पाण्डु (pANDu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पाण्डु mfn.
   (-ण्डुः-ण्डुः-ण्डु) Pale of yellowish white.
	 m.
  (-ण्डुः)
	 1. Pale
or yellowish white,  (the colour.)
	 2. the name of a sovereign of
ancient Delhi,  and nominal father of YUDHISHṬHIRA and he
other four Pāṇḍava princes
 he was a son of Vyāsa by the
wife of Bichitrabirya.
	 3. The jaundice.
	 4. A white elephant.
f.
  (-ण्डुः) A plant,  commonly Māshaparni,  (Glycine debilis.) E.
 
पडि to go,  aff.
   कु,  and the penultimate vowel made long.

Capeller Eng

English

 पाण्डु॑ a.
  whitish yellow,  white,  pale (abstr.   °ता† f.
 , 
°त्व† n.
 ),  N.
  of an ancient king. 

Yates

English

 पाण्डु (ण्डुः-ण्डुः-ण्डु)
a. Pale or yellowish
white.
m.
  Pale colour
 name of a
king, 
Pāndu
 jaundice
 white
elephant.
f.
  A plant.

 पाण्डु कम्बल (लः) 1.
m.
  A sort of blan-
ket or upper garment
 kind of
stone
 housings of elephant.

 पाण्डु मृत् (त्) 5.
f.
  Idem
 chalk.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 adj 	-	  white
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 adj.
  	-	  pale white
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 adj.
  	-	  yellowish
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 adj.
  	-	  whitish
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 adj.
  	-	  pale
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 adj.
  	-	  jaundiced
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 adj.
  	-	  yellowish white
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 f.
  	-	  kind of leguminous plant shrub used in traditional medicine  [ Glycine Debilis - Bot. ]
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 m.
  	-	  pale or yellowish white colour
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 m.
  	-	  species of shrub
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 m.
  	-	  pointed gourd  [ Trichosanthes Dioeca Roxb - Bot. ]
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 m.
  	-	  jaundice
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 m.
  	-	  white elephant
पाण्डु 	-	 pANDu 	-	 m.
  	-	  name of a people in madhyadeza

पाण्डु 	-	  pANDu 	-	 adj.
  	-	 jaundiced
पाण्डुकिन् 	-	  pANDukin 	-	 adj.
  	-	 jaundiced
पाण्डुरोगिन् 	-	  pANDurogin 	-	 adj.
  	-	 jaundiced
पाण्ड्वामयिन् 	-	  pANDvAmayin 	-	 adj.
  	-	 jaundiced

पाण्डु 	-	  pANDu 	-	 adj.
  	-	 yellowish
पिङ्गल 	-	  piGgala 	-	 adj.
  	-	 yellowish
आपीत 	-	  ApIta 	-	 adj.
  	-	 yellowish
गौर 	-	  gaura 	-	 adj.
  	-	 yellowish
जरठ 	-	  jaraTha 	-	 adj.
  	-	 yellowish
ब्रध्न 	-	  bradhna 	-	 adj.
  	-	 yellowish
मांश्चत्व 	-	  mAMzcatva 	-	 adj.
  	-	 yellowish
रौचनिक 	-	  raucanika 	-	 adj.
  	-	 yellowish
हरिण 	-	  hariNa 	-	 adj.
  	-	 yellowish
हरित् 	-	  harit 	-	 adj.
  	-	 yellowish
हरित 	-	  harita 	-	 adj.
  	-	 yellowish
कषाय 	-	  kaSAya 	-	 adj.
  	-	 yellowish red
पीतमाञ्जिष्ठ 	-	  pItamAJjiSTha 	-	 adj.
  	-	 yellowish-red
पीतरक्त 	-	  pItarakta 	-	 adj.
  	-	 yellowish-red
पीतारुण 	-	  pItAruNa 	-	 adj.
  	-	 yellowish-red
हरितारुण 	-	  haritAruNa 	-	 adj.
  	-	 yellowish-red
हरिनील 	-	  harinIla 	-	 adj.
  	-	 yellowish-blue
हरितपाण्डु 	-	  haritapANDu 	-	 adj.
  	-	 yellowish-pale
पुलिका 	-	  pulikA 	-	 f.
  	-	 yellowish alum
आपीतयति  { आपीतय } 	-	  ApItayati  { ApItaya } 	-	 verb 	-	  make yellowish

Wilson

English

 पाण्डु
mfn.
   (-ण्डुः-ण्डुः-ण्डु) Pale or yellowish white.
m.
  (-ण्डुः)
1 Pale or yellowish white,  (the colour.)
2 The name of a sovereign of ancient Delhi,  and nominal father of
YUDHIṢṬHIRA and the other four Pāṇḍava princes.
3 The jaundice.
4 A white elephant (?).
f.
  (-ण्डुः) A plant,  commonly Maṣāni, 
(Glycine debilis.)
E.
  पडि to go,  aff.
   कु,  and the penultimate vowel made long.

Apte

English

पाण्डु [pāṇḍu],  a.
  Pale-white,  whitish,  pale,  yellowish
 यथा पाण्ड्वाविकम् Bṛi. Up.*
   2.3.6
 विकलकरणः पाण्डुच्छायः शुचा परिदुर्बलः U.*
  3.22.

ण्डुः The pale-white or yellowish-white colour.

Jaundice.

A white elephant.

N.
  of the father of the Pāṇḍavas. [He was begotten by Vyāsa on Ambālikā,  one of the widows of Vichitravīrya.  He was called Pāṇḍu,  because he was born pale (पाण्डु) by reason of his mother having become quite pale with fear when in private with the sage Vyāsa
 (यस्मात् पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामिह । तस्मादेव सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति Mb.
 ) He was prevented by a curse from having progeny himself
 so he allowed his first wife Kuntī to make use of a charm she had acquired from Durvāsas for the birth of sons. She gave birth to Yudhiṣṭhira,  Bhīma and Arjuna
 and Mādrī,  his other wife,  by the use of the same charm,  gave birth to Nakula and Sahadeva.  One day Pāṇdu forgot the curse under which he was labouring,  and made bold to embrace Mādrī,  but he fell immediately dead in her arms.] Comp.
   -आमयः jaundice.

कम्बलः a white blanket.

a warm upper garment.

the housing of a royal elephant.

A kind of stone.-कम्बलिन् m.
 

a carriage covered with a woollen blanket.

the housings of a royal elephant. -पुत्रः a son of Pāṇḍu,  any one of the five Pāṇḍavas. -पृष्ठ a.
  'white-backed',  having no auspicious marks on the body,  one from whom nothing great is to be expected.-भावः Becoming yellowish white,  pale
 न कलङ्कानुगमो न पाण्डुभावः Bv.*
  2.1. -भूमः a region full of chalky soil.

मृत्तिका white or pale soil.

the opal. -मृद् f.
  chalk. -रङ्गः N.
  of a god (at Pandharpur),  Viṭṭhala. -रागः whiteness,  pallor. -रोगः jaundice. -लेखः a sketch made with chalk
 a rough draft or sketch made on the ground,  board &c.
 
 पाण्डुलेखेन फलके भूमौ वा प्रथमं लिखेत् । न्यूनाधिकं तु संशोध्य पश्चात् पत्रे निवेशयेत् ॥ Vyāsa. -लोहम् silver
 पाण्डुलोहशृङ्खलात्मना मया पादपद्मयोर्युगलं तव निगडयित्वा Dk.*
  1. -वर्ण a.
  White. -शर्करा light-coloured gravel (प्रमेहभेद). -शर्मिला an epithet of Draupadī.-सोपाकः N.
  of a mixed tribe
 चाण्डालात् पाण्डुसोपाकस्त्वक्सार- व्यवहारवान् Ms.*
  1.37
 Mb.
 *  13.48.26.

Apte 1890

English

 पांडु a. Pale-white,  whitish,  pale,  yellowish
 विकलकरणः पांडुच्छायः शुचा परिदुर्बलः U. 3. 22. 
डुः 1 The pale-white or yellowish-white colour. 
2 Jaundice. 
3 A white elephant. 
4 N. of the father of the Pāṇḍavas. [He was begotten by Vyāsa on Ambālikā,  one of the widows of Vichitravīrya. He was called Pāṇḍu,  because he was born pale (पांडु) by reason of his mother having become quite pale with fear when in private with the sage Vyāsa
 (यस्मात्पांडुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य ममिह । तस्मादेव सुतस्ते वै पांडुरेव भविष्यति Mb.). He was prevented by a curse from having progeny himself
 so he allowed his first wife Kuntī to make use of a charm she had acquired from Durvāsas for the birth of sons. She gave birth to Yudhiṣṭhira,  Bhīma and Arjuna
 and Mādrī,  his other wife,  by the use of the same charm,  gave birth to Nakula and Sahadeva. One day Pāṇḍu forgot the curse under which he was labouring,  and made bold to embrace Mādrī,  but he fell immediately dead in her arms.] 
Comp. 
आमयः jaundice. 
कंबलः {1} a white blanket. {2} a warm upper garment. {3} the housing of a royal elephant. 
कंबलिन् m. {1} a carriage covered with a woollen blanket. {2} the housings of a royal elephant. 
पुत्रः a son of Pāṇḍu,  any one of the five Pāṇḍavas. 
पृष्ठ a. ‘white-backed’,  having no auspicious marks on the body,  one from whom nothing great is to be expected. 
भूमः a region full of chalky soil. 
मृत्तिका {1} white or pale soil. {2} the opal. 
मृद् f. chalk. 
रागः whiteness,  pallor. 
रोगः jaundice. 
लेखः a sketch made with chalk
 a rough draft or sketch made on the ground,  board &c.: पांडुलेखेन फलके भुमौ वा प्रथमं लिखंत् । न्यूनाधिकं तु संशोध्य पश्चात्पत्रे निवेशयेत् ॥ Vyāsa. 
शर्करा light-coloured gravel (प्रमेहभेद) 
शर्मिला an epithet of Draupadī. 
सोपाकः N. of a mixed tribe
 चांडालात्पांडुसोपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् Ms. 10. 37. 

Monier Williams Cologne

English

 पाण्डु॑ mfn.
   (√ पण्ड्?) yellowish white,  white,  pale,  ŚBr.
  
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 jaundiced,  Car.
 

 पाण्डु॑ m.
  jaundice,  Car.
 

 pale or yellowish white colour,  W.
 

 a white elephant,  L.
 

 Trichosanthes Dioeca,  L.
 

 a species of shrub,  L.
 

