पात (pAta)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पात mfn.
   (-तः-ता-तं) Preserved,  protected.
 E.
  पा to preserve,  aff.
   क्त.
m.
  (-तः)
	 1. Falling,  alighting,  descending.
	 2. A name of Rāhu.
3. The node of a planet's orbit.
	 4. Flying,  flight.
	 5. A stroke,  as
in खङ्गपात । 6. Shedding,  emitting,  discharging.
	 7. An attack, 
an inroad.
	 8. Happening.
	 9. Failing,  defect.
	 10. Destruction, 
dissolution. 
 E.
  पत् to fall,  aff.
   घञ्.

Capeller Eng

English

 पात m.
  flying,  flight
 fall,  downfall
 attack,  inroad
 case, 
possibility
 happening,  event. 

Yates

English

 पात (तः) 1.
m.
  A falling
Rāhu
node of any orbit.
a. Preserved.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

पात 	-	  pAta 	-	 adj.
  	-	 preserved
गोपित 	-	  gopita 	-	 adj.
  	-	 preserved
अभिरक्षित 	-	  abhirakSita 	-	 adj.
  	-	 preserved
आरक्ष 	-	  ArakSa 	-	 adj.
  	-	 preserved
गोपायित 	-	  gopAyita 	-	 adj.
  	-	 preserved
गुप्त 	-	  gupta 	-	 adj.
  	-	 preserved
परित्रात 	-	  paritrAta 	-	 adj.
  	-	 preserved
रक्षित 	-	  rakSita 	-	 adj.
  	-	 preserved
संरक्षित 	-	  saMrakSita 	-	 adj.
  	-	 preserved
विधृत 	-	  vidhRta 	-	 ppp. 	-	 preserved
स्वगुप्त 	-	  svagupta 	-	 adj.
  	-	  self-preserved
स्वयङ्गुप्ता 	-	  svayaGguptA 	-	 f.
  	-	  self-preserved
गोप्तव्य 	-	  goptavya 	-	 adj.
  	-	  to be preserved
सुरक्ष्य 	-	  surakSya 	-	 adj.
  	-	  easy to be preserved
चिरस्थायिन् 	-	  cirasthAyin 	-	 adj.
  	-	  long left or preserved
चित्तार्पित 	-	  cittArpita 	-	 adj.
  	-	 preserved in the heart
सुसङ्गृहीतराष्ट्र 	-	  susaGgRhItarASTra 	-	 adj.
  	-	  well kept or preserved
आरक्ष्य 	-	  ArakSya 	-	 adj.
  	-	  to be preserved or guarded
गोपनीय 	-	  gopanIya 	-	 adj.
  	-	  to be preserved or protected
गोप्य 	-	  gopya 	-	 adj.
  	-	  to be preserved or protected
परिधार्य 	-	  paridhArya 	-	 adj.
  	-	  to be preserved or maintained
वेदगुप्त 	-	  vedagupta 	-	 adj.
  	-	  one who has preserved the veda
गञ्ज 	-	  gaJja 	-	 m.
  	-	  place where plate is preserved
गुडहरीतकी 	-	  guDaharItakI 	-	 f.
  	-	  myrobalan preserved in molasses
दुरनुपालन 	-	  duranupAlana 	-	 adj.
  	-	  difficult to be kept or preserved
परिरक्षित 	-	  parirakSita 	-	 adj.
  	-	  well guarded or preserved or kept
निधापयति  { निधा } 	-	  nidhApayati  { nidhA } 	-	 verb caus. 	-	  cause to be deposited or preserved
दूरक्ष्य 	-	  dUrakSya 	-	 adj.
  	-	  difficult to be guarded or preserved
निधेय 	-	  nidheya 	-	 adj.
  	-	  to be deposited or kept or preserved
सङ्गुप्त 	-	  saGgupta 	-	 adj.
  	-	  well guarded or protected or preserved
परिरक्षणीय 	-	  parirakSaNIya 	-	 adj.
  	-	  to be completely protected or preserved
विवीतभर्तृ 	-	  vivItabhartR 	-	 m.
  	-	  owner of a preserved or enclosed pasture
पानीय 	-	  pAnIya 	-	 adj.
  	-	  to be cherished or protected or preserved
संरक्षितव्य 	-	  saMrakSitavya 	-	 adj.
  	-	  to be preserved or guarded or taken care of
रक्षणीय 	-	  rakSaNIya 	-	 adj.
  	-	  to be guarded or preserved or protected from
यायावर 	-	  yAyAvara 	-	 m.
  	-	  Brahman who has preserved his household-fire
बुद्धैडूक 	-	  buddhaiDUka 	-	 m.
  	-	  temple in which relics of buddha are preserved
परिपालनीय 	-	  paripAlanIya 	-	 adj.
  	-	  to be guarded or preserved or kept or maintained

पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	 fallingdown
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	 flight
पात 	-	 pAta 	-	 adj.
  	-	  protected
पात 	-	 pAta 	-	 adj.
  	-	  watched
पात 	-	 pAta 	-	 adj.
  	-	  preserved
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  descending or causing to descend
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  appearance
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  shot
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  happening
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  casting or directing
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  mode of flying
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  downfall
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  application
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  stroke
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  incursion
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  casting or throwing upon
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  node in a planet's orbit
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  error
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  attack
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  throw
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  malignant aspect
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  death
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  flying
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  occurrence
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  fall of the fetus
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  case
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  falling
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  throwing one's self or falling into or from
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  miscarriage
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  decay of the body
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  alighting
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  possibility
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  fault
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  cast
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  fall
पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	  mistake
वर्ष-पात 	-	  varSa-pAta 	-	 m.
  	-	  rainfall
शस्त्र-पात 	-	  zastra-pAta 	-	 m.
  	-	  cease-fire  [ Mil. ]

पात 	-	 pAta 	-	 m.
  	-	 flight
डयन 	-	 Dayana 	-	 n.
  	-	 flight
आवृत्ति 	-	  AvRtti 	-	 f.
  	-	 flight
प्रेति 	-	  preti 	-	 f.
  	-	 flight
विद्रुति 	-	  vidruti 	-	 f.
  	-	 flight
विनिःसृति 	-	  viniHsRti 	-	 f.
  	-	 flight
सृगाली 	-	  sRgAlI 	-	 f.
  	-	 flight
सृगालिका 	-	  sRgAlikA 	-	 f.
  	-	 flight
अपक्रम 	-	  apakrama 	-	 m.
  	-	 flight
उद्द्राव 	-	  uddrAva 	-	 m.
  	-	 flight
द्रव 	-	  drava 	-	 m.
  	-	 flight
नाश 	-	  nAza 	-	 m.
  	-	 flight
प्रद्राव 	-	  pradrAva 	-	 m.
  	-	 flight
वक्रम 	-	  vakrama 	-	 m.
  	-	 flight
विद्रव 	-	  vidrava 	-	 m.
  	-	 flight
सन्दाव 	-	  sandAva 	-	 m.
  	-	 flight
वेग 	-	  vega 	-	 m.
  	-	 flight
सन्द्रव 	-	  sandrava 	-	 m.
  	-	 flight
परिवर्त 	-	  parivarta 	-	 m.
  	-	 flight
प्रसव 	-	  prasava 	-	 m.
  	-	 flight

 
   पात  pAta adj.
   watched   
   बोद्धव्य  boddhavya n.
   it is to be watched    
   दुरभिरक्ष  durabhirakSa adj.
   difficult to be watched or kept  
   प्रतिपालनीय  pratipAlanIya adj.
   to be guarded or watched or waited for   
   प्रतिपालयितव्य  pratipAlayitavya adj.
   to be guarded or watched or waited for     
            

 
   पात  pAta m.
   incursion   
   आसार  AsAra m.
   incursion    
   अरिनिपात  arinipAta m.
   invasion or incursion of enemies     
            

Wilson

English

 पात
mfn.
   (-तः-ता-तं) Preserved,  protected.
E.
  पा to preserve,  aff.
   क्त.
m.
  (-तः)
1 Falling,  alighting,  descending.
2 A name of Rāhu.
3 The node of a planet's orbit.
E.
  पत to fall,  aff.
   घञ्.

Apte

English

पात [pāta],  p. p.  Protected,  guarded &c.
 
 see पा.

पातः [pātḥ],  [पत्-घञ्]

Flying,  flight.

Alighting,  descending,  descent.

Falling down,  fall,  downfall (fig.  also)
 द्रुम˚,  गृह˚
 &c.
  चरणपातः 'falling down at the feet'
 तस्याभवत् क्षणशुचः परितोषलाभः कक्षाग्निलङ्घिततरोरिव वृष्टि- पातः R.*
  11.92
 पातोत्पातौ 'rise and fall.'

Destruction,  dissolution,  ruin
 आसीनमासन्नशरीरपातस्त्रियम्बकं संयमिनं ददर्श Ku.*
  3.44.

A blow,  stroke
 as in खड्गपातः.

Shedding,  discharging,  emitting
 असृक्पातैः Ms.*
  8.44.

A cast,  throw,  shot
 कुरुष्व तावत् करभोरु पश्चान्मार्गे मृगप्रेक्षिणि दृष्टिपातम् R.*
  13.18.

An attack,  inroad.

Happening,  coming to pass,  occurrence.

A failing,  defect.

An epithet of Rāhu
 दक्षिणोत्तरतो$प्येवं पातु राहुः स्वरंहसा । विक्षिपत्येष विक्षेपं चन्द्रादीनामपक्रमात् ॥ Sūrya S.

