy or these)
a king's coun-
sellor or minister
an actor, dramatis persona
a
part in a play
propriety, fitness
an order, com-
mand
a leaf
(अस्), m. a vessel &c.
a measure of
capacity = 1 Āḍhaka
(ई), f. a vessel, plate, dish
pot, barrel
a small or portable furnace
an epithet
of Durgā
[cf. perhaps Lat. patera
Goth. fōdr
Hib. putraice, ‘a vessel, pot.’]
—पात्र-कटक, अस्
or अम्, m. or n. (?), the ring on which a beggar's
alms-dish is carried.
—पात्र-ता, f. or पात्र-त्व,
अम्, n. the property or capacity of a cup or vessel
the being a receptacle for anything
capacity, fitness
worthiness, merit, desert
dignity, honour
appro-
priate state or circumstance.
—पात्र-पाणि, इस्, m.
‘cup-handed, ’ N. of a demon hurtful to children.
—पात्र-पाल, अस्, m. ‘vessel-guiding, ’ a large
paddle used as a rudder (commonly called पाततु-
यार).
—पात्र-भूत, अस्, आ, अम्, ‘become a re-
cipient, ’ worthy of receiving anything from any one
(gen.)
the object of a present or of respectful treat-
ment.
—पात्र-भृत्, त्, m. ‘taking care of utensils, ’
a servant, scullion.
—पात्र-भेद, अस्, m. breaking
a drinking-vessel or cup.
—पात्र-मेलन, अम्, n.
the bringing together of the characters of a play.
—पात्र-वर्ग, अस्, m. a company of actors.
—पात्र-
संस्कार, अस्, m. the current of a river
the cleaning of
a vessel or dish.
—पात्र-सञ्चार, अस्, m. (perhaps)
removing the dishes or arranging them after dinner
(or incorrect for पात्र-संस्कार).
—पात्र-स्थ, अस्,
आ, अम्, being in a dish.
—पात्र-हस्त, अस्, आ, अम्,
‘cup-handed, ’ holding a vessel in the hand.
—पात्री-
निर्णेजन, अम्, n., Ved. water for rinsing a vessel.
—पात्रे-बहुल, अस्, आ, अम्, constant at meals
a
parasite.
—पात्रे-समित, अस्, आ, अम्, constant at
meals, a parasite
a treacherous or hypocritical person.
—पात्रोपकरण (°र-उप्°), अम्, n. decorations
of an inferior class, as bells, chowries, vases, &c.
Macdonell
Englishपात्र pā-tra, (drinking) vessel, bowl, cup
🞄plate, dish
river-bed
receptacle
recipient
🞄vessel of = person abounding in (g. or —°), 🞄master of (g.)
fit or competent person, person 🞄worthy of or to (g., lc., or —°)
actor
🞄actorʼs part
minister: -tā, condition of 🞄being a receptacle for (g. or —°)
merit, fitness, 🞄capacity
-tva, id.
-stha, lying 🞄in a dish.
Benfey
Englishपात्र पा + त्र,
I.
1. A vessel
in general, a plate, a cup, etc., Man.
5, 116.
2. A receptacle, Kām. Nītis.
5, 90.
3. The bed of a river, Rām.
2, 73, 2 Gorr.
4. A person worthy of
receiving gifts, Bhartṛ. 2, 80.
5. A
king's counsellor or minister, Rājat. 5,
304.
6. The persons of a drama,
Vikr. 3, 9.
II. त्री।
1. A vessel, a
plate, MBh. 1, 7215.
2. A name of
Durgā.
--
अ-, a person not
worthy of receiving gifts, Bhag. 17, 22.
उद(न्)-, a pot of water.
उपक्रोश-,
an object of blame, Daśak. in Chr.
192, 22.
ताम्र-, a copper vessel.
दारु-, a wooden bowl.
दूर-,
having a wide bed (as a river).
धूप-,
a box for keeping incense.
पिण्ड-,
1. the vessel in which cakes are
offered to the Manes. 2. alms (pro-
perly, the pot for receiving food).
पूर्ण-, and 1. a full cup. 2. a
measure of 256 handfulls of rice. प्र-
साद-, an object of favour.
यान-,
a ship, a boat, Pañc. 262, 3. वि-
श्वास-, a confidential agent.