 N.
  of a son of Vyāsa by the wife of Vicitra-vīrya and brother of Dhṛta-rāṣṭra and Vidura (he was father of the five Pāṇḍavas),  AV.
  Pariś.
 MBh.
  
 Hariv.
  &c.
  

 of a son of Janam-ejaya and brother of Dhṛta-rāṣṭra,  MBh.
   i,  3745

 of a son of Dhātri by Āyatī,  VP.
   (v.l. प्राण)

 of an attendant of Śiva,  L.
 

 of a Nāgarāja,  L.
 

 pl.
  of a people in Madhya-deśa,  VarBṛS.
  (v.l. पाण्ड्य and °ड्व)

 पाण्डु॑ f.
  Glycine Debilis,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 पाण्डु पाण्डु,  उस्,  उस्,  उ (said to be fr. rt.
पण्ड्),  yellowish white,  white,  pale
 (उस्),  m. pale
or yellowish white colour
 jaundice
 N. of two
plants,  Trichosanthes Diœca (= पाण्डुर-फली)
a white elephant
 N. of a prince,  a son of Vyāsa by
the wife of Vicitra-vīrya and brother of Dhṛta-
rāṣṭra and Vidura
 of a son of Janam-ejaya and
brother of Dhṛta-rāṣṭra
 of a son of Dhātṛ by
Āyatī (according to others he is called Prāṇa)
 of an
attendant of Śiva
 of a Nāga-rāja
 of a people in
Madhya-deśa
 (उस्),  f. a species of plant,  Glycine
Debilis (commonly called Maṣāṇi)
 [cf. Hib.
buidhe,  ‘yellow.’]
—पाण्डु-कण्टक,  अस्,  m. Achy-
ranthes Aspera (= अपा-मार्ग).
—पाण्डु-कम्बल, 
अस्,  m. a white woollen covering or blanket
 a warm
upper garment
 the housings of a royal elephant
 a
kind of stone (limestone or marble ?).
—पाण्डु-
कम्बलिन्,  ई,  इनी,  इ,  covered with a white woollen
blanket
 (ई),  m. a carriage covered with a sort of
blanket
 the housings of a royal elephant.
—पाण्-
डु-करण,  अम्,  or पाण्डु-कर्मन्,  अ,  n. (in
medicine) making or rendering white.
—पाण्डु-
तरु,  उस्,  m. Grislea Tomentosa (= धव).
—पाण्-
डु-ता,  f. or पाण्डु-त्व,  अम्,  n. whitish-yellow
colour,  paleness.
—पाण्डु-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a
Tīrtha.
—पाण्डु-दुकूल,  अम्,  n. a white winding-
sheet.
—पाण्डुदुकूल-सीवन,  अम्,  n. ‘sewing of
the white winding-sheet, ’ N. of a place where
Śākya-muni made a white winding-sheet.
—पाण्डु-
नाग,  अस्,  m. a white elephant
 the plant Rottleria
Tinctoria.
—पाण्डु-पत्त्र-ता,  f.,  Ved. the growing
yellow of leaves.
—पाण्डु-पत्त्री,  f. = रेणुका,  a
species of fragrant substance.
—पाण्डु-पुत्र,  अस्, 
m. a son of Pāṇḍu,  any one of the Pāṇḍava princes
(there are many similar compounds,  as पाण्डु-
नन्दन,  &c.)
—पाण्डु-पृष्ठ,  अस्,  आ,  अम्, 
white-backed,  having no distinguished or auspicious
mark on the body,  one from whom nothing great
is to be expected.
—पाण्डु-फल,  अस्,  m. ‘having
yellow fruit, ’ Trichosanthes Diœca
 (आ),  f. a species
of gourd (= चिर्भिटा)
 (ई),  f. = पाण्डुर-फली।
—पाण्डु-भाव,  अस्,  m. becoming yellowish-white.
—पाण्डु-भूम,  अस्,  आ,  अम्,  having a white,  chalky
soil
 (अस्),  m. a country with a light-coloured soil.
—पाण्डु-मृत्तिक,  अस्,  आ,  अम्,  having a white, 
chalky soil,  consisting of chalk
 (आ),  f. a pale soil
the opal.
—पाण्डु-मृद्,  त्,  f. chalk,  a chalky soil, 
a country in which the soil is of a whitish colour.
—पाण्डु-रङ्ग,  अस्,  m. a kind of vegetable (com-
monly called पाटराङ्गा).
—पाण्डु-राग,  अस्,  m.
Artemisia Indica
 whiteness,  pallor.
—पाण्डु-रोग, 
अस्,  m. ‘yellow disease, ’ jaundice.
—पाण्डुरोगिन्,  ई, 
इणी,  इ,  suffering from jaundice,  jaundiced.
—पाण्डु-
लेख,  अम्,  n. an outline or sketch made with a style
or with chalk.
—पाण्डु-लोमशा or पाण्डु-लोमा,  f.
Glycine Debilis.
—पाण्डु-वर्ण,  अस्,  आ,  अम्,  pale-
coloured,  white
 (अस्),  m. whiteness.
—पाण्डु-वर्म-
देव,  अस्,  m.,  N. of a prince.
—पाण्डु-शर्करा, 
f. light-coloured gravel (the disease).
—पाण्डु-शर्-
मिला,  f. an epithet of Draupadī the wife of the
sons of Pāṇḍu.
—पाण्डु-सोपाक,  अस्,  m. a particular
mixed caste,  the offspring of a Caṇḍāla by a Vaidehī
mother (whose occupation,  according to Manu X.
37,  is working with bamboos and reeds,  making
baskets,  mats,  &c.).
—पाण्ड्व्-आमय,  अस्,  m. ‘yellow
disease, ’ jaundice.
—पाण्ड्वामयिन्,  ई,  इनी,  इ,  suffer-
ing from jaundice,  jaundiced.

Macdonell

English

 पाण्डु pāṇḍ-ú,  a.
  (f.  id.) yellowish white,  🞄whitish,  pale
 m.
  N. of a sovereign of ancient 🞄[Page159-3] 🞄Delhi,  a son of Vyāsa and brother of Dhṛtarāṣṭra
 🞄-cchāya,  a.
  white-coloured
 -tā,  🞄f.  yellowish white colour,  paleness
 -nandana,  m.
  son of Pāṇḍu
 -pattra,  n.
  yellow (= 🞄withered) leaf
 -putra,  m.
  son of Pāṇḍu
 🞄-bhūma,  m.
  pale-coloured (chalky) soil.

Benfey

English

 पाण्डु पाण्डु, 
 I. adj.
  Pale,  white, 
yellowish white,  Śāk. d. 80.
 II. m.
 
The name of a sovereign,  father of
Yudhiṣṭhira,  and the other four Pāṇ-
ḍavas.
 -- Comp.
 
पुष्प-,  m.
  a kind of
snake.
वि-,  adj.
  pale,  Śic. 9,  3.

Apte Hindi

Hindi

पाण्डु
वि* - "पण्ड् + कु,  नि* दीर्घः"
"पीत-धवल,  सफ़ेद सा"

पाण्डुः
पुं*
  - "पण्ड् + कु,  नि* दीर्घः"
"पीत-धवल,  या पीताभ श्वेत रंग"

पाण्डुः
पुं*
  - "पण्ड् + कु,  नि* दीर्घः"
"पीलिया,  यरकान"

पाण्डुः
पुं*
  - "पण्ड् + कु,  नि* दीर्घः"
सफ़ेद हाथी

पाण्डुः
पुं*
  - "पण्ड् + कु,  नि* दीर्घः"
पांडवों के पिता का नाम

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पाण्डु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾಂಡುಮಹಾರಾಜ/ಪಾಂಡವರ ತಂದೆ /ಶಂತನುರಾಜನ ಪುತ್ರನಾದ ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯನ ಪತ್ನಿ ಅಂಬಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರ
पाण्डु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ
पाण्डु
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಿಳುಪಾದ /ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವುಳ್ಳ
प्रयोगाः - > अयमपरदिशोऽङ्के मुञ्चति स्रस्तहस्तः शिशयिषुरिव पाण्डुं म्लानमात्मानमिन्दुः"
उल्लेखाः - > माघ० ११-२२
पाण्डु
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪಾಂಡುರೋಗ /ಕಾಮಾಲೆ ರೋಗ
पाण्डु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾಂಡುದೇಶ

L R Vaidya

English

 pAMqu {% (I) a. %} Yellowish,  white,  pale.

 pAMqu {% (II) m. %} 1. The yellowish white colour
 2. jaundice
 3. a white elephant
 4. name of the father of the Pāṇḍavas
 he was a son of Vyāsa by the wife of Vichitravīrya.

Bopp

Latin

 पाण्डु
1) Adj. m. f. n. pallidus,  flavescente albo colore
(Wils.: pale or yellowish white). N. 2. 3.
2) m. n. pr.
regis Hastinâpuri,  Judhischthiri ejusque quatuor fra-
trum patris nominalis. (Hib. buidhe «yellow».)

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Pāṇḍu (doubtless = Pāṇḍuka,  q.v.),  n. of a nāga king: Mvy 〔3246〕.