(In astr.
 ) An inauspicious or malignant position or aspect.

The node in a planet's orbit.

Application (of ointment,  of a knife &c.
 ).

Apte 1890

English

 पात p. p. Protected,  guarded &c.
 See पा. 

 पातः [पत्-घञ्] 1 Flying,  flight. 
2 Alighting,  descending,  descent. 
3 Falling down,  fall,  downfall (fig also)
 द्रुम°,  गृह°
 चग्णपातः ‘falling down at the feet’
 R. 11. 92
 पातोत्पातौ ‘rise and fall.’ 
4 Destruction. dissolution,  ruin
 Ku. 3. 44. 
5 A blow,  stroke
 as in खड्गपातः. 
6 Shedding,  discharging,  emitting
 असृक्पातैः Ms. 8. 44. 
7 A cast,  throw,  shot
 दृष्टि° R. 13. 18. 
8 An attack,  inroad. 
9 Happening,  coming to pass,  occurrence. 
10 A failing,  defect. 
11 An epithet of Rāhu. 
12 (In astr.) An inauspicious or malignant position or aspect. 
13 The node in a planet's orbit. 

Monier Williams Cologne

English

 1. पात mfn.
   (for 2. See p.
  616,  col. 3) watched,  protected,  preserved,  L.
 

 2. पात m.
  (for 1. See under √ 3. पा) flying,  mode of flying,  flight,  MBh.
  

 throwing one's self or falling into (loc.  ) or from (abl. ),  fall,  downfall (also ifc.  after what would be a gen.
   or abl.
  &c.
   e.g.,  गृह-,  fall of a house
 पर्वत-,  fall from a mountain
 भू-,  fall on the earth),  Mn.
  
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 alighting,  descending or causing to descend,  casting or throwing upon,  cast,  fall (of a thunderbolt),  throw,  shot,  MBh.
  
 R.
 
 Pañcat.

 a stroke (of a sword &c.
  ),  Kathās.
 

 application (of ointment,  of a knife &c.
  ),  Kāvyād.

 casting or directing (a look or glance of the eyes),  Ragh.
 

 decay of the body (देह-पात),  death,  Kathās.
 
 Bādar.

 (with गर्भस्य) fall of the fetus,  miscarriage,  Suśr.
 

 an attack,  incursion,  Var.
 

 a case,  possibility,  ŚāṅkhBr.
  

 happening,  occurrence,  appearance,  Prab.
 
 Kathās.
 
 Daśar.

 a fault,  error,  mistake,  Sūryas.
 

 the node in a planet's orbit,  ib. (cf.   IW.
   179)

 a malignant aspect,  ib.

 N.
  of Rāhu,  L.
 

 pl.
  N.
  of a school of the Yajur-veda,  ib.

Monier Williams 1872

English

 1. पात,  अस्,  आ,  अम्,  (for 2. पात see under 2. पात्), 
watched,  protected,  preserved.

 2. पात,  अस्,  m. (for 1. see under rt. 3. पा),  flying, 
mode of flying,  flight
 throwing one's self into or
down,  falling,  fall,  downfall
 alighting,  descending
a cast,  throw,  shot
 a stroke (e. g. खड्ग-पात,  a
sword-stroke)
 shedding,  discharging,  emitting,  pour-
ing out
 destruction,  dissolution
 an attack,  inroad, 
incursion
 falling out,  happening,  coming to pass
defect,  failing,  fault,  transgression
 (in astrology) a
malignant aspect
 the node in a planet's orbit
 an
epithet of Rāhu
 (आस्),  m. pl.,  N. of a school of
the Yajur-veda.
—पाताधिकार (°त-अध्°),  अस्,  m.
‘chapter on malignant aspects, ’ N. of the eleventh
chapter of the Sūrya-Siddhānta and of the thirteenth
of the Ārya-Siddhānta
—पातोत्पात (°त-उत्°),  आस्, 
m. pl. falls and rises,  depressions and elevations, 
ups and downs.

Macdonell

English

 पात pāt-a,  m.
  manner of flying,  flight
 throwing 🞄oneself into (lc.)
 fall,  into (lc.),  from 🞄(ab.)
 cast,  shot,  stroke
 collapse,  death
 🞄falling = direction (of the eye or gaze)
 drop 🞄(of blood)
 application (of ointment,  of a 🞄knife)
 case,  possibility
 entrance,  appearance
 🞄—°,  falling from,  to,  into,  upon or at: 🞄-ka,  a.
  causing to fall (—°)
 (m. ) n.
  crime or 🞄sin depriving of caste
 -k-in,  a.
  sinning
 🞄wicked
 m.
  criminal.

Benfey

English

 पात पात,  i. e. पत् + अ,  m.
 