सु-,
1. an earthen vessel. 2. a very fit or
respectable person. -- Cf. Goth. fôdr
perhaps Lat. patera.
Hindi
Hindiपोत
Apte Hindi
Hindiपात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
"पीने का बर्तन, प्याला, गिलास"
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
कोई भी बर्तन
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
"किसी वस्तु का आधार, प्राप्तकर्त्ता"
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
जलाशय
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
"योग्य व्यक्ति, दान पाने के योग्य, दानपात्र"
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
"अभिनेता, नाटक का पात्र"
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
राजा का मंत्री
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
नहर या नदी का पाट
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
"योग्यता, औचित्य"
पात्रम्
- "पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन्"
"आदेश, हुक्म"
पात्रम्
- पा+ष्ट्रन्
"प्याला, कटोरा"
पात्रम्
- पा+ष्ट्रन्
बर्तन
पात्रम्
- पा+ष्ट्रन्
आशय
पात्रम्
- पा+ष्ट्रन्
योग्य व्यक्ति
पात्रम्
- पा+ष्ट्रन्
नाटक में अभिनेता
पात्रम्
- पा+ष्ट्रन्
राजा का मंत्री
पात्रम्
- पा+ष्ट्रन्
दरिया का पाट
पात्रम्
- पा+ष्ट्रन्
योग्यता औचित्य
Shabdartha Kaustubha
Kannadaपात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಡಿಗೆಯ ಪಾತ್ರೆ /ಅನ್ನ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಬೇಯಿಸುವ ಪಾತ್ರೆ
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಂದಿಗೆ
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಡಿಯುವ ಪಂಚಪಾತ್ರೆ ಮೊದಲಾದುದು
निष्पत्तिः - > पा (पाने) - "ष्ट्रन्" (उ० ४-१५९)
व्युत्पत्तिः - > पिबत्यनेन
प्रयोगाः - > "स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात् पात्रे निधायार्घ्यमनर्घशीलः"
उल्लेखाः - > रघु० ५-२
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನದಿಯ ಎರಡು ದಡಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗ /ಹೊಳೆಯ ನೀರು ಹರಿಯುವ ಪ್ರದೇಶ
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀರು ನಿಲ್ಲಲಿ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೆರೆ ಕೊಳ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಒಳ ಅಂಗಣ
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನನಾದ ಯೋಗ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣ
प्रयोगाः - > "दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तैषु विशेषतः । याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतं स्वशक्तितः"
उल्लेखाः - > याज्ञ० १-२०३
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರ್ಣ /ಎಲೆ
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜಾಮಾತ್ಯ /ರಾಜನ ಮಂತ್ರಿ
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಪಾತ್ರೆ
विस्तारः - > "पात्रं स्रुवादौ पर्णे च भाजने राजमन्त्रिणि । तीरद्वयान्तरे योग्ये" - मेदि०
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಸ್ತುವಿಗೆ ಆಧಾರವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ವಸ್ತು /ಆಧಾರ ವಸ್ತು
व्युत्पत्तिः - > पाति रक्षत्याधेयम्
प्रयोगाः - > "पात्रविशेषे न्यस्तं गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः"
उल्लेखाः - > माल० १-६
पात्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುವ ನಟ
प्रयोगाः - > "अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना स्वेन त्रोटकेन उपस्थास्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेषु अवहितैर्भवितव्यम् इति"
उल्लेखाः - > बिक्र०
L R Vaidya
EnglishpAtra {% n. %} 1. A drinking vessel, a cup, a jar
2. a vessel in general, R.ii.21, Yaj.i.183
3. the channel of a river
4. a receptacle of any kind
5. a fit or worthy person
6. a person worthy to receive gifts, गोभूतिलहिरण्यानि पात्रे दातव्यमार्चितम् Yaj.i.201, Bg.xvii.22
7. a king’s minister
8. an actor, dramatis persona, तत्प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः Sak.i.
9. fitness, propriety
10. a reservoir.
