| YouTube Channel

पाणिः (pANiH)

 
Apte
English
पाणिः [pāṇiḥ], [पण्-इण् आयाभावः,
cf.
Uṇ.*
 4.132]
The hand
दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन (विभाति)
Bh.*
 2.71
oft
 en at the end of
comp.
 in the sense of 'carrying in the hand'
as चक्र˚, खड्ग˚
&c.
पाणिं ग्रह् or पीड् 'to take the hand of, lead to the altar, marry'. पाणौ कृ to hold by the hand, marry
पाणौकरणम्' 'marriage'.
Ved.
 A hoof. -णिः
f.
 A market.
Comp.
 -कच्छपिका
f.
 A kind of मुद्रा (= कूर्ममुद्रा)
Kālikā
P.
 -कर्मन्
m.
N.
 of Śiva.
one playing on a drum. -गत
a.
 ready, present. -गृहीती 'espoused by the hand', a wife. -ग्रहः, -ग्रहणम्, -ग्राहः marrying, marriage
इति स्वसुर्भोजकुलप्रदीपः संपाद्य पाणिग्रहणं स राजा
R.*
 7.29
8.7
Ku.*
 7.4. -ग्रहणिक, -ग्रहणीय
a.
 matrimoinal, nuptial. (-यम्) a nuptial gift. -ग्रहीतृ
m.
 , -ग्राहः a bridegroom, husband
ध्याय- त्यनिष्टं यत्किंचित् पाणिग्राहस्य चेतसा
Ms.*
 9.21
बाल्ये पितुर्बशे तिष्ठेत् पाणिग्राहस्य यौवने 5.148.
घः a drummer
शिल्पिभिः पाणिघैः क्रुद्धः
Bk.*
 6.113.
a workman, handicraftsman
cf.
P.
 III.2.55.
घातः a blow with the hand.
boxing.
a boxer. -चापल्यम् snapping the fingers.-जः a fingernail
तस्याः पाटलपाणिजाङ्कितमुरः
Gīt.*
 12. -तलम् the palm of the hand. -तालः (in music) a particular measure. -दाक्ष्यम् trickery (Mar. हातचलाखी)
दीक्षा विपत्सु दिश दर्शय पाणिदाक्ष्यम् Bm. 2.323. -धर्मः due form of marriage.
पल्लवः a sprout-like hand.
the fingers. -पात्र
a.
 drinking by means of the hand
cf.
 पाणिः पात्रं पवित्रम्
Bh.*
 3.52. -पीडनम् marriage
पाणि- पीडनमहं दमयन्त्याः कामयेमहि महीमिहिकांशो
N.*
 5.99
पाणिपीडन- बिधेरनन्तरम्
Ku.*
 8.1
Māl.
 8.6. -प्रणयिनी a wife. -बन्धः 'union of the hands', marriage. -भुज्
m.
 the sacred figtree. -मुक्तम् a missile thrown with the hand. -मुखाःm. (pl. ) the manes. -रुह्
m.
 , -रुहः a finger-nail.
वादः clapping the hands together.
playing of a drum, a clapper
... पाणिवादाश्च वैणिकाः Śiva B.31.21. -सर्ग्या a rope. -स्वनिक
a.
 playing musical instruments with the hands.
Apte 1890
English
पाणिः [पण्-इण् आयाभावः
cf. Uṇ. 4. 132] 1 The hand
दानेन पाणिर्न तु कंकणेन (विभाति) Bh. 2. 71
often at the end of comp. in the sense of ‘carrying in the hand’
as चक्र°, खड्ग° &c.
पाणिं ग्रह् or पीड् ‘to take the hand of, lead to the altar, marry.’ पाणौ कृ to hold by the hand, marry
पाणौकरणं ‘marriage’.
2 Ved. A hoof.
णिः f. A market.
Comp.
कर्मन् m. {1} N. of Śiva. {2} one playing on a drum.