 1. Flying, 
MBh. 8,  1898.
 2. Manner of flying, 
3,  10646.
 3. Throwing one's self, 
Bhartṛ. 2,  77.
 4. Falling.
 5. A cast.
 6. A stroke.
खड्ग-,  A stroke with
the sword,  Kathās. 27,  50.
 7. Case, 
Lass. 43,  3.
 -- Comp.
  असृक्पात,  i. e.
असृज्-,  m.
  drops of blood,  Man.  8,  44.
कूल-,  m.
  falling from the bank (of a
river),  Rām.  2,  103,  4.
गर्भ-,  m.
 
miscarriage.
चरण-,  m.
  1. laying
one's self at another's feet,  Pañc. 113, 
2. 2. a kick,  Hariv. 13607.
दूर-, 
 I. m.
  flying far.
 II. adj.
  shooting from
afar. दृक्पात,  i. e.
दृश्-,  and दृष्टि-, 
m.
  a glance.
धारा-,  m.
  a shower.
पक्ष-,  m.
  1. siding with somebody, 
MBh. 1,  5347. 2. partiality,  Bhartṛ.
1,  54.
वि-पक्ष-,  m.
  indifference.
महा-,  adj.
  falling with great force
(as an arrow).
वर्त्म(न्)-,  m.
  aberra-
tion. 
वाण-,  m.
  an arrow-shot,  as a
measure of distance,  Chr. 27,  12. विलो-
चन-,  m.
  a glance.

Apte Hindi

Hindi

पात
वि* - पा + क्न
"रक्षित,  देखभाल किया गया,  संधारित"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"उड़ना,  उड़ान"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"उतरना,  अवतरण करना,  उतार"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"नीचे गिरना,  पतन,  पराजय "

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"नाश,  विघटन,  बर्वादी"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
आघात प्रहार

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"बहना,  छूटना,  निकलना"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"डालना,  फेंकना,  निशाना बनाना"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"आक्रमण,  हमला"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"घटना,  होना,  घटित होना"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
"दोष,  त्रुटि"

पातः
पुं*
  - पत् + घञ्
राहु का विशेषण

पातः
पुं*
  - पत्+घञ्
प्रयोग

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಳಿಯುವುದು /ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬರುವುದು
निष्पत्तिः - > पत्लृ (गतौ) - भावे "घञ्" (३-३-१८)
पात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೀಳುವುದು
प्रयोगाः - > "कृत्वा पुंवत्पातमुच्चैर्भृगुभ्यः"
उल्लेखाः - > माघ० ४-२३
विस्तारः - > दृष्टिपातः,  ग्रहपातः,  चरणपातः
पात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಶ /ಅಳಿವು
प्रयोगाः - > "आसीनमासन्नशरीरपातस्त्रियम्बकं संयमिनं ददर्श"
उल्लेखाः - > कुमा० ३-४४
पात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಹು
पात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಭವಿಸುವುದು /ಬಂದು ಒದಗುವುದು /ಆಗುವುದು /ಘಟನೆ
पात
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬೀಳುವವನು
निष्पत्तिः - > पत्लृ "णः" (३-१-१४०)
पात
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ /ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟ
निष्पत्तिः - > पा (रक्षणे) - "क्तः" (३-२-१०२)

L R Vaidya

English

 pAta {% (I) a. (f. ता) %} Protected,  preserved.

 pAta {% (II) m. %} 1. Flying,  flight
alighting,  descending
falling,  fall,  downfall,  K.S.ii.41,  R.xi.92
a stroke (as in खड्गपात)
shedding,  discharging,  emitting,  (as in असृक्पात),  M.viii.44
an attack,  an inroad
happening,  coming to pass
failing,  defect
an epithet of Rāhu
destruction,  dissolution,  K.S.iii.44.

Bopp

Latin

 पात m. (r. पत् s. अ)
1) lapsus,  casus. HIT. 36. 18.
2) vo-
latus.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 pāta,  m.,  attainment,  getting,  what comes or is got: bhikṣūṇāṃ cīvara-pāto (Tib. rñed pa = lābha) deyaḥ MSV 〔ii.97.6〕
 in this sense also in piṇḍa-pāta,  q.v.

Lanman

English

 pāta,  m. fall. [√pat.]