Bopp
LatinAnekartha-Dvani-Manjari
Sanskritपात्र
पु
पात्र, शिष्ट, भोजन, देह
शिष्टभोजनदेहेषु पात्रशब्दः प्रचक्षते ॥ ६४ ॥
verse 2.1.1.64
page 0012
Edgerton Buddhist Hybrid
Englishpātra, regularly nt.,
(1) with masc. forms, in Skt. mg. bowl: caturi pātrāṃ, acc. pl., LV 〔185.8〕 (vs)
tenemi pātrāś (acc. pl.) caturaḥ … dadanti 〔385.7〕 (vs
in prec. line pātrāṇi)
(2) = Skt. yāna-pātra, ship (cf. Eng. vessel in same mg.
not recorded elsewhere), in siddha-pātra, with successful ship (after a voyage): Mv 〔iii.287.8〕
〔288.15〕
〔298.17〕
v.l. each time siddha-yānapātra, which is read in text with both mss. 〔iii.286.17〕.
Indian Epigraphical Glossary
EnglishLanman
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanWordnet
Sanskrit क्षम, समर्थ, शक्त, योग्य, उपयुक्त, उचित, पात्र, युज्य, समर्थक, सह, सुशक्त, कल्पुष
कार्यं संपन्नतां नेतुं योग्यः कार्ये योग्यार्हः वा।
"एतत् कार्यं कर्तुं क्षमस्य पुरुषस्य आवश्यकता वर्तते।"
Sanskrit Tibetan
Tibetangru
१) जलयान २) तर ३) तरणी ४) नाव ५) नाव्य ६) नौ ७) नौका ८) पात्र ९) पोत १०) यान ११)
lhung bzed
१) पात्र २) पिण्डपात्र ३) भिक्षापात्र ४) मृत्पात्र
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritपात्राणि नाट्येऽधिकृतास्तत्तद्वेषस्तु भूमिका ॥ ३२७ ॥
पात्र (क्ली), भूमिका (स्त्री)
समिदिन्धनमेधेध्मतर्पणैधांसि भस्म तु ॥ ८२७ ॥
स्याद्भूतिर्भसितं रक्षा क्षारः पात्रं स्रुवादिकम् ।
समिध् (स्त्री), इन्धन (क्ली), एध (स्त्री), इध्म (क्ली), तर्पण (क्ली), एधस् (क्ली), भस्मन् (क्ली), भूति (स्त्री), भसित (क्ली), रक्षा (स्त्री), क्षार (पुं), पात्र (क्ली)
सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रे तु भाजनम् ।
आवपन (क्ली), भाण्ड (क्ली), पात्र (त्रि), अमत्र (क्ली), भाजन (क्ली)
तत्परं पारमवारं त्वर्वाक्पात्रं तदन्तरम् ।
पार (क्ली), अवार (क्ली), पात्र (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritअमत्र
अमत्र, भाजन, पात्र, स्थाल
अमत्रं भाजनं पात्रं स्थालं तुल्यार्थमिष्यते ।
verse 2.1.1.327
page 0039
पात्र
पात्र, स्रुग्
वेदी परिष्कृता भूमिः पात्रमुक्तं स्रुगादिकम् ॥ ४१५ ॥
verse 2.1.1.415
page 0048
पात्र
पात्र, आवर्त, पयस्_भ्रम
पात्रं तु कूलयोर्मध्यमावर्तः पयसां भ्रमः ।
verse 3.1.1.668
page 0076
तीर्थ
तीर्थ, योनि, जलावतार, मन्त्रादि, पुण्यक्षेत्र, पात्र, दर्शन
योनौ जलावतारे च मन्त्राद्यष्टादशस्वपि ।
पुण्यक्षेत्रे तथा पात्रे तीर्थ स्याद्दर्शनेषु च ॥ ८६२ ॥
verse 5.1.1.862
page 0099
Vedic Reference
EnglishPātra, primarily a ‘drinking vessel’ (from pā, ‘to drink’)
denotes a vessel generally both in the Rigveda^1 and later.^2 It
was made either of wood^3 or clay.^4 In some passages^5 the
word is, according to Roth, used to indicate a measure. The
feminine Pātrī occasionally occurs^6 in the sense of ‘vessel.’
1) i. 82, 4
110, 5
162, 13 (to hold
the broth from the flesh of the horse)
175, 1
ii. 37, 4
vi. 27, 6, etc.
2) Av. iv. 17, 4
vi. 142, 1
ix. 6, 17
xii. 3, 25. 36
Taittirīya Saṃhitā, v. 1,
6, 2
vi. 3, 4, 1
Vājasaneyi Saṃhitā,
xvi. 62
xix. 86. etc.
