| YouTube Channel

पातालं (pAtAlaM)

 
Apte 1890
English
पातालं [पतत्यस्मिन्नधर्मेण पत्-आलञ्
cf. Uṇ. 1. 114] 1 The last of the seven regions or worlds under the earth, said to be peopled by Nāgas
the seven regions are:
अतल. वितल, सुतल, रसातल, तलातल, महातल, and पाताल.
2 The lower regions or world in general
R. 15. 84
1. 80.
3 An excavation, a hole.
4 Submarine fire.
5 (In astrol.) The fourth house or sign from that in which the sun is present.
लः 1 A kind of instrument for distillation or the calcination and sublimation of metals.
2 N. of Jupiter's year (of 361 days).
Comp.
गंगा the Ganges of the lower world.
ओकस् m.,
निलयः,
निवासः,
वास्नि m. {1} a demon. {2} a Nāga or a serpent-demon.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पातालं,
क्ली,
 (पतन्त्यस्मिन् दुष्क्रियावन्त इति ।पत + “पतिचण्डिभ्यामालञ् ।” उणां । १ ।११६ । इति आलञ् । पादस्य तले वर्त्ततेइति पृषोदरात् साधुरित्येके ।) विवरम् ।वडवानलः । इति मेदिनी ॥
लग्नाच्चतुर्थस्थानम् ।यथा, --“पातालं हिवुकञ्चैव सुहृदम्भश्चतुथकम् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
स्वनामख्यातभुवनविशेषः । तत्पर्य्यायः । अधो-भुवनम् २ बलिसद्म ३ रसातलम् ४ नागलोकः५ । इत्यमरः ॥
अधः ६ उरगस्थानम् ७ ॥
* ॥
सप्तपातालानि यथा, --“अतलं नितलञ्चैव वितलञ्च गभास्तमत् ।तलं सुतलपाताले पातालानि तु सप्त वै ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
शेष उवाच ।“कथयामि महाभाग ! पातालस्य विनिर्णयम् ।क्रमादेव निबोधैतत् सावधानो द्विजर्षभ ! ॥
पातालानि च सप्तैव मुनयः संप्रचक्षते ।अतलं वितलञ्चैव सुतलञ्च तलातलम् ॥
महातलञ्च विख्यातं ततो ज्ञेयं रसातलम् ।ततः पातालमित्येवं सप्त पातालसंज्ञकाः ॥
एते स्वर्गाधिकसुखा विलस्वर्गाः प्रकीर्त्तिताः ।समृद्धभवनोद्यानविहाराक्रीडचत्वराः ॥
या च सा मेदिनी ब्रह्मन् ! धत्ते स्थावरजङ्गमान् ।अधस्तस्या यदतलं योजनायुततो द्विज ! ॥
मयपुत्त्रो महामायो वसत्यत्र महासुरः ।येन सृष्टाः पुरा माया षडूर्द्ध्वनवतिः किल ॥
१ ॥
तदधो वितलं नाम योजनानां ततोऽयुते ।हरो विहरते तत्र भगवान् हाटकेश्वरः ॥
सुपार्श्वदैर्भूतगणैर्भवान्या च सह प्रभुः ।प्रवृत्ता च सरित् तत्र हाटकी नाम विस्तृता ॥
२ ॥
अधः सुतलमित्येतत् योजनानां ततोऽयुते ।तत्रोदारश्रवाः पुण्यश्लोको वैरोचनिर्ब्बलिः ॥
३ ॥
तलातलं ततोऽधस्तात् सुतलाद्योजनायुते ।मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्म्महान् ।निवसत्यत्र सुचिरं मायानां परमाश्रयः ॥
४ ॥
महातले ततोऽधस्ताद्योजनानामथायुते ।सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशाह्वयः ॥
गरुडात् सर्व्वदा भीतः सकुटुम्बः सुहृद्वृतः ।निवसत्यनभिज्ञातः पक्षिराजेन गह्वरे ॥
५ ॥
रसातले ततोऽधस्ताद्योजनानामथायुते ।निवसन्ति दानवाश्च शक्राद्भीता निरन्तरम् ॥
६ ॥
पाताले तु ततोऽधस्ताद्योजनानां द्विजायुते ।नागलोकेश्वराः शूरा निवसन्ति महाबलाः ॥
” ७इति पाद्मे पातालखण्डे १ । २ । ३ अध्यायाः ॥
*अपि च अग्निपुराणे ।“अतलं सुतलञ्चैव वितलञ्च गभस्तिमत् ।महातलं रसातलं पातालं सप्तमं स्मृतम् ॥
रुक्मभौमं शिलाभौमं पातालं नीलमृत्तिकम् ।रक्तपीतश्वेतकृष्णभौमानि च भवन्त्यपि ॥
पातालानाञ्च सप्तानां लोकानाञ्च यदन्तरम् ।शुषिरं तानि कथ्यन्ते भुवनानि चतुर्द्दश ॥
अष्टाविंशतिविख्यातास्ततो नरककोटयः ।नरकाणामधस्तात्तु धूमः कालाग्निसम्भवः ॥
तस्याधस्तादनन्ताख्यो रुद्रः सर्व्वमयो महान् ।तदधो धर्म्मचक्रन्तु येनेदं धार्य्यते जगत् ॥
” * ॥
अन्यच्च ।“दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनिसत्तम् ! ।अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् ॥
महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यां पातालञ्चापि सप्तमम् ।कृष्णाशुक्लारुणापीताशर्कराशैलकाञ्चनाः ॥
भूमयो यत्र मैत्रेय ! वरप्रासादशोभिताः ।तेषु दानवदैतेयजातयः शतसंघशः ॥
निवसन्ति महाभागा अहयश्च महामुने ! ।स्वर्लोकादपि रम्याणि पातालानीति नारद ! ॥
दिवार्करश्मयो यत्र प्रभां तन्वन्ति नातपम् ।शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम् ॥
पातालानामधश्चास्ते विष्णोर्या तामसी तनुः ।शेषाख्यायद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः ॥
योऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर्द्देवदेवर्षिपूजितः ।यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा ।आस्ते कुसुममालेव कस्तद्वीर्य्यं वदिष्यति ॥
यदा विजृम्भतेऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः ।तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाब्धिकानना ॥
”इति विष्णुपुराणे । २ । ५ । अध्यायः ॥