| YouTube Channel

पाक (pAka)

 
शब्दसागरः
English
पाक
m.
(-कः)
1. Maturity, natural or artificial, as the state of being
cooked or ripened.
2. Cooking, baking, boiling, dressing food.
3.
A vessel in which any thing is dressed, a saucepan, a boiler,
&c.
4. Digestion, assimilation of food.
5. Suppuration, ripeness
of a boil.
6. Greyness of the hair.
7. General panic, or the sub-
version of a country.
8. Fear.
9. An owl.
10. The name of a
demon.
11. Completion.
12. The consequence of an act done.
13. Domestic fire.
14. Grain, corn.
15. Fruit, fruition.
mf.
(-कः-का) The young of animals.
E.
पच् to be or become ripe,
aff.
भावे-घञ्
or पा to nourish, Unādi
aff.
कन्.
Capeller Eng
English
1 पा॑क
a.
very young, simple, ignorant, stupid, artless,
honest. —m. the young of animals,
N.
of a Daitya.
2 पाक
m.
(adj. —°
f.
ई) cooking, baking (tr. &
intr.
),
burning (bricks), cooking in the stomach,
i.e.
digestion
ripening,
maturity, development (esp. of consequences), perfection.
Yates
English
पाक (कः) 1.
m.
Maturity
cooking
digestion
a saucepan
suppura-
tion
greyness. panic
an owl
demon. (कः-का) Young animals.
Spoken Sanskrit
English
पाक - pAka -
m.
n.
- cooking
पाक - pAka -
adj.
- honest
पाक - pAka -
adj.
- ignorant
पाक - pAka -
adj.
- not artificial
पाक - pAka -
adj.
- very young
पाक - pAka -
adj.
- simple
पाक - pAka -
m.
- child
पाक - pAka -
m.
- digestion or assimilation of food
पाक - pAka -
m.
- suppuration
पाक - pAka -
m.
- maturity
पाक - pAka -
m.
- domestic fire
पाक - pAka -
m.
- assimilation of food
पाक - pAka -
m.
- ripening
पाक - pAka -
m.
- completion
पाक - pAka -
m.
- maturing of so. [ fruit, human body, etc ]
पाक - pAka -
m.
- ulcer
पाक - pAka -
m.
- old age
पाक - pAka -
m.
- excellence
पाक - pAka -
m.
- baking
पाक - pAka -
m.
- ripening of the hair i.e. greyness
पाक - pAka -
m.
- cooking utensil
पाक - pAka -
m.
- abscess
पाक - pAka -
m.
- perfection
पाक - pAka -
m.
- full development
पाक - pAka -
m.
- boiling
पाक - pAka -
m.
- confection [ Pharm. ]
पाक - pAka -
m.
- roasting
पाक - pAka -
m.
- infant
पाक - pAka -
m.
- development of consequences
पाक - pAka -
m.
- any act having consequences
पाक - pAka -
m.
- young of an animal
पाक - pAka -
m.
- result
पाक - pAka -
m.
- general panic or revolution in a country
पाक - pAka -
m.
- burning
पाक - pAka -
m.
- inflammation
पाक - pAka -
m.
- digestion
पाक - pAka -
m.
- any cooked or dressed food
पाक - pAka -
m.
- ripeness
Wilson
English
पाक
m.
(-कः)
1 Maturity, natural or artificial, as the state of being cooked or ripened.
2 Cooking, dressing food.
3 A vessel in which any thing is dressed, a saucepan, a boiler, &c.
4 Digestion, assimilation of food.
5 Suppuration, ripeness of a boil.
6 Greyness of the hair.
7 General panick, or the subversion of a country.
8 Fear.
9 An owl.
10 The name of a demon.
mf. (-कः-का) The young of animals.
E.
पच to be or become ripe,
aff.
घञ्, or पा to nourish, Uṇādi
aff.
कन्.
Apte
English
पाक [pāka],
a.
Small.
Praiseworthy.
Of perfected or matured intellect.
Ved.
Very young.
Simple, genuine.
Honest, sincere.
Ignorant. -कः [पच्-घञ्1 Cooking, dressing, baking, boiling.
Burning, (as bricks), baking
पुनः पाकेन मृन्मयम् (शुद्ध्यति)
Ms.*
5.122
Y.*
1.187
एक एवायमर्थः पाको नाम तस्यार्थान्तरे वैरूप्यं भवति अन्यथालक्षण ओदनस्य पाकः अन्यथालक्षणो गुडस्य ŚB. on
Ms.*
7.2.2.
Digestion (as of food)
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते
Mb.
* 12.194.1.