Lanman

English

 pāṇḍú,  a. whitish,  pale
 as m. Pāndu, 
name of a prince of the Lunar Race.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 पाण्डु 2. S) N. eines Ekādaśāṅgin,  Vardhamānac. 1,  48.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  पीत,  पिङ्ग,  पिङ्गल,  पिङ्गलक,  हरि,  हरित्,  हरित,  काद्रव,  पाण्डु
adjective
 
हरिद्रायाः वर्णः इव वर्णः यस्य।
 "तस्य वस्त्रं पीतम् आसीत्।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

dkar skya
१) पाण्डु २) पाण्डुर

dkar skyo
पाण्डु

skya seng
१) अर्जुन २) पाण्डु

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
श्वेतः श्येतः सितः शुक्लो हरिणो विशदः शुचिः ॥ १३९२ ॥
अवदातगौरशुभ्रवलक्षधवलार्जुनाः ।
पाण्डुरः पाण्डरः पाण्डुरीषत्पाण्डुस्तु धूसरः ॥ १३९३ ॥
-wordlist-
 
श्वेत (पुं),  श्येत (पुं),  सित (पुं),  शुक्ल (पुं),  हरिण (पुं),  विशद (पुं),  शुचि (पुं),  अवदात (पुं),  गौर (पुं),  शुभ्र (पुं),  वलक्ष (पुं),  धवल (पुं),  अर्जुन (पुं),  पाण्डुर (पुं),  पाण्डर (पुं),  पाण्डु (पुं),  ईषत्पाण्डु (पुं),  धूसर (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

हरिण
हरिण,  पाण्डुर,  पाण्डु,  अवदात,  पाण्डर
हरिणः पाण्डुरः पाण्डुरवदातश्च पाण्डरः ॥ ७३२ ॥
verse 4.1.1.732
page 0084

नाममाला

Sanskrit

श्वेत,  अर्जुन,  शुचि,  श्येवेत,  वलक्ष,  सित,  पाण्डुर,  शुक्ल,  अवदात,  धवल,  पाण्डु,  शुभ्र,  शशिप्रभ
श्वेतार्जुनो शुचिः श्येतो वलक्षं सितपाण्डुरम् ।
शुक्लावदातं धवलं पाण्डुः शुभ्रं शशिप्रभम् ॥ १४७ ॥
verse 0.1.1.147
page 0072

Mahabharata

English

Pāṇḍu,  son of Vyāsa by Ambālikā,  the widow of Vicitravīrya
 husband of Kuntī and Mādrī and father of the five Pāṇḍavas. § 4 (Anukram.): I,  1,  95 (son of Vyāsa),  110,  117,  118.-§ 11 (Parvasaṅgr.): I,  2,  376.--§ 51 (Parikshit): I,  40,  1665 (yathā,  great-grandfather of Parikshit).--§ 56 (do.): I,  49,  1955 (yathā).--§ 70 (Ādivaṃśāvatāraṇap.): I,  60,  2213 (begotten by Vyāsa).--§ 83 (Ādivaṃśāvatāraṇa): I,  63,  2441 (do.),  2443 (his five sons),  2449 (grandfather of Abhimanyu).--§ 130 (Aṃśāvat.): I,  67,  2721 (younger brother of Dhṛtarāshṭra),  2751 (ºoḥ putraḥ,  sc. Arjuna).-§ 157 (Pūruvaṃś.): I,  95,  ††3808 (son of Vyāsa),  ††3811 (husband of Kuntī and Mādrī),  ††3812,  ††3813,  ††3815 (his five sons),  ††3817 (his death).--§ 171 (Vicitravīryasutotpatti): I,  106,  4291 (? his birth from Ambālikā,  the widow of Vicitravīrya,  by Vyāsa),  4301 (brother of Vidura).--§ 173 (Pāṇḍurājyābhisheka): I,  109,  4353,  4357,  4361 (became king).--§ 176 (Kuntīvivāha): I,  112,  4415 (Bharatasattamaṃ),  4417,  4419,  4423,  4424 (Kauravanandanaḥ,  married Kuntī).--§ 177 (Pāṇḍudigvijaya): I,  113,  4425,  4430,  4442 (married Mādrī),  4445,  4449 (Kauravānāṃ yaśobhṛtā),  4452,  4455,  4460,  4461,  4462 (his digvijaya).-§ 178 (of. Sambhavap.): P. then at the command of Dhṛtarāshṭra offered his wealth to Bhīshma,  Satyavatī,  Kausalyā,  Vidura,  etc.,  and with the wealth acquired by him Dhṛtarāshṭra performed 100 horse sacrifices. With Kuntī and Mādrī he became a permanent inhabitant of the woods,  addicted to hunting on the southern slope of the Himālaya,  supplied with every object of pleasure and enjoyment at the command of Dhṛtarāshṭra: I,  114,  4470,  4474,  4477.--§ 180 (Gāndhārīputrotpatti): I,  115,  4484 (his five sons),  4487.--§ 183 (cf. Sambhavap.): The muni Kindama inflicted a curse on P.,  cf. Agastya (b) (I,  118): I,  118,  4562 (rājā),  4563,  (4569),  (4574),  4591.--§ 184 (do.): P. declared that he would lead the life of a brahmacārin according to the āraṇyaśāstras,  and send his attendants to Hāstinapura to inform Bhīshma,  etc. (Dhṛtarāshṭra wept),  and with his wives,  protected by mahābhūtas,  Siddhas,  and paramarshis,  he traversed the mountain of Nāgaśata,  Caitraratha,  Kālakūṭa,  Himavat,  Gandhamādana,  Indradyumnasaras,  and Haṃsakūṭa
 then he practised ascetic austerities on Śataśṛṅga (I,  119): I,  119,  4593,  4615,  (4621),  4629,  4630,  4634,  4636.--§ 185 (do.): P. became dear to the Siddhas,  Cāraṇas,  and ṛshis,  and like to a brahmarshi. On the new-moon day when the maharshis assembled in order to partake of a great gathering of gods,  ṛshis,  and pitṛs in the abode of Brahmán,  P. wanted to accompany them with his wives from Śataśṛṅga to the north,  but they told him that the princesses could not ascend the king of mountains (śailarāja),  where they had seen the retreats of gods,  Gandharvas,  and Apsarases,  and the gardens of Kubera,  where only Vāyu and the Siddhas and the paramarshis could go. As he complained of being childless,  they told him to let somebody else raise offspring for him. P.'s conversation with Kuntī. P. quoted the words of Manu Svāyambhuva (b) and the example of Śāradaṇḍāyanī (c) (I,  120): I,  120,  4643,  4645,  4647,  (4654),  4665.--§ 186 (do.): Kuntī in reply alleged the Paurāṇic narrative of Vyushitāśva (q.v.) and entreated Pāṇḍu to beget children by his ascetic power (I,  121): I,  121,  4680.--§ 187 (do.): P. said that women formerly were not bound to adhere faithfully to their husband,  and were not regarded sinful when yielding to their desire
 that practice was applauded by the maharshis,  and even now prevailed among birds and beasts and among the Uttara-Kurus. It was the muni Śvetaketu (b) who established the now existing practice (§ 188). P. further alleged the example of Madayantī (b) and of Vyāsa: I,  122 (4717).--§ 189 (do.): Kuntī related to Pāṇḍu how she had obtained the mantra from Durvāsas (cf. § 131)
 P. told her to invoke Dharma (I,  122): I,  122,  4746,  (4754).--§ 190 (Pāṇḍavotpatti): I,  123,  4767 (Yudhishṭhiraḥ…Pºoḥ prathamajaḥ sutaḥ),  4768,  4776,  4777,  4782 (Kuntī gave birth by Dharma to Yudhishṭhira,  by Vāyu to Bhīmasena,  by Indra to Arjuna).--§ 191 (do.): I,  123,  4833.--§ 192 (do.): I,  124,  4836,  (4842),  4844,  4857,  4859 (by the Aśvins Mādrī gave birth to Nakula and Sahadeva),  4862 (ºoḥ sutāḥ pañca).--§ 193 (cf. Sambhavap.): P. died in accordance with the curse inflicted on him by Kindama (cf. § 183). Kuntī wished to be burnt together with him,  but this Mādrī did not allow,  and herself ascended the funeral pyre (I,  125): I,  125,  4866,  4869,  4877 (Kurunandanaḥ),  4882.--§ 194 (do.): The ascetics took Kuntī,  the children,  and the two corpses to Hāstinapura. Hearing of the arrival of thousands of Cāraṇas (Guhyakas,  v. 4930
 Siddhas,  v. 4931) and munis,  people soon after sunrise began to come out from the city to see,  together with Bhīshma,  Somadatta,  Bāhlika,  the blind rājarshi (i.e. Dhṛtarāshṭra),  the kshattṛ Vidura,  Satyavatī,  Kausalyā,  Gāndhārī,  accompanied by the other ladies of the royal household (rājadāraiḥ),  and the sons of Dhṛtarāshṭra. It was seventeen days after the death of P. (v. 4925). The ṛshis,  etc.,  suddenly disappeared like a fata morgana (Gandharvanagara) (I,  126): I,  126,  4899,  4901 (ºoḥ putrān),  4903 (ºor darāṃś ca putrāṃś ca),  4918 (Kauravyadāyādaḥ),  4923,  4925,  4929 (Kurukulodvahaḥ).--§ 195 (do.): Dhṛtarāshṭra caused Vidura (in consultation with Bhīshma) to celebrate the funeral ceremonies (pretakāryāṇi) of P. and Mādrī on the bank of the Gaṅgā (I,  127)
 I,  127,  4932,  4933,  4935,  4936,  4937,  4942,  4948.--§ 196 (Vyāsa): I,  128,  4964.-§ 211 (Sambhavap.): I,  139,  5535.--§ 213 (Jatugṛhap.): I,  141,  5668
 142,  5677,  5679,  5681,  5682
 145,  5744 (Kurunandanaḥ)
 150,  5866
 151,  5906 (bhāryāṃ Pºoḥ,  i.e. Kuntī).--§ 221 (Caitrarathap.): I,  170,  6500.--§ 235 (Svayaṃvarap.): I,  191,  †7147 (ºos tanayāḥ).--§ 237 (Vaivāhikap.): I,  193,  †7191 (ºr ḥi rājā Drupadasya rājñaḥ priyaḥ sakhā).--§ 241 (Vidurāgamanap.): I,  200,  7387 (ºḥ putrāḥ)
 203,  7441.--§ 243 (do.): I,  206,  7519 (sc. putrāḥ).--§ 244 (Rājyalābhap.): I,  207,  7562 (iva).-§ 267 (Yamasabhāv.): II,  8,  336 (in the palace of Yama).-§ 271 (Lokapālasabhākhyānap.): II,  12,  486,  501,  506 (wished that Yudhishṭhira should perform the rājasūya,  that he might himself ascend to the world of Indra).--§ 289 (Arghāharaṇap.): II,  37,  1350 (Bhīshmake…Pºvat kṛtalakshaṇe,  otherwise PCR.).--§ 297 (Dyūtap.): II,  54,  1943 (ºoḥ sutān).--§ 305 (Anudyūtap.): II,  79,  2600 (mṛte,  all. to § 193),  2610.--§ 311 (Āraṇyakap.): III,  4,  †222 (ºoḥ sutān),  †232 (ºoḥ putraṃ,  sc. Yudhishṭhira).--§ 313 (do.): III,  6,  285 (ºoḥ sutāḥ).--§ 314 (do.): III,  9,  342 (yādṛśaḥ),  343 (sc. putrāḥ).--§ 317 (Arjunābhigamanap.): III,  12,  580 (snushā Pºoḥ,  i.e. Draupadī).--§ 325 (Draupadī-paritāpav.): III,  27,  1022 (snushāṃ Pºoḥ,  i.e. Draupadī).- § 436 (Yakshayuddhap.): III,  159,  11631 (ºoḥ putrān).-§ 437 (do.): III,  160,  11661 (ºoḥ putrāḥ).--§ 438 (do.): III,  161,  11770 (ºoḥ puṭrān).--§ 449 (Ājagarap.): III,  177,  †12348 (ºoḥ sutāḥ).--§ 525 (Rāmopākhyānap.): III,  273,  15863 (snushā Pºoḥ,  i.e. Draupadī).--§ 554 (Sainyodyogap.): V,  1,  †11 (ºoḥ,  sutaiḥ).--§ 556 (Sañjayayānap.): V,  20,  606
 24,  †720 (ºoḥ sutāḥ).--§ 557 (Prajāgarap.): V,  33,  †1092 (rājñaḥ Pºoḥ putrāḥ pañca).--§ 559 (do.): V,  36,  †1331 (ºoḥ sutāḥ).--§ 562 (Bhagavadyānap.): V,  82,  2892 (snushā Pºoḥ,  i.e. Draupadī).--§ 567 (do.): V,  132,  4481.--§ 569 (do.): V,  137,  4655 (snushāṃ Pºoḥ,  i.e. Draupadī)
 140,  4734 (ºoḥ putro 'si dharmataḥ,  sc. Karṇa)
 141,  4756 (ºoḥ putro 'smi dharmataḥ,  says Karṇa),  4758 (do.)
 147,  4997
 148,  5008,  5009,  †5036 (rājyaṃ Pºoḥ)
 149,  5068,  5069.--§ 570 (Sainyaniryāṇap.): V,  156,  5298 (ºoḥ putrāḥ)
 158,  5376 (ºoḥ putraḥ,  sc. Arjuna). --§ 586 (Bhīshmavadhap.): VI,  104,  4764 (ºpūrvajaṃ,  sc. Bhīshmaṃ C.
 ºpūrvajāḥ,  sc. Pāṇḍavāḥ B.
 but read ºpūrvaja,  i.e. Dhṛtarāshṭra with PCR.)
 107,  4941 (ºpūrvajaṃ,  sc. Bhīshmaṃ,  B. and C.
 read ºpūrvaja),  4954 (ºpūrvajaḥ,  sc. Bhīshmaḥ,  B. and C.
 read ºpūrvaja),  4979.--§ 587 (do.): VI,  108,  5020 (read with B. ºpūrvaja,  C. ºpūrvajaṃ)
 109,  5065 (do.,  do.)
 116,  5432 (ºpūrvaja = Dhṛtarāshṭra).-§ 593 (Abhimanyuvadhap.): VII,  39,  1670 (ºoḥ kshetrodbhavāḥ sutāḥ).--§ 596 (Pratijñāp.): VII,  74,  2616 (ºoḥ khila kshetre jātaḥ Śakreṇa,  sc. Arjuna).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII,  102,  3840.--§ 608 (Karṇap.): VIII,  61,  3100 (ºpūrvaja,  i.e. Dhṛtarāshṭra).--§ 611 (Śalyap.): IX,  13,  694 (do.).--§ 613 (Gadāyuddhap.): IX,  33,  1903 (ºoḥ Kuntyāś ca santatiḥ).--§ 641 (Rājadh.): XII,  75,  2853.--§ 777 (Svargārohaṇik. p.): XIII,  168,  7738 (yathā Pºoḥ sutāḥ).--§ 785 (Anugītāp.): XIV,  66,  1955 (ºoś ca piṇḍaḥ).--§ 787 (Āśramavāsap.): XV,  4,  160
 9,  284
 10,  321
 17,  476 (ºoḥ…santatiḥ),  488 (ºoḥ putrāḥ)
 20,  554 (Balahantur samīpataḥ),  567 (in the abode of Indra). --§ 789 (Putradarśanap.): XV,  31,  851 (Marudgaṇād dhi viśishṭatamaṃ).--§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII,  4,  144
 5,  161 (Mahendrasadanaṃ yayau). Cf. Bhārata,  Bharatarshabha,  Bharatasattama,  Kaurava,  Kauravanandana,  Kauravarshabha,  Kauravya,  Kauravyadāyāda,  Kausalyānandavardhana,  Kurūdvaha,  Kurukulodvaha,  Kurunandana,  Kurupati,  Kurupravīra,  Nāgapurādhipa,  Nāgapurasiṃha.

