| YouTube Channel

पाणिनिः (pANiniH)

 
Apte
English
पाणिनिः [pāṇiniḥ],
N.
 of a celebrated grammarian who is considered as an inspired muni, and is said to have derived the knowledge of his grammar from Śiva
येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं चक्रे तस्मै पाणिनये नमः ॥ Śekhara.
Apte 1890
English
पाणिनिः N. of a celebrated grammarian who is considered as an inspired muni, and is said to have derived the knowledge of his grammar from Śiva.
Apte Hindi
Hindi
पाणिनिः
पुं*
 - -
एक प्रसिद्ध वैयाकरण का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पाणिनिः, दाक्षीपुत्रः
noun
प्राचीनकालीनः संस्कृतस्य एकः प्रख्यातः विद्वान् वैयाकरणश्च।
"पाणिनिना संस्कृतस्य व्याकरणं लिखितम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पाणिनिः,
पुं,
 (पणिनो मुनेर्युवापत्यम् । पणिन् +इञ् । न टिलोपः ।) मुनिविशेषः । तत्पर्य्यायः ।आहिकः २ दाक्षीपुत्त्रः ३ शालङ्की ४ पाणिनः५ शालातुरीयः ६ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
* ॥
(अयं हि पणिन्-वंशसम्भूतः प्रसिद्धो व्याकरण-कर्त्ता । अस्य माता दाक्षी इत्याख्यया विश्रुता ।यथा, पातञ्जलकारिकायाम् । १ । १ । २० ।“सर्व्वे सर्व्वपदादेशा दाक्षीपुत्त्रस्य पाणिनेः ॥
”तथाच शिक्षायाम् । ५६ ।“शङ्करः शाङ्करीं प्रादाद्दाक्षीपुत्त्राय धीमते ।वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः ॥
”अस्य शालातुरीय इत्याख्यापि दृश्यते । यथा, अभिधानचिन्तामणौ । ३ । ५१५ ।“ -- अथ पाणिनौ ।शालातुरीयदाक्षेयौ -- ॥
”“गान्धारप्रदेशविशेषशलातुरग्रामजातत्वा-देवास्य तथा नाम ।” इति चिन्तामणिटीका ॥
परे तु शलातुरग्रामोऽस्य जन्मस्थानमिति नस्वीकुर्व्वन्ति । यतः शलातुरोऽभिजनोऽस्य इतिव्युत्पत्त्या शालातुरशब्देन शलातुरदेशोद्भवेजने एवार्थो नावगम्यते । अष्टाध्यायीसूत्र-पाठस्य “तूदीशलातुरवर्म्मतीकूचवारात् ढक्छण् ढञ् यकः ।” ४ । ३ । ९४ । सूत्रात् अभि-जनार्थे एव छण्प्रत्ययः । वृत्तिकारभट्टोजी-दीक्षितेन तु “अभिजनश्च ।” ४ । ३ । ९० ।इति सूत्रे “यत्र स्वयं वसति स निवासः । यत्रपूर्व्वैरुषितं सोऽभिजनः ।” इत्यभिजनशब्द-स्यार्थः प्रदर्शितः । अतः स्पष्टतः शलातुर-प्रदेशः पाणिनेः पूर्व्वपुरुषाणां वासस्थानमित्ये-वावगम्यते नतु तस्येति ।पुरा किल कात्यायननामा मुनिः सप्तलक्ष-श्लोकात्मकं बृहत्कथामिधानं ग्रन्थं विरचय्यकाणभूतये श्रावयामास । सोमदेवभट्टस्तु ततःसारांशं समुद्धृत्य कथासरित्सागर इत्याख्ययाप्रसिद्धं ग्रन्थं निर्म्मितवान् तस्मादेषाख्यायिकासमधिगम्यते । यथा, तत्रैव । ४ । २० -- ९५ ।“अथ कालेन वर्षस्य शिष्यवर्गो महानभूत् ।तत्रैकः पाणिनिर्नाम जडबुद्धितरोऽभवत् ॥
स शुश्रूषापरिक्लिष्टः प्रेषितो वर्षभार्य्यया ।अगच्छत् तपसे खिन्नो विद्याकामो हिमालयम् ॥
तत्र तीव्रेण तपसा तोषितादिन्दुशेखरात् ।सर्व्वविद्यामुखं तेन प्राप्तं व्याकरणं नवम् ॥
ततश्चागत्य मामेव वादायाह्वयते स्म सः ।प्रवृत्ते चावयोर्वादे प्रयाताः सप्तवासराः ॥
अष्टमेऽह्नि मया तस्मिन् जिते तत्समनन्तरम् ।नभःस्थेन महाघोरो हूङ्कारः शम्भुना कृतः ॥