Ripeness
ओषध्यः फलपाकान्ताः
Ms.*
1.46
फलमभिमुखपाकं राज- जम्बूद्रुमस्य
V.*
4.27
Māl.
9.31.
Maturity, full or perfect development
धी˚, मति˚
Completion, accomplishment, fulfilment
युयोज पाकाभिमुखैर्भृत्यान् विज्ञापनाफलैः
R.*
17.4.
Result, consequence, fruit, fruition (fig. also)
आशीर्भिरेधयामासुः पुरः पाकाभिरम्बिकाम्
Ku.*
6.9
पाकाभिमुखस्य दैवस्य
U.*
7.4
Mv.*
4.14.
Development of the consequences of acts done.
Grain, corn, नीवारपाकादि
R.*
5.9. (d>पच्यते इति पाकः धान्यम्).
Ripeness
suppuration (as of a boil).
Greyness of hair caused by old age.
A domestic fire.
An owl.
A child, young one.
N.
of a demon killed by Indra.
An abscess, ulcer.
A vessel, cookingutensil.
General fear and panic such as causes a revolution or some national calamity.
The subversion of a country.
Inflammation, suppuration.
Comp.
-अगारः, -रम्, -आगारः, -रम्, -शाला, -स्थानम् a kitchen. -अतीसारः chronic dysentery. -अत्ययः obscuration of the cornea after inflammation. -अभिमुखa.
ready for ripeness or development
युयोज पाकाभिमुखै- र्भृत्यान् विज्ञापनाफलैः
R.*
17.4.
inclined to favour
-कुटी a potter's kiln, pottery. -क्रिया the act of cooking.-ज
a.
produced by heat.
(जम्) black salt.
flatulence. -पण्डितः a master in the art of cooking. -पात्रम्, -भाण्डम् a cooking-utensil. -पुटी a potter's kiln. -भेदकः a particular class of criminals. -यज्ञः a simple or domestic sacrifice (for some varieties of it हुत, प्रहुत, ब्रह्मयज्ञ see Kull. on
Ms.*
2.143)
वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च यज्ञकर्म नित्यदा
Mb.
* 3.3.15. (com. पाकयज्ञाः गृह्याग्निसाध्या इष्टयः)
Bhāg.*
6.19.24. -शासनः, -द्विष्, -हन्तृ
m.
epithets of Indra
तत्र निश्चित्य कन्दर्पमगमत् पाकशासनः
Ku.*
2. 63
Ki.*
11.1.
शासनिः an epithet of Jayanta, son of Indra.
of Vāli.
of Arjuna. -शास्त्रम् the science of cooking. -शुक्ला chalk
पाकशुक्ला शिलाधातुः कडिनी करवटी खडी Śabdachandrikā.
स्थानम् a kitchen.
a potter's kiln.
Apte 1890
English
पाक a. 1 Small.
2 Praiseworthy.
3 Of perfected or matured intellect.
4 Ved. Very young.
5 Simple, genuine
6 Honest, sincere.
7 Ignorant.
कः 1 [पच्-घञ्] Cooking, dressing, baking, boiling.
2 Burning (as bricks), baking
Ms. 5. 122
Y. 1. 187.
3 Digestion (as of food).
4 Ripeness
ओषध्यः फलपाकांताः Ms. 1. 46
पलमभिमुखपाकं राजजंबूद्रुमस्य V. 4. 13
Māl. 9. 31.
5 Maturity, full or perfect development
धी°, मति°
6 Completion, accomplishment, fulfilment
युयोज पाकाभिमुखैर्भृत्यान् विज्ञापनाफलैः R. 17. 40.
7 Result, consequence, fruit, fruition (fig also)
आशीर्भिरेधयामासुः पुरःपाकाभिरंबिकां Ku. 6. 90
पाकाभिमुखस्य दैवस्य U. 7. 4
Mv. 4. 14.
8 Development of the consequences of acts done.
9 Grain, corn
नीवारपाकादि R. 5. 9 (पच्यते इति पाकः धान्यं).
10 Ripeness, suppuration (as of a boil).
11 Greyness of hair caused by old age.
12 A domestic fire.
13 An owl.
14 A child, young one.
15 N. of a demon killed by Indra.
16 An abscess, ulcer.
17 A vessel, cooking-utensil.
18 General fear and panic such as causes a revolution or some national calamity.
19 The subversion of a country.
Comp.
अगारः
रं,
आगारः
रं,
शाला,
स्थानं a kitchen.
अतीसारः chronic dysentery.
अभिमुख a. {1} ready for ripeness or development. {2} inclined to favour.
a. produced by heat. (जं) {1} black salt. {2} flatulence.
पात्रं,
भांडं a cooking-utensil.
पुटी a potter's kiln.