Pāṇḍu^2,  son of the elder Janamejaya. § 154 (Pūruvaṃś.): I,  94,  3745 (second son of Janamejaya).

Pāṇḍu,  pl. = Pāṇḍava,  pl. (also = the party of Yudhishṭhira): I,  444,  458,  462,  5541,  5728,  7359,  7556,  7782 (ºūnāṃ pravaraḥ,  i.e. Arjuna),  8017 (ºsāgaraṃ)
 II,  †2349
 III,  244,  11021,  15071,  15186,  15792,  16923
 IV,  213,  263 (Kṛshṇāñ ca bhāryāṃ Pºūnāṃ)
 V,  52,  92 (Kuru-Pºshu),  97 (Kuru-Pºūnāṃ),  582,  2271,  2366 (Kuru-Pºsaṃāgame),  2896,  5925,  7583
 VI,  2028 (ºsainyeshu),  2066,  2324,  2716 (ºsainyena),  2918,  2935,  3639,  3669 (ºūnāṃ…sainyeshu),  3884,  3969,  4256,  4292,  4365 (ºsainyaṃ),  4696 (ºsenāḥ),  †4885 (ºsenāṃ),  5002 (ºsainyasya),  5468 (ºsenāṃ),  5521 (ºsenā),  5600,  5847
 VII,  413,  434 (º-Sṛñjayaiḥ),  489 (º-Sṛñjayāḥ),  494 (ºvāhinīṃ),  669 (º-Sṛñjayāḥ),  883,  1066,  1160 (º-Pāñcālān),  1175,  1359,  1412,  1414,  1692,  1763,  1779,  1782,  2556 (º-Pāñcālān),  2612,  2613,  3078,  3513 (º-Sṛñjayaiḥ),  3939,  3959 (ºūnām ṛshabhasya,  i.e. Arjuna),  4010,  4011 (ºsainyasya),  4163,  4435 (ºsainye),  4482,  4497,  4498 (ºsainyaṃ),  4682 (º-Pāñcāla-),  4683 (º-Pāñcālān),  4892 (º-Pāñcāla-Matsyānāṃ),  4933 (º-Pāñcālān),  5018,  5098,  5307 (ºsenā),  5335 (º-Sṛñjayaiḥ),  6519,  6521,  6605 (ºsenāṃ),  6622 (ºsainikāḥ),  6625 (ºsenāṃ),  6641,  6679 (º-Sṛñjayāḥ),  6770 (ºsainyāni),  7352 (º-Pāñcālasainyānāṃ),  7480 (only B.),  7738,  8267 (º-Pāñcālān),  8268,  8269,  8271,  8308 (º-Sṛñjayāḥ),  8391,  8392,  †8460 (Kuru-Pºyodhāḥ),  8919,  8939,  9159,  9204 (º-Pāñcālāḥ),  9209,  9214 (º-Pāñcāla-Sṛñjayāḥ),  9217,  9245 (Kuru-Pºshu),  9254 (ºsainyaṃ),  9266,  9388 (ºvāhinīṃ)
 VIII,  307,  687,  839,  844 (º-Sṛñjaya-Pāñcālān),  846 (KuruPāñcāla-Pºshu),  868 (º-Pāñcālāḥ),  884 (º-Pāñcāla-Somakāḥ),  889 (ºyodhān),  890 (ºrathakuñjarāḥ),  1236,  1281,  2285,  2307 (º-Pāñcālāḥ),  2309 (º-Pāñcāla-Kaikayaiḥ),  2312,  2332,  2682,  3010 (º-Sṛñjayān),  3012,  3013,  3067 (º-Sṛñjayaiḥ),  3090 (ºsainyāni),  3258,  3891 (ºsainyaṃ),  3951 (º-Pāñcālāḥ),  4018 (ºsainyāni),  †4313 (º-Sṛñjayaiḥ),  †4325 (do.),  †4492 (KuruPºyodhāḥ),  †4592 (º-Pāñcālagaṇān),  5031 (º-PāñcālaSṛñjayāḥ)
 IX,  339,  538 (ºcamūṃ),  619 (ºsenāṃ),  870 (º-Pāñcāla-Somakāḥ),  958,  965,  976 (ºvāhinīṃ),  1032,  1097 (ºsenāṃ),  1125,  1211,  1239,  1581 (º-Sṛñjayaiḥ),  1687 (º-Kauravasaṃmardāt),  1713,  1788 (Pāñcāla-Pºūnāṃ),  3209,  3408,  3583
 X,  56,  139 (Pāñcāla-Pºūnāṃ),  158,  159,  398 (º-Sṛñjayān)
 XI,  299 (ºūnāṃ kadanaṃ),  353,  628
 XII,  †1895 (Yaduvṛsha-Pºavaḥ)
 XIV,  1974 (garbhān…Pºūnāṃ).