गृहीती ‘espoused by the hand’, a wife.
ग्रहः,
ग्रहणं,
ग्राहः marrying, marriage
R. 7. 29
8. 7
Ku. 7. 4.
ग्रहणिक,
ग्रहणीय a. matrimonial, nuptial. (
यं) a nuptial gift.
ग्रहीतृ m.,
ग्राहः a bridegroom, husband
ध्यायत्यनिष्टं यत्किंचित्पाणिग्राहस्य चेतसा Ms. 9. 21
बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत् पाणिग्राहस्य यौवने 5. 148.
घः {1} a drummer. {2} a workman, handicraftsman.
घातः {1} a blow with the hand. {2} boxing. {3} a boxer.
चापल्यं snapping the fingers.
जः a fingernail
तस्याः पाटलपाणिजांकितमुरः Gīt. 12.
तलं the palm of the hand.
धर्मः due form of marriage.
पल्लवः {1} a sprout-like hand. {2} the fingers.
पात्र a. drinking by means of the hand.
पीडनं marriage
पाणिपीडनमहं दमयंत्याः कामयेमहि महीमहिकांशो N. 5. 99
पाणिपीडनविधेरनंतरं Ku. 8. 1
Māl. 8. 6.
प्रणयिनी a wife.
बंधः ‘union of the hands’, marriage.
भुज् m. the sacred figtree.
मुक्तं a missile thrown with the hand.
मुखाः m. pl. the manes.
रुह् m., रुहः a finger-nail.
वादः {1} clapping the hands together. {2} playing on a drum.
सर्ग्या-र्या a rope.
स्वनिक a. playing musical instruments with the hands.
Apte Hindi
Hindi
पाणिः
पुं*
 - पण् + इण्
हाथ
पाणिः
स्त्री*
 - -
मंडी
पाणिः
पुं*
 - "पण्+इण्, आयाभावः"
हाथ
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 करजम्, कररुहः, पाणिः, नखः, नखरः, अर्धचन्द्रः, अर्धेन्दुः
noun
प्राणिनां हस्तस्य पादस्य वा अङ्गुलिसमुदायः।
"व्याघ्रः शशकं करजेन हन्ति।"
Synonyms:
 पाणिः
noun
एकः टीकाकारः ।
"पाणेः दशकुमारस्य टीका ख्याता"
Tamil
Tamil
பாணி: : கை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पाणिः,
स्त्री,
 (पणायन्ते व्यवहरन्त्यस्यामिति ।पण + “अशिपणाय्यो रुडायलुकौ च ।” उणां४ । १३२ । इति इण् आयप्रत्ययस्य लुक् च ।)पण्यवीथी । हट्टः । इत्युणादिकोषः ॥
पाणिः,
पुं,
 (पणायन्ते व्यवहरन्त्यनेन । पण ङव्यवहारे + “अशिपणाय्यो रुडायलुकौ च ।”उणां ४ । १३२ । इति इण् आयप्रत्ययस्य लुक्च ।) स च मणिबन्धावध्यङ्गुलिपर्य्यन्तभागः ।स तु गर्भस्थबालकस्य मासद्वयेन भवति ॥
इतिसुखबोधः ॥
तत्पर्य्यायः । पञ्चशाखः २ शयः३ समः ४ हस्तः ५ करः ६ । इत्यमरभरतौ ॥
भुजः ७ । इति जटाधरः ॥
कुलिः ८ । इतिशब्दरत्नावली ॥
भुजादलः ९ । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
(यथा, देवीभागवते । २ । २ । १९ ।“मृगनाभिसुगन्धां तां कृत्वा कान्तां मनो-रमाम् ।जग्राह दक्षिणे पाणौ मुनिर्म्मन्मथपीडितः ॥
”)कुलिकवृक्षः । इति रत्नमाला ॥
कुलियाकडाइति भाषा ॥