यज्ञः a simple or domestic sacrifice (for some varieties of it, see Kull. on Ms. 2. 143).
शुक्ला chalk.
शासनः,
द्विष्,
हंतृ m. epithets of Indra
Ku. 2. 63.
शासनिः {1} an epithet of Jayanta, son of Indra. {2} of Vāli. {3} of Arjuna.
स्थानं {1} a kitchen. {2} a potter's kiln.
Monier Williams Cologne
English
1. पा॑क
mfn.
(either
fr.
1. पा
+
क, ‘drinking, sucking’, or
fr.
2. पच्, ‘ripening, growing’) very young,
GṛS.
simple, ignorant, inartificial, honest,
AV.
TS.
ĀśvŚr.
पा॑क
m.
the young of an animal (See उलुक-, कपत-)
a child, infant,
L.
N.
of a Daitya slain by Indra,
MBh.
Pur.
2. पाक
m.
(√ 2. पच्
ifc. f(ई). ) cooking, baking, roasting, boiling (trans. and intrans.),
ŚrS.
Mn.
MBh.
&c.
burning (of bricks, earthenware
&c.
), ib.
any cooked or dressed food,
BhP.
digestion, assimilation of food,
Suśr.
ripening, ripeness (of fruit or of a boil),
KātyŚr.
Mn.
Var.
Suśr.
inflammation, suppuration,
Suśr.
an abscess, ulcer, ib.
ripening of the hair i.e. greyness, old age,
L.
maturity, full development (as of the mind
&c.
), completion, perfection, excellence,
Hariv.
Kāv.
&c.
development of consequences, result (esp. of an act done in a former life),
Var.
Pañc.
MārkP.
any act having consequences,
BhP.
the domestic fire,
L.
a cooking utensil,
L.
general panic or revolution in a country,
W.
(in comp. 2. पाक is not always separable from 1. पाक).
Monier Williams 1872
English
पाक 1. पाक, अस्, आ, अम् (said to be fr. rt.
1. पा, to drink), Ved. very young
sincere, simple,
genuine, inartificial, honest
ignorant
(अस्), m. the
young of animals, a child, an infant
N. of a Daitya
slain by Indra
an owl.
—पाक-त्रा, ind., Ved. in a
simple or honest way, in simplicity
(Sāy.) = विपक्व-
प्रज्ञेषु, towards the sincere-minded.
—पाक-
दूर्वा, f., Ved. a species of plant.
—पाक-द्विष्, ट्,
m. ‘the enemy of the Daitya Pāka, an epithet of
Indra.
—पाक-यज्ञ, अस्, m. a simple or domestic
sacrifice (an oblation offered on building a house,
liberating a bull, &c.
according to Āpastamba this
term comprise the Aupāsana-homa, Vaiśvadeva, Pār-
vaṇa, Aṣṭakā, Śrāddha, Sarpa-bali, Īśāna-bali
according to Baudhāyana, the Huta, Pra-huta,
Ā-huta, Śūla-gava, Bali-haraṇa, Praty-avarohaṇa, Ash-
ṭakā-homa
according to Gautama, the Aṣṭakā,
Pārvaṇa, Śrāddha, Śrāvaṇī, Āgrahāyaṇī, Caitrī,
Aśva-yujī)
N. of a man.
—पाकयज्ञिक, अस्, ई,
अम्, relating to the Pāka-yajña
(अस्), m. a per-
former of the Pāka-yajña ceremony.
—पाकयज्ञिय,
अस्, आ, अम्, relating to the Pāka-yajña.
—पाक-वत्,
ind., Ved. simply, honestly.
—पाक-शंस, अस्, आ,
अम्, Ved. honest-minded
(Sāy.) = परिपक्व-व-
चन, सत्य-भाषिन्, speaking sincerely.
—पाक-
शाला, f. ‘cook-house, a kitchen.
—पाक-शासन, अस्,
m. ‘punisher of the Daitya Pāka or instructor of the
ignorant, an epithet of Indra.
—पाकशासनि, इस्,
m. (a patronymic fr. the preceding), an epithet of
Jayanta
of Arjuna.
—पाक-संस्था, f. = पाक-
यज्ञ, q. v.
—पाक-सुत्वन्, आ, अरी, अ, Ved. offering
Soma with a simple or sincere mind (Sāy. = वि-
पक्वेन मनसा सोमस्याभिषोतृ).
—पाक-
स्थामन्, आ, m., Ved., N. of a man.
—पाक-हन्-
तृ, ता, m. ‘slayer of the Daitya Pāka, an epithet
of Indra.