पुराणम्

English

पाण्डु १ / PĀṆḌU I. Father of the pāṇḍavas.1) Genealogy.   Refer to the genealogy of arjuna.2) Birth.   śantanu,  a King of candravaṁśa,  had two wives,  gaṅgā and satyavatī. Even while satyavatī was a maiden she got of the sage parāśara a son named vyāsa. But because of the blessing of the sage satyavatī did not lose her maidenhood. She got of śantanu two sons,  citrāṅgada and vicitravīrya. citrāṅgada died young. vicitravīrya married the two daughters,  ambikā and ambālikā,  of the King of kāśī. vicitravīrya died before any progeny was born to him. To save the dynasty from extinction satyavatī asked her first son vyāsa to beget children of ambikā and ambālikā. Accordingly dhṛtarāṣṭra was born to ambikā of vyāsa and pāṇḍu to ambālikā. (Chapters 63 and 105,  Ādi Parva)3) How pāṇḍu got his name.   vyāsa came to hastināpura by the command of his mother to beget sons of ambikā and ambālikā. vyāsa was an ugly sage with matted hair and he was dressed in garments of deerskin. satyavatī that night called ambikā to her side and in secret commanded her to go and lie with vyāsa. She was reluctant to have a sexual union with that old and ugly sage. Yet obeying the orders of her mother-in-law she did so shutting her eyes during the whole period. The result was she got a child born blind who became known later as dhṛtarāṣṭra. The next day satyavatī ordered ambālikā to go and lie with vyāsa. ambālikā on entering the bed chamber went pale on seeing the ugly vyāsa and the result was she got a child that was pale white in colour. That child became known as pāṇḍu. The third day satyavatī asked her servant-maid to go and lie with vyāsa. She did it with pleasure and she remained happy and cheerful during the whole period. The result was she got a beautiful child who became an intelligent scholar of great wisdom. He was known later as vidura. (Chapters 1,  63,  and 105,  Ādi Parva).4) Boyhood and kingship.   bhīṣma took care of dhṛtarāṣṭra,  pāṇḍu and vidura as his own sons. bhīṣma taught them all the Vedas including dhanurveda,  and  all warfare like mace-fight. They were trained in the use of elephants also. bhīṣma taught them law and acquainted them with all the Itihāsas and Purāṇas. pāṇḍu became second to none in archery. The people were all happy. When the boyhood was over pāṇḍu was crowned as Yuvarāja. pāṇḍu was the most eligible of the three to become King,  for dhṛtarāṣṭra was a born blind man and vidura was the son of a servantmaid. (Chapter 109,  Ādi Parva).5) Married life.   Obeying the behest of bhīṣma,  pāṇḍu married pṛthā,  daughter of the yādava King śūrasena. She was the sister of vasudeva,  father of kṛṣṇa. She got the name kuntī because she grew up in the palace of King kuntibhoja. While kuntī was staying in the palace of kuntibhoja durvāsas came and stayed in the the palace as a guest of the King. kuntī then served the sage with such devotion and patience that durvāsas at the time of his departure gave kuntī a divine mantra for begetting children. The mantra was to be used only five times. If she called upon any god repeating that mantra,  that god would manifest himself before her and bless her with a son equal to him in glory. Out of impatient curiosity of youth kuntī tried it before getting married. One morning,  seeing the beautiful and brilliant sun in the sky she invoked him by the mantra and instantly the Sun stood in all bewitching brilliance before her and she got of him a son who was known as karṇa later. Unmarried as she was,  kuntī sent the child afloat in the river nearby.
Even after a child-birth kuntī remained a virgin by the blessing of the Sun and so got married as a virgin. Many Kings were present for the svayaṁvara of kuntī and she put the wedding garland round the neck of pāṇḍu.
Once bhīṣma went to the country of madra. The King of madra received bhīṣma with respect and bhīṣma took mādrī daughter of madra as a bride for pāṇḍu. He brought her to hastināpura and married her to pāṇḍu. pāṇḍu lived with his two wives happily and ruled the country well. Once pāṇḍu attacked Daśārṇa with a huge army and defeated him. Later he defeated dīrgha,  King of magadha. Then he conducted a victory march capturing many kingdoms like kāśī,  mithilā,  suhma and puṇḍra. Thus many of the Kings of uttara bhārata became feudatory princes of pāṇḍu. In consultation with his brother dhṛtarāṣṭra,  pāṇḍu gave all the wealth he got by his might to satyavatī and bhīṣma. He gave enough riches to vidura also. Then pāṇḍu went and stayed with his wives in a forest to the south of the Himālayas. (Chapters 110 to 114,  Ādi Parva).6) Curse of a sage.   While pāṇḍu was once walking with his wives in the forest he saw a couple of deer playfully running about and the hunting nature in him made him send an arrow against one of them. The deer was none other than the sage kindama who in the guise of a deer was having sport with his mate. While falling dead kindama cursed pāṇḍu thus “Oh wretched King,  you will fall dead the moment you touch your wife in amorous sport.” From that day onwards pāṇḍu could not touch his wives. (For details see under kindama).7) sannyāsa and death.   With the death of the innocent sage kindama there occurred a great change in the life of pāṇḍu. At first he thought of committing suicide.  But he changed that decision and started for the Himālayas to perform penance there. kuntī and mādrī accompanied him. They gave away all their jewels and ornaments as gifts to brahmins. People followed them to the border of the forests and returned to the country weeping. pāṇḍu and his wives visited such holy places as Nāgaśatādri,  caitraratha,  kālakūṭa,  Himālayas,  gandhamādana and the lake indradyumna. Then they went to śataśṛṅga and started performing penance. Once pāṇḍu and wives along with a few sages went to Brahmaloka to attend a Yāga there. The long travel toiled them much and on the way pāṇḍu wept thinking of his pitiable state of having no issue. Then pāṇḍu told them of his helplessness in the matter because of the curse of the sage kindama hanging over him. Then kuntī confided in him the secret of the divine mantras in her possession. pāṇḍu was extremely pleased and with his permission kuntī got three sons,  yudhiṣṭhira,  Bhīmasena and arjuna. She gave one chance to mādrī and she got two sons out of it named nakula and sahadeva.
pāṇḍu was living happily with his children in śataśṛṅga when spring time arrived in the forest with all its blossoming brilliance and fragrance conducive to amorous thoughts in all living beings. pāṇḍu one day walked alone with mādrī enjoying the sight of the flowering plants and trees. Bees and Beetles hummed around the flowers and on the branches sat the Cuckoos singing. There was a seductive fragrance all around and pāṇḍu was excited beyond controllable limits. Pāṇḍu's resolution broke down under the exhilarating influence of the season and despite repeated protests from mādrī,  pāṇḍu caught hold of her and embraced her. The curse of the sage took effect instantaneously and pāṇḍu fell down dead.
The inhabitants of Śataśṛṇga assembled there weeping. In the presence of a huge crowd including the relatives who had come down from hastināpura the dead body of pāṇḍu was cremated according to religious rites. Both the wives came forward to end their lives in the funeral pyre of pāṇḍu. But kuntī was asked to remain to take care of the children and mādrī leaving her children to the care of kuntī jumped into the funeral pyre and ended her life. It was the sage kaśyapa who performed the funeral rites of Pānḍḍu. (Chapters 115 to 126,  Ādi Parva).8) After the demise.   Pāṇḍu's soul is shining in the court of yama. (Śloka 25,  Chapter 7,  Sabhā Parva). pāṇḍu sent a message to yudhiṣṭhira from Devaloka that yudhiṣṭhira should conduct a rājasūya yajña. The message was carried by nārada. (Śloka 24,  Chapter 12,  Sabhā Parva). He lives in Indraloka with mādrī and kuntī. (Śloka 15,  Chapter 5,  Svargārohaṇa Parva).9) Synonyms of pāṇḍu.   pāṇḍu is known under the following names. bhārata,  Bharatarṣabha,  Bhāratasattama,  kaurava,  Kauravanandana,  Kauravarṣabha,  kauravya,  Kauravyadāyāda,  Kausalyānandavardhana,  Kurūdvaha,  Kurukulodvaha,  Kurunandana,  Kurupati,  Kurupravīra,  Nāgapurādhipa and Nāgapurasiṁha.