Kridanta Forms

Sanskrit

पै (पै॒ शोषणे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  पानम्
अनीयर् =  पानीयः - पानीया
ण्वुल् =  पायकः - पायिका
तुमुँन् =  पातुम्
तव्य =  पातव्यः - पातव्या
तृच् =  पाता - पात्री
क्त्वा =  पात्वा
ल्यप् =  प्रपाय
क्तवतुँ =  पातवान् - पातवती
क्त =  पातः - पाता
शतृँ =  पायन् - पायन्ती

पा (पा॒ रक्षणे - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् =  पानम्
अनीयर् =  पानीयः - पानीया
ण्वुल् =  पायकः - पायिका
तुमुँन् =  पातुम्
तव्य =  पातव्यः - पातव्या
तृच् =  पाता - पात्री
क्त्वा =  पात्वा
ल्यप् =  प्रपाय
क्तवतुँ =  पातवान् - पातवती
क्त =  पातः - पाता
शतृँ =  पान् - पान्ती / पाती

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 पात 9. Knoten überh. nach Jacobi. — *°भेद m. = तालकालक्रियाविशेष,  Zach. Beitr. 88.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  गुप्त,  पालित,  रक्षित,  संरक्षित,  अधिगुप्त,  अनुगुप्त,  अभिगुप्त,  अभिरक्षित,  अभिसंगुप्त,  अभ्युपपन्न,  आलम्बित,  आरक्षित,  ऊत,  गोपायित,  गुपित,  दंशित,  दत्त,  दयित,  त्राण,  त्रात,  प्रतिपालित,  परित्रात,  पात,  सनाथ,  अवित
adjective
 