पाक 2. पाक, अस्, m. (fr. rt. 2. पच्), cook-
ing, baking, roasting, boiling, dressing food
burning
(bricks or earthenware)
digestion, assimilation of
food
ripening, becoming ripe, ripeness
maturity,
perfect development (e. g. धियस्, of the intellect),
development of consequences (as of an act done in a
former life or of any act)
completion, perfection,
fulfilment, accomplishment [cf. फल-प्°]
greyness
of the hair, old age
inflammation, suppuration,
ripeness of a boil
an abscess, ulcer
a vessel in which
anything is cooked or dressed, cooking utensil (a
saucepan, boiler, &c.)
the domestic fire
general
fear and panic resulting in national disaster or revo-
lution
the subversion of a country
[cf. अ-प्°,
इक्षु-प्°, कृष्ण-प्°।]
—पाक-कृष्ण, अस्, m.
the Caronda tree, Carissa Carondas (‘bearing a black
fruit when ripe, also other similar compounds, as
पाककृष्ण-फल, कृष्ण-पाक).
—पाक-ज,
अस्, आ, अम्, caused by cooking or roasting, produced
by maturing
(अम्), n. ‘obtained by boiling, black
salt
flatulence.
—पाकज-त्व, अम्, n. production by
warmth, capability of being affected by contact with
fire.
—पाक-पात्र, अम्, n. a cooking utensil, a
boiler, &c.
—पाक-पुटी, f. a potter's kiln, pottery.
—पाक-फल, अस्, m. the Caronda tree (= कृष्ण-
पाक-फल).
—पाक-भाण्ड, अम्, n. a cooking
utensil.
—पाक-मत्स्य, अस्, m. a species of fish
a
kind of fish-sauce
a species of venomous insect.
—पाक-रञ्जन, अम्, n. the leaf of the Laurus
Cassia.
—पाक-राजेश्वर (°ज-ईश्°), अस्, m., N. of
a writer on the art of cookery.
—पाक-शाला, f. ‘hall
for cooking, a kitchen.
—पाक-शुक्ला, f. chalk.
—पाक-स्थान, अम्, n. ‘place for cooking, a
kitchen
(scil. कुलालस्य) a potter's kiln.
—पाका-
गार (°क-अग्° or -आग्°), अस् or अम्, m. or n. (?),
‘cooking-room, a kitchen.
—पाकातीसार (°क-अत्°),
अस्, m. chronic dysentery
[cf. आमातीसार।]
—पा-
काध्याय (°क-अध्°), अस्, m. ‘chapter on cooking,
N. of a chapter of the Sannipāta-kalikā treating of
particular medical decoctions.
—पाकारु (°क-अरु),
उस्, m., Ved., N. of a particular disease.
Macdonell
English
पाक 1. pā́k-a,
a.
[in process of ripening, 🞄immature: pac
or pā-ka, sucking], quite 🞄[Page159-1] 🞄young
simple, ignorant, honest
m.
young 🞄of an animal.
पाक 2. pāk-a,
m.
(—°,
a.
ī) cooking, baking
🞄boiling (int.)
baking (of bricks and earthenware)
🞄digestion
ripening, maturing
appearance 🞄of consequences (of an action), accomplishment, 🞄fulfilment
result
maturity, 🞄full development
N. of a demon: -kriyā,
f.
🞄cooking
-ja,
a.
produced by cooking or 🞄baking: -tva,
n.
abst. ɴ..
Benfey
English
पाक पाक, i. e. पच् + अ,
m.
1. Cook-
ing, baking, MBh. 3, 15551.
2. Food,
Man. 3, 104.
3. Burning (as pots,
bricks), 5, 122.
4. Digestion.
5. Ripen-
ing, maturing, Vikr. d. 90.
6. The
appearance of the consequences, e. g.
of an action, Pañc. 129, 13.
7. Fulfil-
ling, accomplishment.
8. Inflamma-
tion.
9. The name of a demon.
--
Comp.
कर्म(न्)-,
m.
the requital for actions
done in a former existence, Pañc. i. d.
417. किंपाक, i. e.
किम्-,
m.
a kind
of cucumber
n.
its fruit.
कुम्भी-,
m.
sing. and pl. the name of a hell in
which the wicked are baked like potters'
vessels, Man. 12, 76. पुनःपाक, i. e.
पुनर्-,
m.
repeated burning.
पुरस्-,
adj.
of which the fulfilment is imminent
on. हव्य- (vb. हु),
m.
1. an oblation
dressed for the gods. 2. the vessel it
is prepared in.