3) Rv. i. 175, 3.
4) Av. iv. 17, 4.
5) Av. x. 10, 9
xii. 3, 30
Śatapatha
Brāhmaṇa, xiii. 4, 1, 5
Śāṅkhāyana
Śrauta Śūtra, xvi. 1, 7, etc.
6) Aitareya Brāhmaṇa, viii. 17
Śata-
patha Brāhmaṇa, i. 1, 2, 8
ii. 5, 3, 6
6, 2, 7
Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra,
v. 8, 2.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 271.
अमरकोशः
SanskritWord: पात्रम्
Root: पात्र
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ pot
⇒ tin
⇒ can
⇒ cup
⇒ leaf
⇒ bowl
⇒ meal
⇒ dish
⇒ plate
⇒ order
⇒ object
⇒ vessel
⇒ fitness
⇒ utensil
⇒ adept in
⇒ propriety
⇒ master of
⇒ capable person
⇒ drinking-vessel
⇒ deserving person
⇒ competent person
⇒ channel of a river
⇒ any vessel or receptacle
⇒ capable or competent person
⇒ any one worthy of or fit for or abounding in
⇒ actor or an actor's part or character in a play
Shloka(s):
2|9|33|2 ► सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रं च भाजनम्॥ (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|33|2 ⇢ आवपनम् (आवपन) (नपुं) ⇒ jar, ewer, vessel, weaving, throwing, capacity, inserting, instilling, scattering, sowing seed, placing upon, hempen cloth, act of sowing
➠ 2|9|33|2 ⇢ भाण्डम् (भाण्ड) (नपुं)
➠ 2|9|33|2 ⇢ पात्रम् (पात्र) (नपुं) ⇒ pot, tin, can, cup, leaf, bowl, meal, dish, plate, order, object, vessel, fitness, utensil, adept in, propriety, master of, capable person, drinking-vessel, deserving person, competent person, channel of a river, any vessel or receptacle, capable or competent person, any one worthy of or fit for or abounding in, actor or an actor's part or character in a play
➠ 2|9|33|2 ⇢ अमत्रम् (अमत्र) (नपुं) ⇒ firm, strong, violent, large drinking vessel
➠ 2|9|33|2 ⇢ भाजनम् (भाजन) (नपुं) ⇒ cup, pot, tray, plate, vessel, sharing, subject, reservoir, container, recipient, receptacle, partaker of, representation, particular measure, act of representing, division [arithmetic], sharing or participating in, entitled or relating or belonging to, any fit object or clever or deserving person, place or person in which anything is collected or in whom any quality is conspicuous
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ पाकस्थानम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्थाली
उपाधि ➡ गार्हिकोपकरणम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपात्रः, त्रि, (नानागुणालङ्कृतो जनः ।“अपात्रः पात्रतां याति यत्र पात्रो न विद्यते ॥
”इत्युणादिवृत्तिकृदुज्ज्वलदत्तः ॥
तथा च महाभारते । १३ । ६९ । २२ ।“शुभे पात्रे ये गुणा गोप्रदानेतावान् दोषो ब्राह्मणस्वापहारे ॥
”)पाधातोस्त्रप्रत्ययनिष्पन्नत्वादेकतकारवानयम् ॥