सम्यक् गोप्यते यत्।
 "चौरः गुप्तानां सम्पत्तीनाम् अन्वेषणं करोति।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पातः,  पुं,
   (पत + घञ् ।) पतनम् । (यथा, महाभारते । ३ । १३३ । २६ ।“वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् ।कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम् ॥
”)त्राते,  त्रि । इति मेदिनी ॥
 (पातयति चन्द्र-सूर्य्यौ छादयतीति । पत + णिच् + अच् ।)राहुः । यथा,  --“ताडितः खदहनैर्द्दिनसङ्ख्यःषट्कषट्कशरहृत्फलमांशाः ।स्वं ध्रुवे कुमुदिनीपतिपातोराहुमाहुरिह केऽपि तदेव ॥
”इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पात पु०
  पातयति ग्रहमुत्तरा दक्षिणा वा पाति--अच् ।रविभिन्नग्रहाणां दक्षिणोत्तराकर्षके अदृश्यरूपे काल-मूर्त्तिरूपे सू० सि० उक्ते भचक्रस्थिते १ जीवभेदे तदधिष्ठा-तृदेवे २ राहौ च । पातस्य तथात्वमुच्चशब्दे सू० सि०वाक्ये दर्शितम् । तस्य ग्रहाणां दक्षिणोत्तराकर्षकत्वंच तत्रोक्तं यथा “दक्षिणोत्तरतोऽप्येवं पातो राहुःस्वरंहसा । विक्षिपत्येष विक्षेषं चन्द्रादीनामपक्रमात्”सू० सि० “चन्द्रादीनां विरविग्रहाणामपक्रमात् क्रान्ति-वृत्तस्थस्पष्टग्रहभोगस्थानाद्दक्षिणोत्तरतो दक्षिणस्यामु-त्तरस्यां वा दिशि । अपिशब्दः पूर्वापराभ्यां समुच्चया-र्थकः । एष गणितागतः पातः पातराश्यादिभोग-स्थानम् । अत्राप्यपिशब्द उच्चेन समुच्चयार्थकोऽन्वेति ।यथोच्चेन पूर्वापरयोः फलान्तरं भवति तथेत्यर्थः ।विक्षेपं विक्षेपणं स्वरंहसात्मवेगेन विक्षिपति करोति ।विशिष्टवाचकानां पदानां विशेषणवाचकपदसमवधानेविशेष्यमात्रार्थत्वात् चन्द्रादीन् विक्षिपति तात्पर्य्यार्थः । ननूच्चेन स्वाधिष्ठितजीवद्वारा ग्रहाकर्षणंक्रियते तथा पातेनाचेतनत्वाद्वेगाभावेन ग्रहविक्षेपणंकर्तुमशक्यमित्यत आह राहुरिति । पातस्थानाधि-ष्ठात्री देवता राहुर्जीवविशेषश्चन्द्रपातस्तु दैत्यविशेषोराहुः । रहतित्यजति ग्रहमिति राहुरिति व्यु-त्पत्तेः । अथैतद्विशदयति” रङ० “उत्तराभिसुखं पातोविक्षिपत्यपरार्द्धगः । ग्रहं प्रागभगणार्धस्यो ग्राम्याया-मपकर्षति” सू० सि० “अपरार्द्धगो ग्रहस्थानात् पश्चिम-विभागस्थितभगणार्द्धात्मकराशिषट्कस्थिती राहुर्ग्र हविम्बंस्वराश्यादिभोगस्थानीयप्रदेशादुत्तरदिगभिमुखं विक्षि-पति विक्षेषान्तरेण त्यजति । प्राग्भगणार्धस्थः ग्रह-स्थानात् पूर्वविभागस्थितराशिषट् कमध्यस्थिती दक्षिणस्यांदिश्यपकर्षति विक्षिपति । अथ बुधशुक्रयोर्विशेष-माह” रङ्ग० “बुधभार्गवयोः शीघ्रात् तद्वत् पातो यदास्थितः । तच्छीघ्राकर्षणात् तौ तु विक्षिप्येते यथोक्त-वत्” सू० सि० “बुधशुक्रयोः शीघ्रोच्चाज्जात्यभिप्रायेणै-कवचनम् । तद्वत् परार्द्धपूर्वार्द्धभगणार्द्धमध्ये यदातत्काले स्थितस्तुकारात् यत्काले पाताभ्यादित्यर्थः ।तौ बुधशुक्रौ यथोक्तवत् पूर्वार्द्धपरार्द्धक्रमेण दक्षि-णोत्तरयोर्विक्षिप्येते विक्षेपान्त ण त्यज्येते । तथाहि स्वशीघ्रोच्चाद्बुधशुक्रयोर्यदनरं राश्यात्मकं तद्वत्पातस्तेनान्तरेण युक्तः पूर्वानीतपात इत्यर्थः । यथाबुधशुक्रयोरपरपूर्वार्द्धक्रमेण स्थितोऽवस्थितस्तुकारात्तथेत्यर्थः । तच्छीघ्रकर्षणात् तादृशपाताभ्यां शीघ्रंवेगेनाकर्षणं तस्मात् पातस्थानाधिष्ठातृदेवताभ्यां स्वहस्त-स्थितग्रहसम्बद्धवायुसूत्रस्यातिबेगाकर्षणरचनादित्यर्थः ।तौ बुधशुक्रावुक्तवदुत्तरदक्षिणक्रमेण विक्षिप्येते । अत्रपातशब्देन चक्रशोधितपातो बोध्यः । अन्यथा ग्रहोनशीघ्रोच्चरूपकेन्द्रयोजनस्योपपत्तिसिद्धत्वेन शीघ्रोच्चोनग्रह-रूपकेन्द्रयोजनोक्त्यनुपपत्तेः । तथा च सर्वग्रहसाधा-रणं विक्षेपकथनं पातभेददर्शनार्थं बुधशुक्रयोः पृगगु-क्तम् । न ह्यन्यस्मिन् पक्ष उच्चयोर्विक्षेपणं प्रतीयते येनप्रागुक्तसर्वविलीपाशङ्कनं शङ्कनीयम् । पातभेदोक्तिका-रणं च “ये चात्र पातभगणाः कथिता ज्ञभृग्वीः तेशीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतः स्युः । स्वल्पाः सुस्यार्थमु-दिताश्चलकेन्द्रयुक्तौ पातौ तयोः पठितचक्रभवौ विधेयौ”इति भास्कराचार्य्योक्तमिति दिक्” रङ्ग० ।अत्रेदं बोध्यं रवेः स्वतएव दक्षिणोत्तरयोर्गमनसम्भवात्नास्य पातेन विक्षेपणापेक्षेति विरविग्रहाणामित्युक्तम् ।तत्र युगे चन्द्रपातभगणाः “चन्द्रोच्चस्याग्निशून्याश्विवसुस-र्पार्णवा युगे । वामं पातस्य वस्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः”सू० सि० “चन्द्रमन्दोच्चस्य पूर्वगतेरदृश्यरूपस्य भगणामहायुगे रामनखाष्टाष्टवेदमिताः । पातस्य चन्द्रशब्दस्यसन्निहितत्वाच्चन्द्रपातस्यादृश्यरूपस्य वामं पश्चिमगत्याहादशराशिभागात्मकपरिवर्त्तरूपभगणा महायुगे वसु-रामाकृतिरामद्विमिताः । अत्र युगग्रहणं वक्ष्यमाणग्र-होच्चपातभगणसम्बन्धिकल्पकालवारणार्थम् । ग्रहोच्च-पातभगणास्तु युगे युगे नोत्पन्ना इत्यस्मिन् युगसम्बन्धि-प्रसङ्गेनोक्ताः” रङ्ग० । कल्पे भौमादिपातानां भगणास्तुतत्रोक्ता यथा “पातानामथ वामतः” इत्युपक्रमे “अथा-नन्तरं पातानां भौमादिपातानां वामतः पश्चिमगन्थाभगणा उच्यन्त इति शेषः । तान् श्लोकाभ्यामाह” रङ्ग०“मनुदस्रास्तु कौजस्य,  बौधस्याष्टष्टसागराः । कृताद्रिचन्द्राजैवस्य त्रिखाङ्काश्च भृगोस्तथा । शनिपातस्य भगणाःकल्पे यमरसर्तवः । भगणाः पूर्वमेवात्र प्रोक्ताश्चन्द्रोच्च-पातयोः” सू० सि० “कौजस्य कुजसम्बन्धिनः । तुकारात्पातस्य भौमपातस्य कल्पे भगणाश्चतुर्दशाधिकं शतद्व-यम् । बौधस्य बुधसम्बन्धिनः शनिपातस्यैत्यस्यैकदेशपात-स्येत्यत्रान्वेति । बुधपातस्य द्वादशोना पञ्चशती । जैवस्यगुरुपातस्य चतुःसप्तत्यधिकं शतम् । भृगोः शुक्रस्यतथा सम्बन्धिनश्चकारात्पातस्य शुक्रपातस्येत्यर्थः ।