Apte Hindi
Hindi
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
"पकाना, प्रसाधन, सेकना, उबालना"
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
"(ईंट आदि) आँच लगाना, सेकना"
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
(भोजन का) पचना
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
पका होना
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
"परिपक्वता, पूर्ण विकास"
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
"सम्पूर्ति, निष्पन्नता, पूरा करना"
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
"नतीजा परिणाम, फल, परिफलन"
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
"अनाज, अन्न"
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
"पकने की क्रिया, (फोड़े आदि का) पकना, पीप पड़ना"
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
बुढ़ापे के कारण बालों का सफेद हो जाना
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
गार्हपत्याग्नि
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
उल्लू
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
"बच्चा, शिशु"
पाकः
पुं*
- पच् + घञ्
एक राक्षस जिसे इन्द्र ने मारा था
पाकः
पुं*
- पच्+घञ्
"शोथ, सूजन"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಡಿಗೆ /ಅನ್ನ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಬೇಯಿಸುವುದು
निष्पत्तिः - > डुपचष् (पाके) - "घञ्" (३-३-१८)
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಶು /ಮಗು /ಮರಿ
निष्पत्तिः - > पा (पाने) - कन्" (उ० ५-५३)
व्युत्पत्तिः - > पिबति स्तनम्
विस्तारः - > "पोतः पाकोर्भको डिम्भः" - अम०
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾಗುವುದು /ಹಣ್ಣಾಗುವುದು
प्रयोगाः - > "काम्पिल्यकप्रसवपाटलगण्डपालिपाकारुणस्फुटितदाडिमकान्तिवक्त्रम्"
उल्लेखाः - > मालती० ९-३१
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಇಟ್ಟಿಗೆ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಮೊದಲಾದುವನ್ನು) ಸುಡುವುದು
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೇಯಿಸುವುದು
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಹಾರವು ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಫಲ /ಅಭೀಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿ /ಕಾರ್ಯವು ಕೈಗೂಡುವುದು
प्रयोगाः - > "आषिर्भिरेधयामासुः पुरः पाकाभिरम्भिकाम्"
उल्लेखाः - > कुमा० ६-९०
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ದೈತ್ಯ /ಇಂದ್ರನಿಂದ ಹತನಾದ ಒಬ್ಬ ಅಸುರ
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧಾನ್ಯ /ಕಾಳು
प्रयोगाः - > "नीवारपाकादिकदङ्गरीयैरामृश्यते जानपदैर्न कच्चित्"
उल्लेखाः - > रघु० ५-९
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧಿ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದು /ಬಲಿಯುವುದು /ಪ್ರಾವೀಣ್ಯ ಹೊಂದುವುದು /ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದುವುದು
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ತಲೆಯ ಕೂದಲಿ ನರೆಯುವುದು
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಘೂಕ /ಗೂಬೆ
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಳಕುರು /ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಕೀವಿ ತುಂಬಿದ ಕುರು
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೀತಿ /ಭಯ
पाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನದ ಬೆಳವಣಿಗೆ
L R Vaidya
English
pAka {% m. %} 1. Cooking, baking, boiling
2. burning (as bricks), M.v.122, 123
3. digestion
4. ripeness, फलमभिनवपाकं राजजंबूद्रुमस्य Vikr.iv.
5. perfect development
6. completion, accomplishment, युयोज पाकाभिमुखैर्भृत्यान्विज्ञापानाफलैः R.xvii.40
7. consequences of an act done
8. hoariness of hair consequent on old age
9. a domestic fire
10. an owl
11. grain, corn, R.v.9
12. fruit, fruition, आशीर्भिरेधयामासुः परःपाकाभिरंबिकाम् K.S.vi.90
13. a child, a young one
14. name of a demon killed by Indra.
Bopp
Latin
पाक m. (r. पच् coquere suff. अ) maturitas. UR. 64. 10.
Lanman
English
pā́ka, a.
—1. of a calf, young
—2. simple.
[lit. ‘sucking, √1pā, ‘drink.’]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. पाक 1. a), Āpast. Gṛhy. 20, 15.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
द्विषः पाकोऽद्रयो वृत्रः पुलोमा नमुचिर्बलः १७४
जम्भः प्रिया शचीन्द्राणी पौलोमी जयवाहिनी
-wordlist-
इन्द्रद्विष् (पुं), पाक (पुं), वृत्र (पुं), पुलोमन् (पुं), नमुचि (पुं), बल (पुं), जम्भ (पुं), इन्द्रप्रिया (स्त्री), शची (स्त्री), इन्द्राणी (स्त्री), पौलोमी (स्त्री), जयवाहिनी (स्त्री)
--source--
बालः पाकः शिशुर्डिम्भः पोतः शावः स्तनंधयः
पृथुकार्भोत्तानशयाः क्षीरकण्ठः कुमारकः ३३८
-wordlist-
बाल (पुं), पाक (पुं), शिशु (पुं), डिम्भ (पुं), पोत (पुं), शाव (पुं), स्तनन्धय (पुं), पृथुक (पुं), अर्भ (पुं), उत्तानशय (पुं), क्षीरकण्ठ (पुं), कुमारक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
बाल
बाल, पाक, अर्भक, गर्भ, पोत, पृथुक, शिशु, शाव, डिम्भ
बालः पाकोऽर्भको गर्भः पोतश्च पृथुकः शिशुः
शावो डिम्भश्च विज्ञेयो वटुर्माणवको मतः ५०२
verse 2.1.1.502
page 0057
Mahabharata
English
Pāka, an Asura. § 641 (Rājadh.): XII, 98, 3660 (had been slain by Indra).