पाण्डु २ / PĀṆḌU II. The second son of. janamejaya. (Chapter 94,  Ādi Parva).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पाण्डुः,  पुं,
   (पडि गतौ + “मृगय्वादयश्च ।” उणां ।१ । ३८ । इति कुप्रत्ययः निपातनात् धातो-र्द्दीर्घश्च ।) पाण्डुरफलीक्षुपः । पटोलः । इतिराजनिर्घण्टः ॥
 शुक्लपीतमिश्रितवर्णः । तत्-पर्य्यायः । हरिणः २ । पाण्डुरः ३ । इत्यमरः ॥
पाण्डरः ४ । इति हड्डः ॥
“सितपीतसमायुक्तः पाण्डुवर्णः प्रकीर्त्तितः ॥
”इति सुभूतिः ॥
भेदोऽपि दृश्यते यथा,  --“पाण्डुरस्तु रक्तपीतभागी प्रत्यूषचन्द्रवत् ।पाण्डुस्तु पीतभागार्द्धः केतकीधूलिसन्निभः ॥
”इति भरतः ॥
तद्वति,  त्रि । इत्यमरः ॥
 (यथा रघुः । ३ । २ ।“शरीरसादादसमग्रभूषणामुखेन सालक्ष्यत लोध्रपाण्डुना ॥
”नृपतिविशेषः । स तु शन्तनुपुत्त्रविचित्रवीर्य्यस्यक्षेत्रे व्यासाज्जातः । (यथा,  महाभारते ।१ । ११८ । ५ ।“राजा पाण्डुर्महारण्ये मृगव्यालनिषेविते ।चरन् मैथुनधर्म्मस्थं ददर्श मृगयूथपम् ॥
”अस्य देहपाण्डुताकारणं नामनिरुक्त्यादिकंच यथा,  महाभारते । १ । १०६ । १५-१८ ।“अम्बालिकामथाभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च सापि तम् ।विषण्णा पाण्डुसङ्काशा समपद्यत भारत ! ।तां भीतां पाण्डुसङ्काशां विषण्णां प्रेक्ष्य भारत ! ॥
व्यासः सत्यवतीपुत्त्र इदं वचनमब्रवीत् ।यस्मात् पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामिह ॥
अस्मादेष सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति ।नाम चास्यैतदेवेह भविष्यति शुभानने ! ॥
”)नागभेदः । श्वेतहस्ती । सितवर्णः । रोगविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥
 * ॥
पाण्डुरोगनिदानम् । यथा,  --“पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः ।चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः ॥
व्यायाममम्लं लवणानि मद्यंमृदं दिवास्वप्नमतीवतीक्ष्णम् ।निषेवमाणस्य समेत्य रक्तंदोषास्त्वचं पाण्डरतां नयन्ति ॥
 * ॥
तस्य पूर्व्वरूपाणि यथा,  --त्वक्स्फोटनष्ठीवनगात्रसाद-मृद्भक्षणप्रेक्षणकूटशोथाः ।विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाकोभविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ॥
 * ॥
वातिकस्य तस्य लक्षणं यथा,  --त्वङ्मूत्रनयनादीनां रूक्षकृष्णारुणाभताः ।वातपाण्ड्वामये कम्पतोदानाहभ्रमादयः ॥
 * ॥
पैत्तिकस्य लक्षणं यथा,  --पीतमूत्रशकृन्नेत्रो दाहतृष्णाज्वरान्वितः ।भिन्नविट्कोऽतिपीताभः पित्तपाण्ड्वामयी नरः ॥
श्लैष्मिकस्य लक्षणं यथा,  --कफप्रसेकश्वयथुतन्द्रालस्यातिगौरवैः ।पाण्डुरोगी कफाच्छुक्लैस्त्वङ्मूत्रनयनाननैः ॥
 * ॥
त्रिदोषजस्य लक्षणं यथा,  --ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्द्दितृष्णाक्लमान्वितः ।पाण्डुरोगी त्रिभिर्द्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ॥
मृज्जस्य संप्राप्तिर्यथा,  --मृत्तिकादनशीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः ।कषाया मारुतं पित्तमूषरा मधुरा कफम् ॥
कोपयेन्मृद्रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तञ्च रूक्षयेत् ।पूरयत्यविपक्वैव स्रोतांसि विरुणद्ध्यपि ॥
इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीर्य्यौजसी तथा ।पाण्डुरोगं करोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम् ॥
 * ॥
मृत्तिकाभक्षणजन्यपाण्डुलक्षणं यथा,  --मृद्भक्षणाद्भवेत् पाण्डुस्तन्द्रालस्यनिपीडितःसकासश्वासशूलार्शःसदारुचिसमन्वितः ॥
शूनाक्षिकूटगण्डभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः ।कृमिकोष्ठोऽतिसार्य्येत मलं सासृक्कफान्वितम् ॥
तस्य असाध्यलक्षणं यथा,  --ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्द्दितृष्णाक्लमान्वितः ।पाण्डुरोगी त्रिभिर्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ॥
पाण्डुरोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति ।कालप्रकर्षाच्छूनानां यो वा पीतानि पश्यति ॥
बद्धाल्पविट् सहंरितं सकफं योऽतिसार्य्यते ।दीनः श्वेतातिदिग्धाङ्गश्छर्द्दिमूर्च्छातृषान्वितः ॥
स नास्त्यसृक्क्षयाद्यश्च पाण्डुः श्वेतत्वमाप्नुयात् ॥
पाण्डुदन्तनखो यस्तु पाण्डुनेत्रश्च यो भवेत् ।पाण्डुसंघातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ॥
अन्तेषु शूनं परिहीणमध्यंम्लानं तथान्तेषु च मध्यशूनम् ।गुदे च शेफस्यथ मुष्कयोश्चशूनं प्रताम्यन्तमसंज्ञकल्पम् ॥
विवर्ज्जयेत् पाण्डुकिनं यशोऽर्थीतथातिसारज्वरपीडितञ्च ॥
”इति माधवकरः ॥
(यथा च,  --“पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः ।तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम् ॥
धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत् सकलां तनुम् ।श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम् ॥
त्वङ्मांसयोस्तत् कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्-विधान् ।पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम् ॥
यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगस्तेन गौरवम् ॥
धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्च गुणक्षयः ॥
ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्यात् श्लथेन्द्रियः ।मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदये न च ॥
शूनाक्षिकूटसदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक् ।अन्नद्विट् शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः ॥
सन्नसक्थी ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी भ्रमी श्रमी ।स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात् ॥
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि ।अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता ॥
सादः श्रमोऽनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम् ।कृष्णरुक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता ॥
शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्द्धरुक् ।पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः ॥
तृट्स्वेदमूर्च्छाशीतेच्छादौर्गन्ध्यं कटुवक्त्रता ।वर्च्चोभेदोऽम्लको दाहः कफात् शुक्लसिरादिता ॥
तन्द्रालवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः ।कासः श्छर्द्दिश्च निचयान्मिश्रलिङ्गोऽतिदुःसहः ॥
मृत्कषायानिलं पित्तमूषरा मधुराकफम् ।दूषयित्वा रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च ॥
स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य्य कुर्य्याद्रुद्ध्वा च पूर्व्ववत् ।पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः ॥
पुरीषं कृमिमन्मुञ्चेद्भिन्नं सासृक्कफं नरः ॥
”इति वाभटे निदानस्थाने । १३ । १ -- १३ ॥
)तस्यौषषं यथा,  --“लोहचूर्णं तक्रपीतं पाण्डुरोगहरं भवेत् ॥
”इति गारुडे १८० अध्यायः ॥
अपि च ।“सुप्तरात्रं गवां मूत्रे भावितं चायसो रजः ।पाण्डुरोगप्रशान्त्यर्थं पयसा प्रपिबेन्नरः ॥
 १ ॥
गोमूत्रसिद्धं मण्डूरचूर्णं सगुडमश्नतः ।पाण्डुरोगः क्षयं याति पङ्क्तिशूलञ्च दारुणम् ॥
 २अयोमलं सुसन्तप्तं भूयो गोमूत्रसाधितम् ।मधुसर्पिर्युतं लीट्वा पाण्डुरोगी सुखी भवेत् ॥
 ३ ॥
पुनर्नवात्रिवृद्व्योषविडङ्गं दारु चित्रकम् ।कुष्ठं हरिद्रे त्रिफला दन्ती चव्यं कलिङ्गकम् ॥
कटुका पिप्पलीमूलं मुस्तं शृङ्गी च कारवी ।यमानी कट्फलञ्चेति पृथक्पलमितं मतम् ॥
” ४ ॥
इति भावप्रकाशः ॥
 * ॥
(अस्य सकारणलक्षणचिकित्सादीनि यथा,  --“शृणु पुत्त्र ! प्रवक्ष्यामि पाण्डुरोगं महागदम् ।पञ्चैव पाण्डुरोगास्ते सम्भवन्तीह मानुषे ॥
वातिकः पैत्तिकश्चैव श्लैष्मिकः सान्निपातिकः ।पञ्चमो रूक्षणः प्रोक्तो वक्ष्ये चैषान्तु सम्भवम् ॥
दीर्घाध्वना पीडितो वा ज्वरेणरक्तस्रावो पीडितो वा व्रणेन ।चिन्तायासादोधनाद्बै मनुष्येचायं पाण्डुर्जायते सेवते यः ॥
क्षारञ्चाम्लं कल्यमैरेयसेवाअव्यायामान्मैथुनातिश्रमेण ।निद्रानाशे नातिनिद्रा दिवापियोगैश्चैतैर्मृत्तिकाभक्षणेन ॥
अतिशिथिलशरीरे रोगसम्पीडिते वालवणकटुकषाया सेवनाम्लेन मृद्भिः ।अतिसुरतमजस्रं सेवनातिक्रमेणनयति रुधिरशोषं तेन वै पाण्डुरोगम् ॥
तेनाक्षिकूट श्वयथुः शरीरेपाण्डुत्वमायाति सपीतमूत्रः ।निष्ठीवते त्वक् प्रविदीर्य्यते चसंजायते तस्य पुरःसराणि ॥
तोदः परूषत्वशिरोगुरुत्वंत्वङ्मूत्रनेत्रे नखकालिमा स्यात् ।वातात्मकं तन्मनुजस्य विद्धिलिङ्गैरुपेतोऽनिलपाण्डुरोगः ॥