पात्रं, पाति रक्षति क्रियामाधेयं वा । पिब-न्त्यनेनेति वा । पा रक्षणे पा पाने वा + “सर्व्व-धातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणां ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् ।)आधेयधारणवस्तु । तत्पर्य्यायः । अमत्रम् २भाजनम् ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ३३ ॥
भाण्डम् ४कोशः ५ कोषः ६ पात्री ७ कोशी ८ कोषी ९कोशिका १० कोषिका ११ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
(यथा, देवीभागवते । १ । २ । ४० ।“सकलगुणगणानामेकपात्रं पवित्र-मखिलभुवनमातुर्नाट्यवद्यद्विचित्रम् ॥
”)योग्यम् । स्रुवादि । राजमन्त्री । तीरद्वयान्त-रम् । इति मेदिनी ॥
पातार इति भाषा ॥
पर्णम् । नाट्यानुकर्त्ता । इति हेमचन्द्रः ॥
आढकपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
* ॥
(यथा, चरके कल्पस्थाने १२ अध्याये ।“ -- चतुः प्रस्थमथाढकम् ।पात्रं तदेव विज्ञेयं -- ॥
”)पात्राणां विधिर्यथा, --“हेमपात्रेण सर्व्वाणि लभते चेति तान्मुने ! ।अर्घ्यं दत्त्वा तु रौप्येण आयूराज्यसुतान् लभेत् ॥
ताम्रपात्रेण सौभाग्यं धर्म्मं मृण्मयसम्भवैः ।वार्क्षपात्राणि रम्याणि नैष्ठिकादिषु कारयेत् ॥
शैलानि क्रूरजातीनां रक्तानि सर्व्वकामिनाम् ।धातूत्तमानि पात्राणि नृपराष्ट्रविवृद्धये ॥
त्रपुसीसकलौहानि अन्त्यजादिषु कारयेत् ।विवाहयज्ञश्राद्धेषु प्रतिष्ठासु विशेषतः ॥
पात्राणाञ्चाद्वरः कार्य्यः पात्राण्येवोत्तमानि च ।पात्रेषु पृथिवी दुग्धा सुधा पात्रेषु धार्य्यते ॥
देवाः सोमः क्रतुर्यज्ञः पात्राण्येवं विदुर्बधाः ।बलिहोमक्रियादीनि विना पात्रैर्न सिध्यति ॥
तस्माद्यज्ञाङ्गमेवातः पात्रञ्चाग्र्यं महामुने ! ॥
”तत्परिमाणादिर्यथा, --“षट्त्रिंशदङ्गुलं पात्रञ्चोत्तमं परिकीर्त्तितम् ।मध्यमं तत्त्रिभागेण भागं कन्यसमीरितम् ॥
वस्वङ्गुलप्रमाणन्तु तत् पात्रं कारयेत् क्वचित् ।नानाविचित्ररूपाणि पौण्डरीकाकृतीनि च ॥
शङ्खनीलोत्पलाकारपात्राणि परिकल्पयेत् ।रत्नादिरचितान् कुर्य्यात् काञ्चीमूलसुसञ्चितान् ॥
यथाशोभं यथालाभं तथा पात्राणि कारयेत् ।विना पात्रेण यः कुर्य्यात् प्रतिष्ठायाज्ञिकींक्रियाम् ।विफला भवते सर्व्वा वाहनादिधनापहा ॥
”इति देवीपुराणम् ॥
* ॥
भोजनपात्राणि भोजनशब्दे द्रष्टव्यानि ॥
पात्त्रं, (पततीति । पत + क्विप् । पतं अधः-पतन्तं जनं त्रायते । त्रै + कः । ततः स्वार्थे प्रज्ञा-द्यण् निम्नेऽस्य निरुक्तिश्च दर्शनीया ।) पापि-त्राता । यथा, भविष्यपुराणे ।“सर्व्वषामेव पात्त्राणां परं पात्त्रं महेश्वरः ।पतन्तं त्रायते यस्मादतीवनरकार्णवात् ॥