पुराणम्
English
पाक / PĀKA. A mighty asura. Once this asura gathered a big army and went to fight against indra. A grim battle which lasted for several days took place in which the asura army was destroyed and pāka killed. indra got thenceforth the name Pākaśāsana. (Chapter 70, vāyu purāṇa).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पाकः,
पुं,
(पच् + भावे घञ् ।) पचनम् क्लेदनम् ।तत्पर्य्यायः पचा इत्यमरः
रन्धनम् तु सप्तप्रकारो यथा, --“भर्ज्जनं तलनं स्वेदः पचनं क्वथनं तथा ।तान्दूरं पुटपाकश्च पाकः सप्तविधो मतः
”भर्ज्जनं केवलपात्रे तलनं स्नेहद्रव्ये स्वेदनंअग्न्युत्तापे पचनं जले क्वथनं सिद्धद्रव्यरस-ग्रहणे तान्दूरं द्बारवद्धतप्तयन्त्रे पुटपाकःअधोर्द्ध्वाग्नितापे ज्ञेयः इति पाकराजेश्वरः
स्थालीमार्ज्जनाद्योदनपरीक्षान्तो व्यापारनिचयःपाकः इति स्मृतिः
*
पाकभाण्डस्यत्याज्यत्वं यथा, --“नित्यं नूतनभाण्डेन कर्त्तव्यः पाक एव ।अथवा पक्षपर्य्यन्तं ततस्त्याज्यं मनीषिभिः
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम्
*
पाककाले शूद्रायाग्निदाननिषेधो यथा, --“शूद्रायाग्निञ्च यो दद्यात् पाककाले विशेषतः ।शूद्रापक्वं भवेदन्नं ब्राह्मणः शूद्रतामियात्
”इति कर्म्मलोचनम्
*
एकोद्दिष्टश्राद्धे तस्य नित्यत्वं यथा, --“एकोद्दिष्टन्तु कर्त्तव्यं पाकेनैव सदा स्वयम् ।अभावे पाकपात्राणां तदहःसमुपोषणम्
”इति श्राद्धतत्त्वम्
*
तस्य विधिर्यथा, --“पूर्व्वाशाभिमुखो भूत्वा उत्तराशामुखेन वा ।पचेदन्नञ्च मध्याह्ने सायाह्ने विवर्ज्जयेत्
अग्न्याशाभिमुखे पक्वममृतान्नं विजानता ।पूर्व्वामुखो धर्म्मकामः शोकहानिश्च दक्षिणे
श्रीकामश्चोत्तरमुखे पतिकामश्च पश्चिमे ।ऐशान्याभिमुखे पक्त्वा दरिद्रो जायते नरः
यदा तु आयसे पात्रे पक्वमश्नाति वै द्बिजः ।स पापिष्ठोऽपि भुङ्क्तेऽन्नं रौरवे परिपच्यते
ताम्रे पक्त्रा चक्षुर्हानिर्मणौ भवति वै क्षयम्
पितृभ्यां पक्वमन्नञ्च पितृव्येण यशस्विनि ! ।पुण्डरीकस्य यज्ञस्य लभते फलमीप्सितम्
वातुलेन तु यत् पक्वं भगिन्या कनिष्ठया ।असगोत्रेण यत् पक्वं शोणितं तदपि स्मृतम्
अभक्तेन यत् पक्वं स्त्रिया पक्वन्तथैव ।पक्वपात्रे यत् पक्वं तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत्
उडुम्बरेण काष्ठेन कदम्बस्य दलेन ।शालेन करमर्द्देन उदरावर्त्तकेन
पक्वान्नं नैव भुञ्जीत भुक्त्वा रात्रिमुपावसेत् ।गर्हितान्नमवीरान्नं भुक्त्वा कृच्छ्रं समाचरेत् ।अप्रजा या तु वनिता नाश्नीयादेव तद्गृहे
शालकाष्ठस्य पक्वान्नं शिरीषकस्य चैव हि ।कलिचण्डातकस्यैव वज्रावारुणकस्य ।भेरण्डशाल्मलेर्वापि पक्वान्नं गर्हितं स्मृतस्
