| YouTube Channel

पाठात् (pAThAt)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णभ हिंसायाम्”@} 2 ‘नभ्येन्नभ्नाति नभतेः हिंसायां तत्तुभेः समम्।’ 3 इति देवः।
नाभकः-भिका, नाभकः-भिका, निनभिषकः-षिका, नानभकः-भिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकणभतिवत् 4 ज्ञेयानि।
अस्य धातोः क्र्यादौ परस्मैपदिषु पाठात् शतरि-नभ्नन्-ती, नभिष्यन्-न्ती-ती
इति रूपाणि, इति विशेषः।
5
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६६३)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१५२०। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १४५)
04
=>
 (६६१)
05
=>
 [पृष्ठम्०६१६+ २५]
1 {@“तप ऐश्वर्ये”@} 2 ‘सन्तापेऽर्थे तपेद् दाहे तापयेत् तपते तपेत्।
अैश्वर्ये वा दिवादित्वात् तप्यते तपतीति च।।’ 3 इति देवः।
अयं धातुः ऐश्वर्येऽर्थे विकल्पेन तङ्श्यनौ लभते।
तदभावे शब्विकरणः पस्स्मैपदी बोद्धव्यः।
केचित्तु ‘वा’ इति पदं ‘वृतु वरणे’ इत्यनन्तरं पठिष्यमाणस्य धातोः आद्यावयवमिच्छन्ति।
अत एव ‘ततो वावृत्यमाना सा रामशालां न्यविक्षत।’ 4 इति भट्टिप्रयोगः संगच्छते।
तन्मते ऐश्वर्येऽर्थे अस्माद् धातोः तङ्श्यनौ नित्यमेव भवतः।
‘पत’ इति, अस्यैव पाठान्तरं केचिदिच्छन्ति।
अत एव ‘द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः’ इति प्रयोगस्योपपत्तिर्भवति।
निरुक्तेऽपि ‘इरज्यति पत्यते क्षयति राजतीति चत्वार ऐश्वर्यकर्माणः’ इत्युक्तम्।
तापकः-पिका, तापकः-पिका, तितप्सकः, प्सिका, तातपकः-पिका
तप्ता-त्री, तापयिता-त्री, तितप्सिता-त्री, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकतपतिवत् 5 बोध्यानि।
दिवादिषु आत्मनेपदमध्ये पाठात् शानचि संतप्यमानः 6, तप्स्यमानः, तितप्समानः, तितप्सिष्यमाणः
इत्यादीनि रूपाणि भवन्तीति विशेषः।
7
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७०४)
02
=>
 (४-दिवादिः-११५९। अक। अनि। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १३१)
04
=>
 [भ। का। ४-२८]
05
=>
 (७०३)
06
=>
 [[आ। ‘गूर्णेऽस्मिन् बहुजन्तुघूरिणि खले जूर्णैः शशंसे नृभिः शौरिः शूरकगर्वचूरणपरः सन्तप्यमानः सताम्।’ धा। का। २। ६०।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०६५१+ २८]
1 {@“तिकृ गतौ”@} 2 तेककः-किका, तेककः-किका, तितेकिषकः-तितिकिषकः-षिका, तेतिककः, किका
तेकिता-त्री, तेकयिता-त्री, तितेकिषिता-तितिकिषिता-त्री, तेति- किता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि तिकधातुवत् 3 ज्ञेयानि।
अस्य धातोः भ्वादौ आत्मनेपदिषु पाठात् तेकमानः, तेकिष्यमाणः, तितेकिष- माणः-तितिकिषमाणः
इत्यादीनि रूपाणि शानचि भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७१७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-१०५। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (७१६)
1 {@“स्खद स्खदने”@} 2 3 घटादिष्वेव द्विः स्खदेः पाठात् पूर्वपाठ आत्मनेपदार्थः-आत्मनेपदप्रकरणात्
उत्तरपाठस्तु ‘शेषात् कर्तरि--’ 4 इति परस्मैपदार्थ इति स्यात्।
वस्तुतः पूर्वं पठितस्यैव स्खदेः उपसर्गविशेषवशात् मित्त्वामित्त्वव्यवस्थार्थं पुनः पाठः इति न्याय्यम्।
काशकृत्स्नधातुपाठे तु ‘स्खदिर् अवत्यां च’ इति घटादिषु पठ्यते।
तस्यायमर्थः-अवत्याम् = अवधात्वर्थभूते रक्षणे स्खदिर्धातुर्मित्संज्ञकः।
चकारात् पूर्वस्मिन् गणसूत्र उपात्तस्य ‘परिवेषणे’ इत्यर्थेऽपि मिदयमिति।]] घटादिः।
5 ‘स्खदिर्--’ इति धातुकाव्यव्याख्यायां 6 पाठः।
‘स्खदनम् = विद्रावणम्’ इति स्वामी।
‘विदारणम्’ इति क्षीरस्वामी।
स्खादकः-दिका, 7 स्खदकः- 8 अवस्खादकः-परिस्खादकः- 9 अपस्खादकः- 10 प्रस्खादकः- दिका, चिस्खदिषकः-षिका, चास्खदकः-दिका
इत्यादीनि रूपाणि यथासम्भवं भौवादिकध्वनतिवत् 11 ऊह्यानि।
12 अवस्खादितम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९२७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७६८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (१-३-७८)
05
=>
 [पृष्ठम्१३८५+ ३०]
06
=>
 (२-१९)
07
=>
 [[१। धातोरस्य घटादिषु पाठात् मित्त्वे उपधाह्रस्वो णिजन्तेषु निरुपसृष्टेषु बोध्यः।]]
08
=>
 [[२। ‘स्खदिरवपरिभ्यां च’ (ग। सू। भ्वादिः) इति निषेधप्रकरणे घटादिषु वचनात् अवपूर्वकात् परिपूर्वकाच्च स्खदतेः न मित्त्वम्।]]
09
=>
 [[३। ‘अपावपरिभ्यः स्खदेः’ (बोधिन्यासे एवं घटादिषु वचनमिति धातुवृत्तिः) इति पक्षे अत्रापि अपपूर्वकस्य स्खदेः मित्त्वनिषेधात् उपधाह्रस्वो नेति बोघ्यम्।]]
10
=>
 [[४। “स्खदेः पूर्वं (= घटादिष्वेव इतः पूर्वं) पाठात् सामान्येन प्राप्तं मित्त्वं उपसृष्टात् यदि भवति तर्हि--अवाद्युपसृष्टादेव” इति मन्वानाः क्षीरस्वाम्यादयः प्रपूर्वकादपि मित्त्वाभावेन रूपमिच्छन्ति। तत्तु काशिकादिषु ‘न’ इत्यनुवर्त्य अवाद्युपसृष्टात् स्खदेरेव मित्त्वं न--अन्यत्र मित्त्वमस्त्येव--इति व्याख्यातत्वात् अनाकरमिति बोध्यम्।]]
11
=>
 (९४०)
12
=>
 [[आ। ‘इत्याद्यवस्खादितमानसास्ता बालाः परिस्खादितधैर्यबन्धाः। दुष्टान् अपस्खादयितुं प्रयाते कृष्णे विलेपुः फणिता विमोहम्।।’ धा। का। २-१९।]]