त्र्यधिका नवशती । शनिपातस्य द्विरसषट्का भगणाःकल्पे भवन्ति । नन्वस्मिन् प्रसङ्गे चन्द्रोच्चपातयोर्भगणाःकथं नोक्ता इति मन्द्राशङ्कापाकरणाय पूर्वोक्तं स्मार-यति भगणा इति । चन्द्रोच्चपातयोश्चन्द्रण मन्दोच्चपात-योर्मगणा अत्रास्मिन्नधिकारे पूर्वं अहयुगगगणकथनेउक्ताः” रङ्ग० । पतति चन्द्रार्कयोः क्रान्तिसाम्येन उत्ति-ष्ठति षत--ज्वला० कर्त्तरि ण । सूर्य्यसिद्धान्तोक्ते चन्द्रा-र्कयोः क्रान्तिसाम्येनानानीते अशुभसूचके महापा-तरूपे ३ वह्निभेदे तथा हि “तत्र भेदद्वयात्मकपा-तस्य सम्भबं विवक्षुः प्रथमम् वैधृतसंज्ञपातस्य सम्भव-माह” रङ्ग० “एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौयदा । तद्युतौ मण्डले कान्त्योस्तुल्यत्वे वैधृताभिधो”सू० सि० । सूर्याचन्द्रौ “सूर्य्याचन्द्रमसौ धाता यथा-पूर्वमक्तल्पयदिति” श्रुत्युक्तप्रयोगः । एकायनगतौ अभि-न्नदणिणोत्तरान्यतरायनस्थौ भवतस्तत्र यदा यस्मिन्काले तद्युतौ सूर्यचन्द्रयोर्भाद्योर्योगे मण्डले द्वादश-राशिमिते सति तदा तयोः क्रान्त्योः समत्वे महापात-रूपै वैधृतसंज्ञः पातो भवति । अथ ष्यतीपातसंज्ञपातस्यसम्भवमाह” रङ्ग० “विपरीतायनगतौ चन्द्रार्कौ क्रान्ति-लिप्तिकाः । समास्तदा व्यतीपातो भगणार्थे तयी-र्युलौ” सू० सि० “चन्द्रार्कौ विपरीतायनगतौ भिन्नायनस्थौमवतस्तत्र यत्र तयोः सूर्यचन्द्रयोर्भाद्योर्योगे भगणार्द्धेराशिषट्के सति तयोः क्रान्तिकलास्तुल्या भवन्तितदा तस्मिन् काले व्यतीपातसंज्ञकः पातो भवति” “ननुक्रान्त्योः साम्ये कथं पातो भवतीत्यत आह” रङ्ग० ।“तुल्यांशुजालसम्पर्कात् तयोस्तु प्रवहाहतः । तद्दृक्क्रोधभवो वह्निर्लोकाभावाय जायते” सू० सि० । “तयो-श्चन्द्रसूर्य्ययोः । तुकारात् क्रान्तिसाम्यकाणिकयोः ।तुल्यांशुजालसम्पर्कात् समकिरणानां जालं समूहस्तयो-रन्योन्याभिमुखयोः सम्पर्कात् एकीभावापन्नत्वात्तद्दृक्क्रोधभवः सूर्य्यचन्द्रयोरन्योन्याभिमुखयोर्दृक्क्रोधोविम्बकेन्द्रयोर्दृग्रूपोयो क्रोधः परस्पराभिमुखेन दोप्त्या-धिक्यं तदुत्पन्नोऽग्निः । प्रवहाहतः प्रवहवायुप्रज्व-लितः लोकाभावाय जनानामशुभफलाय जायते ।अथायं वह्निर्व्यतीपाताख्यो वैधृताख्यो वेत्यत आह”रङ्गना० । “विनाशयति पातोऽस्मिन् लोकानामसकृद्यतः ।व्यतीपातः प्रसिद्धोऽयं संज्ञाभेदेन वैधृतिः” सू० सि० ।“अस्मिन् क्रान्तिसाम्यकाले प्रसिद्धः पूर्वश्लोकोक्तस्वरूपःपातो वह्निः,  यतः कारणात् असकृत् स्वसम्भवेन वारंवारम् लोकानां विनाशयति । नाशं करोति । अतःकारणादयं वह्निर्व्यतीपातसंज्ञोऽयमेवाग्निः संज्ञाभेदेननामान्तरेण बैधृतिसंज्ञः । तथा चोभयत्र पाताख्योवह्निर्भवतीति भावः । अथ तत्स्वरूपमाह” रङ्गना० ।“स कृष्णो दारुणवपुर्लोहिताक्षो महोदरः । सर्वानिष्टःकरो रौद्रो भूयो भूयः प्रजायते” सू० सि० । “सक्रान्तिसाम्यकालोत्पन्न उभयसंज्ञकः पाताख्योऽग्निपुरुषःकृष्णः श्यामः,  दारुणवषुः कठिनशरीरः,  लोहिताक्षआरक्तनेत्रः,  महोदरः पृथूदरः । अतएव सर्वानिष्ट-करः सर्वलोकानामशुभकारकः,  रौद्रः क्षयकारकः, भूयोभूयोऽनेकवारम् प्रजायते । प्रत्येकं क्रान्तिसाम्य-काल उत्पन्नो भवतीत्यर्थः” रङ्गना० ।उपयमशब्दे १२६५ पृ० तद्भेदादिकं दृश्यम् भावे घञ् ।सि० शि० टी० उक्ते ४ प्रतिमण्डलविमण्डलयोः संपाते मेलनेच “पातो नाम प्रतिमण्डलविमण्डलयोः संपातः ।थस्मादारभ्य विक्षेपप्रवृत्तिः । इह सुसरलवंशशलाकयाकक्षामण्डलं तत्प्रतिमण्डलं च छेद्यकोक्तविधिना विर-चय्य तत्र शीघ्रप्रतिमण्डले मेषादेः प्रतिलोभं पातस्थानंच चिह्नयित्वा तत्र विमण्डलं निवेश्यम् । पातचिह्ना-द्राशिषट्कान्तरे विमण्डलप्रतिमण्डलयोरन्यं संपातंकृत्वा पातात् पूर्वतस्त्रिभेऽन्तरे पठितविक्षेपप्रमाणेनप्रतिमण्डलादुत्तरतो विमण्डलं केनचिदाधारेण स्थिरंकृत्वा मेषादेरनुलोमं मन्दस्फुटं ग्रहं प्रतिमण्डले वि-मण्डले च दत्त्वा विक्षेपोपपत्तिं दर्शयेत् । तत्र तयो-र्ग्रहयोर्यावान् विप्रकर्षस्तावांस्तत्र प्रदेशे विक्षेपः । अथतस्यानयनम् । पातस्थाने हि विक्षेपाभावः । ततस्त्रिभे-ऽन्तरे परमी विक्षेपः । अन्तरेऽनुपातेन । अतः पात-ग्रहचिह्नयोरन्तरं तावज्ज्ञेयम् । तच्च तयोर्योगे कृते-भवति । यतो मेषादेरनुलोमं ग्रहो दत्तः । पातस्तु प्रति-लोमम्” । गणितागतपातकाले कृत्याकृत्ये “पातस्थिति-कालान्तर्मङ्गलकृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः । स्नानजपहोम-दानादिकमत्रोपैति खलु वृद्धिम्” सि० शि० उक्ते ।पत--घञ् भावे ५ पतने । दृष्टिपातः सूत्रपात इत्यादि ।पत--ज्वला० कर्त्तरि ण । ६ पतनकर्त्तरि त्रि०
  । पा-रक्षणे कर्म्मणि घञ् । ७ त्राते त्रि०
  मेदि० ।