यदा मृण्मयपात्रे तु पक्वं वै सार्व्वकालिकम् ।मासे पक्षे तथाष्टौ तत्पाकं विसृजेत् गृही
धनुः पाके तथा सिंहे मिथुने वा वरानने ! ।यः कुर्य्याद्भोजनं देवि ! क्वच्छ्रेणैव विशुध्यति
एकदा तु जलं दद्याद् द्बिवारं प्रदापयेत् ।त्रिभागं पूरयेत् पात्रं पश्चात्तोयं दापयेत्
”इति मत्स्यसूक्ते ४२ पटलः
*
परिणतिः (यथा, मार्कण्डेये ७० ३४ ।“स्वकर्म्मफलपाकेन भर्त्तुस्तस्य महात्मनः ।वियोजिताहं तद्धेतुरयमासीन् निशाचरः
”पिबति स्तन्यादिकं इति पा पाने + “इण्-भीकापाशल्यतिमर्च्चिभ्यः कन् ।” उणां ।४३ इति कन् ।) शिशुः जरसा केशस्यशौक्ल्यम् स्थाल्यादि इति मेदिनी के, २९
पेचकः राष्ट्रादि भङ्गः भीतिः इति शब्द-रत्नावली
दैत्यः इति हेमचन्द्रः ८८
(यथा, भागवते ।“भो भो दानवदैतेया ! द्विमूर्द्धन् ! त्र्यक्ष ! शम्बर ! ।शतबाहो ! हयग्रीव ! नमुचे ! पाक ! इल्वल !
”पिबतीति पा + “इण्भीकापेति ।” उणां३ ४३ इति कन् ।) पानकर्त्तरि त्रि
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पाक
पु०
पच--भावे घञ् तण्डुलादिविक्लेदनव्यापारभेदेस स्थूलीमार्जनाधःसन्तापनाद्योदनपरीक्षान्तोव्या-पारसमूहः पिबति स्तनम् पा--कन् वयसि अर्भका-नि० वा स्तनपायिनि शिशौ परिणते जरसा के-शादेः शोक्ल्ये अमरः पेचके राष्ट्रभङ्गे भीतौशब्दरत्ना० दैत्यभेदे हेमच० पाकशासनः द्रव्यादेःपाकप्रकारभेदादिकं वाकराजेश्वरे उक्तं यथा“भर्जनं तलनं स्वेदः पचनं क्वथनं तथा तान्दूरंपुटपाकश्च पाकः सप्तविधो मतः” भजनं केवलपात्रे ।तलनं स्नेहद्रव्ये, स्वेदनम् अग्न्युत्तापे पचनं जले ।क्वथनं सिद्धद्रव्यरसग्रहणे तान्दूरं द्वारवद्धतप्तयन्त्रे, पुंटपाक ऊर्द्ध्वाधोऽग्नितापे ज्ञेयः” ।श्राङ्के पाकप्रकारादिः नि० सि० उक्तो यथादेवलः “तथैव यन्त्रितो दाता प्रातःस्नात्वा सहाम्बरः ।आरभेत नवैः पात्रैरन्नारम्भं बान्धवैः” अत्रात्मने-पदात् स्वयमेव पाकः कार्यः अशक्तो पत्र्या तदभावेबान्धवैः “ततस्तानि पपाचाशु सीता जनकनन्दिनी”इति पाद्मलिङ्गादिति हेमाद्रिः श्राद्धदीपकलिकायामा-श्वलायनः “समानप्रवरैर्मित्रैः सपिण्डैश्च गुणान्वितैः ।कृतोपकारिभिश्चैव पाककार्यं प्रशस्यते” व्यासः “गृ-हिणी चैव सुस्नाता पाकं कुर्य्यात् प्रयत्नतः निष्पन्नेषुच पाकेषु पुनः स्नानं समाचरेत्” पृथीचन्द्रोदये ब्राह्मे“रजस्वलां पाषण्डं पुंश्चलीं पतितां तथा ज्यजे-च्छूद्रां तथा वन्ध्यां विधवां चान्यगोत्रजाम् व्यङ्गकर्णींचतुर्थाहःस्नातामपि रजस्वलाम् वर्जयेच्छ्रान्नपाकार्थ-ममातृपितृवंशजाम” मातृपितृवंशजभिन्नां त्यजोदत्यर्थः ।