”महेश्वर इति प्रदर्शकं हेतोरविशेषात् ।तथा नन्दिपुराणम् ।“पात्त्राण्याध्यात्मिका मुख्या विशुद्धाश्चाग्निहो-त्रिणः ।देवताश्च तथा मुख्या गोदानं ह्येतदुत्तमम् ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritपात्र अर्द्धर्च्चा० प्राति रक्षत्याधेयं पिबत्यनेन वा पा-ष्ट्रन् । १ जलाद्याधारे भोजनयोग्ये २ अमत्रे अमरः ।अस्य स्त्रीत्वमपि षित्त्वात् ङीष् । विद्यादियुक्ते दान-योग्ये ३ ब्राह्मणे “ब्राह्मणं पात्रमाहुः” इति स्मृतिः ।४ यज्ञिये स्रुवादौ, तीरद्वयमध्यवर्त्तिनि ५ जला-धारस्थाने ६ राजामात्ये च मेदि० । नाटकेऽभिनेये७ नायकादौ च हेमच० ८ मानभेदे वैद्यकम् । यज्ञि-यहोमादिसाधनपात्रलक्षणम् कात्या० श्रौ० भाष्ये ।“अथ पात्राणां लक्षणमुच्यते खादिरः स्रुवोऽङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्करो नासिकावत् पर्वार्द्धखातो भवति । स्प्यश्च खा-दिरः खडगाकृतिररत्निमात्रः । खुचो बाहुमात्र्योमूलदण्डास्त्वग्विला हंसमुखसदृशैकप्रणालिकायुक्ताः । पा-णिमात्रपुष्कराधस्तात्खातयुक्ताश्च कार्य्याः । पालाशीजुहूः, उपभृदाश्वत्थी, वैकङ्कतीध्रुवा “एतेषां वृक्षाणामे-कस्य वा सर्वाः स्रुचः कारयेत्, बाहुमात्र्योऽरत्रिमा-त्र्यी वाग्राग्रास्त्वक्तोविला हंसमुख्यः” इत्यापस्तम्बः ।अग्निहोत्रहवणी वैकङ्कती, अग्निहोत्रस्रुवो वैकङ्कतः ।यैः पात्रैर्होमी न क्रियते तानि सर्वाणि वारणानिभवन्ति तानि चोलूखलमूषलकूर्चेडापात्रीपिष्टपात्रीपुरो-डाशपात्रीशम्याशृतावदानाभ्यूपवेषान्तर्द्धानकटप्राशित्रह-रणषड्यत्तब्रह्मासनादीनि । तत्रोत्रूखलादीनि वा-र्क्षाणि । कूर्चो बाहुमात्रः पीठाकारः । इडापात्रीपिष्टपात्रयौ अरत्निमात्र्यौ मध्यसंगृहीते । पुरोडाशपात्री प्रादेशमात्री समचतुरस्रा षडङ्गुलवृत्तखातवती ।शम्या प्रादेशद्वादशाङ्गुला प्राशित्रहरणं वृत्तमादर्शाकारंचतुरस्रं चमसाकारं वा तथैव द्वितीयमपिधानपात्रम्षडवत्तं चोभयत्र खातवत् । आसनानि चारत्निमात्रदीर्थाणि प्रादेशमात्रविपुलानि सर्वेषु पात्रेषु मूलाभि-ज्ञानार्थं वृन्तानि कार्य्याणि अनादेशे होमसाधनभूतानिपात्राणि वैकङ्कतानि भवन्ति यथा सोमयागे ग्रहचमस-द्रीणकलशादीनि तत्रापि हविर्धानाधिषवणफलकस-म्भरणीपरिप्लवादीन्यहोमसंयुक्तानि वारणान्येव षोड-शिनः पात्रं खादिरं चतुरस्नम् अंश्वदाभ्यपात्रमौदु-म्बरं वचनात् बाजपेये सप्तदशानां सोमग्रहाणां पा-त्राणि वारणानि अहोमसंयुक्तत्वात् । सुराग्रहपात्रा-ण्यपि वारणानि शाखान्वरान्मृण्मयानि वा इत्येव-मादि सर्वमूहनीयम् । मूलं कात्या० श्रौ० १ । ३ । ३१ सूत्रादौदृश्यम् । कर्मप्रदीपे च “आज्यस्थाली च कर्त्तव्यातैजसद्रव्यसम्भवा । महीमयी वा कर्त्तव्या सर्वास्वा-ज्याहुतीषु च । आज्यस्थाल्याः प्रमाणं तु यथाकामन्तुकारयेत् । सुदृढामव्रणां भद्रामाज्यस्थालीं प्रचक्षते ।तिर्य्यगूर्द्धं समिन्मात्रा दृढा नातिवृहन्मुखी । मृण्-मय्यौडम्बरी वापि चरुस्थाली प्रशस्यते । स्वशाखोक्तःप्रसुखिन्नो ह्यदग्धोऽकठिनः शुमः । न चातिशिथिलःपाच्यो न चरुश्चारसस्तथा । इध्मजातीयमिघ्मार्द्धप्रमाणंमेक्षणं भवेत् । वृत्तं चाङ्गष्ठपृथ्वग्रमवदानक्रियाक्ष-मम् । एषैव दर्वी यस्तत्र विशेषस्तमहं ब्रुवे । दर्वी द्व्य-ङ्गुलपृथ्वग्रा तुरीयोऽनन्तमेक्षणम् । मूषलोलूखले वार्क्षेस्वायते सुदृढे तथा । इच्छाप्रमाणे भवतः शूर्पं वैणवमेव च । दक्षिणं वामतो बाह्यमात्माभिसुखमेव च ।