आमत्वपीतत्वकरो हि लोकेबिभर्त्ति शोषं कटुकास्यता च ।मन्दज्वरो वै भृशशोषमोहःपीतच्छविः पीतभवो हि पाण्डुः ॥
तन्द्रालुताशोफकफेन युक्तःआलस्यकस्वेदगुरुत्वमेव ।संजायते तस्य कफात्मकोऽसौनरस्य पाण्डुत्वभवो विकारः ॥
तन्द्रालस्यं श्वयथुवमथू काशहृन्नासशोषाविड्भेदः स्यात् परुषनयने सज्वरो वै क्षुधार्त्तः ।मोहस्तृष्णाक्लममथ मनुजस्याशु पश्येत् सुदूरंत्याज्यो वैद्यैर्निपुणमतिभिः सन्निपातोत्थपाण्डुः ॥
मृत्तिकाभक्षणेनाथ शृणु पुत्त्र ! गदो महान् ।पाण्डुरोगो गरिष्ठोऽपि भवेद्धातुक्षयङ्करः ॥
मृद्भक्षणाच्चैव मलं प्रकीर्य्यस्रोतांसि रुन्धन्ति च मृत्तिकायाः ।तेनैव नासृक् परिवर्त्तयन्तिन तर्पयन्ते वपुषं रसेन ॥
क्षारात् कषायान्मधुरस्य पानात्स कोपयत्याशु नरस्य मृत्स्ना ।श्लेष्मप्रकोपान्मधुरान् करोतिमृतस्ना न जग्धा हितकारिणी स्यात् ॥
विकृतिमुपगतास्ते मारुताद्यास्त्रयस्तुवलवदनरुचीनां नाशयन्त्याशु दोषाः ।भवति विकलमेवं पाण्डुरोगे शरीरंभवति जठरपाण्डू रोग आशुप्रवीणः ॥
”“गोमूत्रमध्ये मतिमान् स्नापयेत् सप्तरात्रि-कम् ।तस्मात् चूर्णन्तु मधुना देयं पाण्ड्वामयापहम् ॥
त्र्यूषणं त्रिफला मुस्ता विडङ्गं चित्रकंसमम् ।भागमेकं लौहचूर्णमिक्षुद्रावे विभावयेत् ॥
सप्ताहमथ लोहखल्वितंपुनरपि ध्रुवं प्रवरं स्यात् ।शीलितन्तु मधुनापि घृतेनपाण्डुरोगहृदयामयापहम् ॥
कामलार्शो हलीमकहारिकथितं सुमतिभिश्च पण्डितैः ॥
इति लौहचूर्णवटकम् ॥
 * ॥
त्र्युषणं त्रिफलया सह चिन्नकंमेघचव्यसुरदारुसमाक्षिकम् ।ग्रन्थिकञ्च शिखिभृङ्गराजकंयोजयेत् पलिकभागिकानिमान् ॥
चूर्णिताद्द्विगुणमेव योजयेत्लौहचूर्णमपि कज्जलप्रभम् ।अष्टभागसममूत्रकल्पितंपाचितं पुनरभवद्वरप्रदम् ।सेवयेद्वलमुपक्रमं तथातक्रसंयुतमिहास्तिशोभनम् ।नाशयेच्च कफकामलान् क्रिमीन्पाण्डुकुष्ठगुदजान् हलीमकम् ॥
इति मण्डुरवटकम् ॥
” * ॥
पथ्यापथ्यान्यस्य यथा,  --“गोधूमशालियवषष्टिकमुद्गकानांश्यामाढकीघृतयुतं सपयःसतक्रम् ।गाञ्जीववास्तकमथो शतपुष्पवर्त्तापथ्यं हितं निगदितं मनुजस्य पाण्डौ ॥
शाल्यन्नमुद्गगोधूममसूराश्चाढकी यवाः ।जाङ्गलानि च मांसानि भोजने च प्रशस्यते ॥
तिक्तानि रूक्षाणि कषायकाणितीव्राणि दाहीन्यपि काञ्जिकानि ।सुराम्लसौवीरकबीजपूरान्तैलानि वर्ज्ज्यानि च पाण्डुरोगे ॥
”इति हारीते चिकित्सितस्थाने नवमेऽध्याये ॥
 * ॥
अस्य चिकित्सान्तरं यथा,  --“पाण्ड्वामयी पिबेत् सर्पिरादौ कल्याणकाह्वयम् ।पञ्चगव्यं महातिक्तं शृतं वारग्वधादिना ॥
दाडिमात् कुडवो धान्यात् कुडवार्द्धं पलं पलम् ।चित्रकात् शृङ्गवेराच्च पिप्पल्यर्द्धपलञ्च तैः ॥
काङ्कतैर्विंशतिपलं घृतस्य सलिलाढके ।सिद्धं हृत्पाण्डुगुल्मार्शःप्लीहवातकफार्त्तिनुत् ।दीपनं श्वासकासघ्नं मूढवातानुलोमनम् ॥
दुःखप्रसविनीनाञ्च बन्ध्यानाञ्च प्रशस्यते ।स्नेहितं वामयेत्तीक्ष्णैः पुनःस्निग्धञ्च शोधयेत् ।पयसा मूत्रयुक्तेन बहुशः केवलेन वा ॥
दन्तीफलरसे कोष्णे काश्मर्य्याञ्जलिमासुतम् ।द्राक्षाञ्जलिं वा मृदितं तत् पिबेत् पाण्डुरोग-जित् ॥
मूत्रेण पिष्टां पथ्यां वा तत्सिद्धं वा फलत्रयम् ।स्वर्णक्षीरी त्रिवृच्छ्यामा भद्रदारु महौषधम् ॥
गोमूत्राञ्जलिना पिष्टं शृतं तेनैव वा पिबेत् ।साधितं क्षीरमेभिर्वा पिबेद्दोषानुलोमनम् ॥
मूत्रे स्थितं वा सप्ताहं पयसा यो रजः पिबेत् ।जीर्णे क्षीरेण भुञ्जीत रसेन मधुरेण वा ॥
शुद्धश्चोभयतो लिह्यात् पथ्यां मधुघृतद्रुताम् ।विशालां कटुकां मुस्तां कुष्ठं दारुकलिङ्गकः ॥
द्वाविंशाद्विपिचुर्मूर्व्वा कर्षार्द्धांशाद्युणप्रिया ।पीत्वा तच्चूर्णमम्भोभिः सुखैर्लिह्यत्ततो मधु ॥
पाण्डुरोगं ज्वरं दाहं कासं श्वासमरोचकम् ।गुल्मानाहामवातांश्च रक्तपित्तञ्च तज्जयेत् ॥
वासागुडूचीत्रिफला कट्वीभूनिम्बनिम्बजः ।क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्ति पाण्डुपित्तास्रकामलाः ॥
”“गुडनागरमण्डू रतिलांशान्मानतः समान् ।पिप्पलीद्विगुणान् दद्यात् गुटिकां पाण्डुरोगिणे ॥
ताप्यं दार्व्व्यास्त्वचं चव्यं ग्रन्थिकं देवदारु च ॥
व्योषादि नरकञ्चैतच्चूर्णयेद्द्विगुणं ततः ।मण्डूरञ्चाञ्जननिभं सर्व्वतोऽष्टगुणेऽथ तत् ॥
पृथग्विपक्वे गोमूत्रे वटकीकरणक्षमे ।प्रक्षिप्य वटकान् कुर्य्यात् तान् खादेत्तक्रभोजनः ॥
एते मण्डू रवटकाः प्राणदाः पाण्डु रोगिणाम् ।कुष्ठान्यजरकं शोफमूरुस्तम्भमरोचकम् ॥
अर्शांसि कामलां मेहान् प्लीहानं शमयन्ति च ।ताप्याद्रिजतुरौप्यायोमलाः पञ्चपलाः पृथक् ॥
चित्रकत्रिफला व्योषविडङ्गैः पालिकैः सह ।शर्कराष्टपलीन्मिश्राश्चूर्णिता मधुना द्रुताः ॥
पाण्डुरोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमं ज्वरम् ।कुष्ठान्यजरकं मेहं शोफं श्वासमरोचकम् ॥
विशेषाद्धन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च ।कौटजत्रिफलानिम्बपटोलघननागरैः ॥
भावितानि दशाहानि रसैर्द्वित्रिगुणानि वा ।शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा ॥
त्वक्क्षीरी पिप्पली धात्री कर्कटाख्याः पलो-न्मिताः ।निर्दग्धाः फलमूलाभ्यां पलं युक्त्या त्रिजातकम् ॥
मधुत्रिपलसंयुक्तं कुर्य्यादक्षसमान् गुडान् ।दाडिमाम्बुपयःपक्षिरसतोयसुरासवान् ॥
तान् भक्षयित्वानुपिबेन्निरन्नो भुक्त एव वा ।पाण्डुकुष्ठज्वरप्लीहतमकार्शो भगन्दरम् ॥
हृण्मूत्रपूतीशुक्राग्निदोषशोषगरोदरम् ।कासासृग्दरपित्तासृक् शोफगुल्मगलामयान् ॥
मेहवर्ध्मभ्रमान् हन्युः सर्व्वदोषहराः शिराः ॥
”इति वाभठे चिकित्सास्थाने षोडशेऽध्याये ॥
 * ॥
“व्यवायमम्लं लवणानि मद्यंमृदं दिवास्वप्नमतीवतीक्ष्णम् ।निषेवंमानस्य प्रदूष्य रक्तंकुर्व्वन्ति दोषास्त्वचि पाण्डुभावम् ॥
पाण्ड्वामयोऽष्टार्द्धविधः प्रदिष्टःपृथक्समस्तैर्युगपच्च दोषैः ।सर्व्वेषु चैवैष्विह पाण्डु भावोयतोऽधिकोऽतः खलु पाण्डु रोगः ॥
”“कृष्णेक्षणं कृष्णसिरावनद्धंतद्वर्णविण्मूत्रनखाननञ्च ।वातेन पाण्डु मनुजं व्यवस्ये-द्युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च ॥
पीतेक्षणं पीतसिरावनद्धंतद्वर्णविण्मूत्र नखाननञ्च ।पित्तेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्-युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च ॥
शुक्लेक्षणं शुक्लसिरावनद्धंतद्वर्णविण्मूत्रनखाननञ्च ।कफेन पाण्डुंमनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च ॥
सर्व्वात्मके सर्व्वमिदं व्यवस्येद्वक्ष्यामि लिङ्गान्यथ कामलायाः ॥
”चिकित्सान्तरं यथा,  --“साध्यन्तु पाण्ड्वामयिनं समीक्ष्यस्निग्धं घृतेनोर्द्धमधश्च शुद्धम् ॥
सम्पादयेत् क्षौद्रघृतप्रगाढैर्हरीतकीचूर्णयुतैः प्रयोगैः ।पिबेद्घृतं वा रजनीविपक्वंयत्त्रैफलं तैल्वकमेव वापि ॥
विरेचनद्रव्यकृतं पिबेद्धियोगांश्च वैरेचनिकान् घृतेन ॥
”“उभे बृहत्यौ रजनीं शुकाख्यांशुकादनीञ्चापि सकाकमाचीम् ।आदारिविम्बीं सकदम्बपुष्पींविपाच्य सर्पिर्व्विपचेत् कषाये ॥
तत् पाण्डुतां हन्त्युपयुज्यमानंक्षीरेण वा मार्गधिकां यथाग्निः ।हितञ्च यष्टीमधुकं कषायंचूर्णं समं वा मधुनावलिह्यात् ॥
गोमूत्रयुक्तं त्रिफलादनानांदत्त्वायसश्चूर्णमनल्पकालम् ।प्रवालमुक्ताञ्जनशङ्खचूर्णंलिह्यात्तथा काञ्चनगैरिकोत्थम् ॥
आजं शकृद्वा कुडवप्रमाणंविडं हरिद्रा लवणोत्तमञ्च ।पृथक् पलांशानि समग्रमेत-च्चूर्णं हिताशी मधुनावलिह्यात् ॥
मण्डूरलोहाग्निविडङ्गपथ्याव्योषांशकः सर्व्वसमानताप्यः ।मूत्रासुतोऽयं मधुनावलेहःपाण्ड्वामयं हन्त्यचिरेण घोरम् ॥
”इत्युत्तरतन्त्रे चतुश्चत्वारिंशत्तमेऽध्याये सुश्रुते-नोक्तम् ॥
 * ॥
 चिकित्सार्थमस्य वटिकौषधं यथा, “लौहचूर्णं निशायुग्मं त्रिफला कटुरोहिणी ।प्रलिह्यान्मधुसर्पिर्भ्यां कामला पाण्डुरोगनुत् ॥
”इति निशालौहम् ॥
“शुद्धसूतं तथा गन्धं मृतहेमाभ्रगुग्गुलु ।जैपालबीजं तुल्यञ्च घृतेन गुडकीकृतम् ॥
भक्षयेद्बदराभान्ताच्छोथपाण्डु प्रशान्तये ।पञ्चाननवटी ख्याता अनुपानञ्च पूर्व्ववत् ॥
”इति पञ्चाननवटी ॥
“पलं सूतं पलं गन्धं वह्निपथ्या पलं पलम् ।मुस्तैलापत्रकानाञ्च प्रतिसार्द्धपलं क्षिपेत् ॥
त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं विषञ्चापि पलं पलम् ।नागकेशरतः कर्षमेरण्डस्य पलन्तथा ॥
पुरातनगुडेनैव तुल्येनैव विमिश्रयेत् ।मर्द्दयेत् कनकद्रावैरेककं वा घृतान्वितम् ॥
गुडेन वदराण्डाभान् कारयेद्भक्षयेन्निशि ।पाण्डु रोगहरः सोऽयं रसः कामेश्वरः स्वयम् ॥
”इति कामेश्वरो रसः ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे पाण्डुरोगाधि-कारे ॥
 * ॥
 * ॥
)