Capeller

German

 पात m.
  Flug,  Fall,  Sturz,  Untergang,  Einfall, 
Überfall,  Hereinbruch,  Eintritt, 
Möglichkeit.

Burnouf

French

 पात पात pp. de पै et de पा 1.

 पात पात m.
  (पत्) mouvement rapide et subit: chute
essor,  vol.
पातयामि (c. de पत्). Faire tomber,  renverser
		 faire
déchoir.
		 Jeter à terre,  tuer.
		 Lancer
 शरम् une flèche.
		 Se précipiter: श्रोतसि dans la rivière.
		 Cf. 
पतयामि।
पातक n.
  cause de chute,  ce qui fait tomber
		 péché
crime.
पातन n.
  chute,  descente.
पाताल n.
  (sfx. आल) trou,  gouffre,  escarpement.
Enfer.
		 Feu sous-marin (?) -- M. sorte de fourneau pour calciner ou
sublimer les métaux.
पातालनिलय m.
  (नि
 ली) démon,  habitant de l'enfer.

Stchoupak

French

 पात-
 m.
  vol,  manière de voler 
 chute,  fait de tomber dans (loc.
ifc.) 
 fait de tomber de (abl. ifc.),  fait de se jeter 
 descente 
 coup, 
décharge 
 fait de lancer (œillade) 
 mort 
 évènement,  accident.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.