बाहुमात्राः बरिधय ऋजवः सत्वचोऽव्रणाः । त्रयोभवन्ति शीर्णाग्रा एकेषान्तु चतुर्दिशम् । प्रागग्रावभितःपश्चादुदग्रमथवा परम् । न्यसेत् परिधिमन्यञ्चेदुदगग्रःस पूर्वतः” देवपूजाङ्गपात्रमानं देवीपु० उक्तं यथा“षट्त्रिंशदङ्गुलं पात्रञ्चोत्तम परिकीर्त्तितम् । मध्यमंतत्त्रिभागेण हीनं कन्यसमीरितम् । वस्वङ्गलप्रमाणन्तुतत्षात्रं कारयेत् क्वचित् । नानाविचित्ररूपाणि पौण्डरीकाकृतीनि च । शङ्खनीलोत्पलाकारपात्राणिपरिकल्पयेत् । रत्नादिरचितान् कुर्य्यात् काञ्चीमूलसुञ्च-ञ्चितान् । यथाशोभं यथालाभं तथा पात्राणि कार-येत् । विना पात्रेण यः कुर्य्यात् प्रतिष्ठा याज्ञिकीं क्रि-याम् । विफला भवते सर्वावाहनादिधनापहा” दान-शब्दे दानपात्रलक्षणादिकं ३५२० पृ० उक्तम् । पाक-पात्रलक्षणादिकं पाकशब्दे ४२८३ पृ० दृश्यम् ।
Capeller
GermanGrassman
Germanpā́tra, auch pā́tara zu sprechen, n., Trinkgefäss [von 2. pā], daher 2〉 Gefäss überhaupt, besonders ein hölzernes, zerbrechliches
3〉 Behälter
4〉 bildlich vom Mutterleibe.
-tram {110, 5}
{228, 4}
{448, 1} (bildlich)
{938, 6}. — 2〉 {175, 3}. — 3〉 {82, 4} (des Wagens).
-tram [zu sprechen -taram] {121, 1}
{485, 16}
{876, 6}.
-treṇa {962, 7} (viṣásya).
-trasya {175, 1} (matsarás mádas).
-tre {931, 10}.
-trāṇi {162, 13}
{870, 5}.
-trā {712, 6} (mádhos)
{879, 9}. — 2〉 {468, 6}
{620, 21}. — 4〉 {104, 8} (sahájānuṣāṇi).
Burnouf
Frenchपात्र पात्र (पा
sfx. त्र) vase.
Lit d'une
rivière.
En gén. réceptacle
le corps.
Au fig. l'homme en
qui on place un bienfait
ministre ou confident d'un roi.
-- (पत्र) feuille
par ext. édit, ordonnance.
-- (पत्) danse
[exécutée par un homme et une femme]. -- F. पात्री petit
fourneau portatif.
Lat. patera
gr.
ποτἠριον.
पात्रटीर vase de métal
conseiller incapable.
Rouille.
Feu.
पात्रता (sfx. ता) capacité.
पात्रपाल aviron.
पात्रसंस्कार courant d'une rivière.
पात्रीय (sfx. ईय) vase sacré.
पात्रीर (ईर्) l'oblation, l'offrande.
पात्रेसमित (सम्
इ) un parasite.
Homme révélant
sa malice à un autre.
Stchoupak
Frenchपात्र-
nt. vase pour boire, coupe, gobelet
vase en général,
récipient
lit (d'une rivière)
vase d'élection, personne qui possède à
un haut degré une qualité
personne digne de recevoir un don
(personne)
digne de, apte à (gén. loc. ifc., aussi -तर- compar.)
acteur
rôle
(d'un acteur)
-ई- vase, plat, pot
ép. de Durgā
-ई-कृ- faire
de qqch. un récipient pour (gén. ), rendre digne, honorer
-ई-भू-
devenir une personne de mérite
-ता- -त्व- nt. fait d'être un
récipient, capacité, mérite, dignité
-इन्- a. qui possède un
récipient, un plat.
°भूत- a. v. digne de recevoir qqch.
°संचार- fait de passer les plats (dans un repas).
°सात्-कृ- offrir à une personne digne.
°हस्त- a. qui a un vase à la main.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.