 पाण्डुः,  स्त्री,
   (पडि + कुः । निपातनात् दीर्घत्वम् ।)माषपर्णी । इति शब्दचन्द्रिका ॥
 माषाणीइति भाषा ॥
 पाण्डुवर्णस्त्री । इति मुग्धबोध-व्याकरणम् ॥

 पाण्डु रः,  पुं,
   (पाण्डुरस्यास्तीति । पाण्डु + “नग-पांशुपाण्डुभ्यश्च ।” ५ । २ । १०७ । इत्यस्यसूत्रस्य वार्त्तिकोक्त्या रः ।) श्वेतपीतमिश्रित-वर्णः । तद्बति,  त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १७ ॥
(यथा,  भागवते । ८ । ८ । ३ ।“तत उच्चैःश्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुरः ।तस्मिन् बलिः स्पृहाञ्चक्रेनेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥
”)कामलारोगः । इति शब्दरत्नावली ॥
 श्वित्र-रोगे,  क्ली । इति हलायुधः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पाण्डु पु०
  पडि--कु नि० दीर्घः । “सितपीतसमायुक्तः पा-ण्डुवर्वणः प्रकीर्त्तितः” १ सुभूत्युक्ते “पाण्डुस्तु पीत-भागार्द्धः केतकीधूलिसन्निभः” इत्युक्ते च २ वर्णमेदे३ तद्वति त्रि०
  । स्त्रियामुदन्तगुणवचनत्वेऽपि न ङीप्पाण्डुशब्दपर्युदासात् । ४ सितवर्णे शब्दरत्ना० ५ तद्वतित्रि०  सान्तनुपुत्रविचित्रवीर्य्यस्य क्षेत्रे व्यासेनोत्पादिते६ नृपभेदे ७ नागभेदे ८ श्वेतगजे ९ रोगभेदे च शब्दर० ।१० पाण्डुरफलीक्षुपे ११ पटोले च राजनि० । १२ देशभेदेपु०  पाण्डुनृपोत्पत्तिकथा भा० आ० १०६ अ० तन्नामता-कारणञ्च उक्तं यथा ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्ताम-विन्दत । अम्बालिकामथाभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च सापितम् । विवर्णा पाण्डुसङ्काशा समपद्यत मारत!”इत्युपक्रमे “यस्मात् पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्यमामिह । तणादेष सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति ।नाम तस्य तदेवेह भविष्यदि शुभानने” । तस्य दिग्वि-जयादिकथा तदुत्तराध्यायेषु दृश्या । पाण्डुरोगभेदेनिदानादिकं भावप्र० उक्तं यथा“पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः । चतुर्थःसन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः” पञ्चमो भक्षणात्मृद इति ननु मृत्तिकापि दूषितवातादिदोषद्वारेणैवपाण्डुरोगं जनयतोति मृद्भक्षणजः पाण्डुरोगोदोषजा-दभिन्न एव कथं पञ्चम इति उच्यते अपरकारणकुपितावातादयोऽन्यानपि रोगान् कर्वन्ति । मृत्तिकाभक्ष्णात्कुपितास्तु वातादयो विशेषतः पाण्डुरोगमेव जनयन्त्ये-वेति विशेषात् चिकित्साविशेषाच्च पञ्चमः चरकेणोक्तः ।तच्चिकित्सापरकारणकुपितदोषजनितपाण्डुरोगचिकित्-सा भवतीति सुश्रुतेन मृत्तिकाजः पृथक् न पठितः ।अथ विप्रकृष्टनिदानपूर्विकां सम्प्राप्तिमाह “व्यवाय-मम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् ।निषेवमाणस्य विदूष्य रक्तं दोषास्त्वचं पाण्डुरतां न-यन्ति” तीक्ष्णं राजिकादि । अथ पूर्वरूपमाह “त्वक्-स्फोटनिष्ठीवनगात्रसादमृद्भक्षणप्रेक्षणकूटशोथाः । विण्-मूत्रषीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि”प्रेक्षणकूटशोथः इति अक्षिगोलकशोथः । अथ वातिकस्यपाण्डुरोगस्य लक्षणमाह “त्वङ्मूत्रनयनादीनां रूक्ष-कृष्णारुणामता । वातपाण्ड्वामये कम्पस्तोदामाहभ्रमा-दयः” । कृष्णारुणामता पाण्डुत्वं नातिक्रामति । अतएवसुश्रुते “सर्वेषु चैतेष्वपि पाण्डुभावो यतोऽधिकोऽतःखलु पाण्डुरोगः” इति । भ्रमादय इत्यादिशब्दात् मेद-शूलादयः । अथ षैत्तिकस्य लक्षणमाह “पीतत्वङ्-नखविण्भूत्रदाहतृष्णाज्वरान्वितः । भिन्नविट्कोऽति-पीताभः पित्तपाण्ड्वामये नरः” । भिन्नविट्कः सद्रव-मलः । अथ श्लैष्मिकस्य लक्षणमाह “कफप्रसेकः श्व-यथुः तन्द्रालस्यातिगौरवैः । पाण्डुरोगी कफात् शुक्लै-स्त्वङ्मूत्रनयनाननैः” । अत्रोपलक्षणे तृतीया । सान्नि-पातिकस्य लक्षणमाह “सर्वान्नसेविनः सर्वे दुष्टादोषास्त्रिदोषजम् । त्रिदोषलिङ्गं कुर्वन्ति पाण्डुरोगंसुदुःसहम्” । अथ मृज्जस्य सम्प्राप्तिमाह “मृत्तिकादन-शीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः । कमाया मारुतं,  पित्तमूषरा,  मधुरा कफम् । कोपयेन्मृद्रसादींश्च रौक्ष्याद्-भुक्तञ्च रूक्षयेत् । पूरयत्यविपक्वैश्च स्रोतांसि निरुण-द्ध्यपि । इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीर्य्यौजसीतथा । पाण्डुरोगं करोत्याशु समवर्णाग्निनाशनम्” ।स्रोतांसि शिरामुखानि । तेजो दीप्तिः ओजः सर्वधातु-रसः । अथ मृज्जस्य लक्षणमाह “मृद्भक्षणाद्भवेत्पाण्डुस्तन्द्रालस्यनिपीडितः । सकासश्वासशूलार्त्तः सदाऽरुचिसमन्वितः । शूनाक्षिकूटगण्डभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः ।कृमिकोष्ठोऽतिसार्य्येत मलं सासृक्कफान्वितम्” । क्रिमि-कोष्ठः उदराभ्यन्तरस्थकृमिर्भवेदित्यनेन सम्बध्यते अति-सार्य्येत मलमिति कर्मकर्तृ तत्कर्मवत् मन्तव्यम् । तस्मिन्कर्मण्यर्थेऽत्र यक्प्रत्ययः । अथासाध्यस्य लक्षणमाह“ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्दितृष्णाक्लमान्वितः । पाण्डुरोगीत्रिभिर्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः । पाण्डुरोगश्चि-रोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति । कालप्रकर्षात् शूनाङ्गोयो वा पीतानि पश्यति” खरीभूतः अतिरूक्षितः सर्व-धातुः “बद्धाल्पविट् सहरितं सकफं योऽतिसार्य्यते ।पीतस्वेदातिदिग्धाङ्गः छर्दिमूर्छातृषान्वितः । पाण्डु-दन्तनखो यस्तु पाण्डुनेत्रश्च यो भवेत् । पाण्डुसङ्घात-दर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति” । पाण्डुसङ्घातदर्शींपीबवर्णस्य राशिं पश्यति । “अन्तेषु शूनं परिहीनमध्यंम्लानं तथान्तेषु च मध्यशूनम् । गुदे मुखे शेफसिमुष्कयोश्च शूनं प्रताम्यन्तमसंज्ञकल्पम्” । “उरभ्रे निहतेचैव पाण्डुरोगः प्रजायते” शाता० मेषबधकर्मणोबिपाकस्तद्रोग उक्तः । १ ३ माषपर्ण्याम् (माषाणी) स्त्री रा-जनि० । पाण्डोरपत्यम् “ओरञ्” पा० अञ् । पाण्डवपाण्डोरपत्ये युधिष्ठिरादौ । पाण्डोः जनपदभेदस्य राजा“पाण्डोर्ड्यन्” वार्त्ति० ड्यन् । पाण्डुदेशनृपे रघु-४ । ९ २ । स्वार्थे क पाण्डुक तत्रार्थे ततः अस्त्यर्थे इनिपाण्डुकिन् तद्रोगयुते त्रि०
  । संज्ञायां कन् । पाण्डुकधानाभेदे सुश्रुतः । तत्र पृषो० दीर्घमध्यः पाण्डूकतत्रार्थे पङ्गुकशब्दे २ ४९ २ पृ० सुश्रुतवाक्यं दृश्यम् ।पाण्डुकस्य वृद्धिः क्षीरिकावृद्ध्या भवतोत्युक्तं वृं० स०२९ अ० ।

Capeller

German

 पाण्डु॑ weißlich,  gelblich,  bleich
 m.
  N. eines
alten Königs.

Burnouf

French

 पाण्डु पाण्डु a. pâle,  blanc jaunâtre. -- S. m.
 
pâleur
		 jaunisse.
		 Np. d'un ancien roi de Hastinâpura,  père
des 5 Pāṇḍavas.
		 Lat. pallidus.
पाण्डुक m.
  pâleur
		 jaunisse.
		 Pāṇḍu.
पाण्डुकम्बल m.
  sorte de vêtement de laine
		 housse
d'éléphant.
		 Esp. de pierre.
पाण्डुकम्बलिन् m.
  voiture garnie d'étoffe de laine.
		 Housse
d'éléphant.
पाण्डुनाग m.
  éléphant blanc.
		 Rottleria tinctoria,  bot.
पाण्डुपृष्ठ a. marqué de blanc,  n'ayant pas les marques
favorables.
पाण्डुभूम m.
  terres-blanches.
पाण्डुमृत्तिका f.
  opale.
पाण्डुर a. pâle. -- S. m.
  pâleur
		 jaunisse. -- S. n.
 
lèpre blanche.
पाण्डुरपृष्ठ a. marqué de taches pâles.
पाण्डुरद्रुम m.
  echites antidysenterica,  bot.
पाण्डुलोमा f.
  glycine debilis,  bot.
पाण्डुशर्मिला f.
  Draupadī.
पाण्डुसोपाक m.
  homme né d'un Cāṇḍāla et d'une
Vaidehī [c'est la secte des vanniers].

Stchoupak

French

 पाण्डु-
 a. jaune clair,  blanc,  pâle 
 m.
  fils de Vyāsa et père des
Pāṇḍava 
 fils de Janamejaya 
 pl.
  = Pāṇḍava 
 -ता- f.
  -त्व- nt.
couleur jaune claire,  pâleur.
°कम्बल- m.
  couverture de laine blanche 
 °कम्बल-संवृत- a. v.
enveloppé d'une couverture de laine blanche.
°च्छाय- a. de couleur blanche.
°तनय- °नन्दन- °पुत्र- °सुत- °सूनु- m.
  Arjuna.
°पत्त्रोदर- nt. calice de feuilles pâles.
°पृष्ठ- a. qui a un dos blanc (dont on ne peut attendre grand'chose).
°मुख- -ई- a. au visage pâle.
°मृत्तिक- a. ayant un sol blanchâtre,  crayeux.
°लोह- nt. argent.
°सिकत- a. couvert de sable blanc.
°सोपाक- °सौपाक- m.
  n.
  d'une caste mélangée.
पाण्द्व्-आविक- nt. vêtement ou tissu de laine blanc.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.