तेन प्रनष्टमैन्द्रन्तदस्मद्व्याकरणं भुवि ।जिताः पाणिनिना सर्व्वे मूर्खीभूता वयं पुनः ॥
अथ संजातनिर्व्वेदः स्वगृहस्थितये धनम् ।हस्ते हिरण्यदत्तस्य विधाय बणिजो निजम् ॥
उक्त्वा तच्चोपकोशायै गतवानस्मि शङ्करम् ।तपोभिराराधयितुं निराहारो हिमाचलम् ॥
”“अत्रान्तरे तुषाराद्रौ कृत्वा तीव्रतरं तपः ।आराधितो मया देवो वरदः पार्व्वतीपतिः ॥
तदैव तेन शास्त्रं मे पाणिनीयं प्रकाशितम् ।तदिच्छानुग्रहादेव मया पूर्णीकृतञ्च तत् ॥
”****“वर्षोऽथ मन्मुखादैच्छत् श्रोतुं व्याकरणं नवम् ।ततः प्रकाशितं स्वामिकुमारेणैव तस्य तत् ॥
ततो व्याडीन्द्रदत्ताभ्यां विज्ञप्तो दक्षिणां प्रति ।गुरुर्वर्षोऽब्रवीत् स्वर्णकोटिर्मे दीयतामिति ॥
अङ्गीकृत्य गुरोर्वाक्यं तौ च मामित्यवोचताम् ।एहि राज्ञः सखे ! नन्दात् याचितुं गुरुदक्षिणाम्गच्छामो नान्यतोऽस्माभिरियत् काञ्चनमाप्यते ।नवाधिकाया नवतेः कोटीनामधिपो हि सः ॥
”इत्युपाख्यानेन पाणिनिः कात्यायनस्य राज्ञो-नन्दस्य च समसामयिक इत्येवायाति । परंकात्यायनपाणिन्योः शब्दशास्त्रपाठेन पाणिनिःकात्यायनात् पूर्व्वतन इत्यनायासेनैव विज्ञायते ।यतः कात्यायन एव पाणिनिकृतव्याकरणस्यवार्त्तिककारः । स च स्वकृतग्रन्थे विदुषां वरंपाणिनिं आचार्य्यत्वेन स्वीकृतवान् । [६ । ४ ।१०४ । सूत्त्रस्य वार्त्तिं ।] पाणिनिस्तु स्वीय-व्याकरणे पूर्व्वतनानां बहूनां विदुषां नामोल्लेखंकृतवान् परं कुत्रापि कात्यायनस्य नाम नाभि-हितवानतः स्पष्टतोऽवगम्यते पाणिनिः कात्या-यनात् वृद्धतर इति ।अनेन महात्मना पाणिना रचितं व्याकरणंपाणिनीयाष्टकमित्याख्यया प्रसिद्धम् । कात्ययनएवास्य वार्त्तिकं विधाय तीव्रसमालोचना-ञ्चकार । परं पतञ्जलिः सूत्रपाठस्य वार्त्तिकस्यच महाभाष्यं विधाय सर्व्वतः प्रमादपरिशून्योऽयंपाणिनीयाष्टाध्यायीग्रन्थ इति प्रदर्शयन् कात्या-यनतीव्रदृष्टेः ररक्षैणं समादरणीयं ग्रन्थमुत्त-मम् । अष्टाध्यायीप्रारम्भे तु चतुर्द्दशसूत्राणिसन्ति तानि तु प्रत्याहारसूत्राणि ।अष्टाध्यायीसूत्रपाठे, आपिशलिः । ६ । १ । ९२ ।गालवः । ६ । ३ । ६१ । चाक्रवर्म्मणः । ६ । १ ।१३० । स्फोटायनः । ६ । १ । १२३ । काश्यपः ।८ । ४ । ६७ । गार्ग्यः । ८ । ४ । ६७ । भार-द्वाजः । ७ । २ । ६३ । सेनकः ५ । ४ । ११२ ।शाकटायनः । ३ । ४ । १११ । शाकल्यः । १ । १ । १६ ।एतेषां पूर्व्वतनवैयाकरणानां नामानि सन्ति ।अत्र ३९९६ संख्यकानि सूत्राणि विद्यन्ते ।काश्मीरराजस्य जयापीडस्य राजत्वसमयेपाणिनिव्याकरणं वार्त्तिकेन महाभाष्येण चसह विशेषविद्यार्थिसुधीवरविद्बज्जनशिक्षार्थंप्रचलितमासीत् । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ ।६३८ -- ६४० ।“नितान्तं कृतकृत्यस्य गुणवृद्धिविधायिनः ।श्रीजयापीडदेवस्य पाणिनेश्च किमन्तरम् ॥
भाष्यव्याख्याक्षणे श्लोकैर्व्वैलक्षण्यहतैः कृतः ।सोऽयं तस्य विपर्य्यासो बुधैरिव विवर्त्तितः ॥
कृतविप्रोपसर्गस्य भूतनिष्ठाविधायिनः ।श्रीजयापीडदेवस्य पाणिनेश्च किमन्तरम् ॥
”कात्यायनकृतवार्त्तिकात् पतञ्जलिकृतमहा-भाष्याच्च अन्या अपि अष्टाध्यायीसूत्रपाठस्यउल्लिखितमहाभाष्यस्य च बह्व्यष्टीकाः सन्तिबाहुल्यभिया तासां नामानि न प्रदत्तानि ॥
* ॥
)