ऋतिसारे “न पाकं कारयेत् पत्नीमन्यां (अन्यामन्यवर्णाम्)वाप्यन्यगोत्रजाम् मृतवत्सां गर्भघ्नीं गर्भिणीं चैवदुर्सुखीम्” पाकभाण्डानि तु हेमाद्रौ नागरणण्डे “पौ-वर्ण्णान्यथ रौप्याणि कांस्यताम्रोद्भवानि मार्त्तिकान्यपिभव्यानि नूतनानि दृढानि च” तथैवादित्यपुराणे “पच-दन्नानि सुस्नातः पात्रेषु शुचिषु स्वयम् स्वर्णादिधातुजा-तेषु मृण्मयेष्वपि वा ट्विजः सचिद्रेष्वविलिप्तेषु तथा-चोपहतेषु मायसेषु भिन्नेषु दूषितेष्वपि कर्हिचित्पूर्वं कृतोषयोगेषु मृण्मयेषु तु क्वचित्” वायुपुराणे“न कदाचित्पचेदन्नमयःस्थालीषु पैतृकम्। अयसो दर्श-नादेव पितरोऽपद्रवन्ति हि कालायसं विशेषेणनिन्दन्ति पितृकर्मणि फलानां चैव शाकानां छद-नार्थानि यानि तु महानसेऽपि शस्त्राणि तेषामेवहि सन्निधिः इड्यते नेतरस्यात्र शस्यमात्रस्य दर्श-नम् श्राद्धदेशे तु विदुषा पितॄणां तृप्तिमिच्छता म-हानसेऽतियुक्तानामपि कार्यं दर्शनम्” तत्रैव “पच-मानस्तु माण्डेषु भक्त्या ताम्रमयेषु समुद्धरति वैघोरात् पितॄन् दुःखमहार्णवात् तैजसानामभावे तुपिठरे मृण्मयेऽपि नवे शुचौ प्रकुर्वीत पाकं पि-त्रर्थमादरात्” तत्रैबादित्यपुराणे “पक्वान्नस्थापनार्थे तुशस्यन्ते दारुजान्यपि दर्व्यादीन्यपि कार्य्याणि यज्ञि-यैरपि दारुभिः” यमः “विवाहे प्रेतकाय्ये मातापित्रोः क्षयेऽहनि नवभाण्डानि कुर्वीत यज्ञकाले वि-शेषतः” अत्र पाकाग्निमाह हेमाद्रौ प्रजापतिः “ओपा-सनेनान्नसिद्धिरग्नौकरणमेव च” पृथ्वीचन्द्रोदयेऽङ्गिराः“शालाग्नौ तु पचेदन्नं लौकिके वापि नित्यशः यस्मि-न्नग्नौ पचेदन्नं तस्मात् हीमो विधीयते” मनुः “वैवा-हिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि पञ्चयज्ञ-विधानञ्च पक्तिं चान्वाहिकीं द्विजः” श्राद्धस्य गृह्यत्वंचोक्तमपरार्केण, अत्र विशेषः कर्मप्रदीपे “प्रातर्होमं तुनिर्बर्त्त्य समुद्धृत्य हुताशनात् शेषं महानसे कृत्वातत्र पाकं समाचरेत् पाकान्तेऽग्निं तमाहुत्य गृ-ह्याग्नौ तु पुनः क्षिपेत् ततोऽस्मिन् वैश्वादेवादिकर्म कु-र्प्यादतन्द्रितः” तदभावे लौकिके “ततः पचेयुरन्नानिनिर्वापानन्तरं शनैः वैवाहिमेऽग्नावन्यत्र लौकिकेवापिसंयतः” इति दीपकलिकायां संग्रहोक्तेः” ।पाकभाण्डस्य त्याज्यत्वं यथा “नित्यं नूतनभाण्डेनकर्त्तव्यः पाक एव अथ वा पक्षपर्य्यन्तं ततस्त्याज्यंमनीषिभिः” इति ब्रह्मवैवर्त्तपु० पाककाले शूद्रायाग्नि-दाननिषेधो यथा “शूद्रायाग्निञ्च यो दद्यात् पाककालेविशेषतः शूद्रपक्वं भवेदन्नं ब्राह्मणः शूद्रतामियात्”कर्मलोचनम् एकोद्दिष्टश्राद्धे तस्य नित्यत्वं यथा“एकोद्दिष्टन्तु कर्स्तव्यं पाकेनैब सदा स्वयम् अभावेपाकपात्राणां तदहः समुपोषणम्” श्राद्भत० शूद्रेणतत्रापि आमान्नेनैव कार्यम् “आमं शूद्रस्य पक्वा-न्नमित्युक्तेः आमान्नेनैव शूद्रेणेत्युक्तेश्च पाकविधिर्यथा“पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा उत्तराशामुखोऽथ वा ।पचेदन्नञ्च मध्याह्ने सायाह्ने विवर्जयेत् अग्न्याशा-भिमुखे पक्वममृतान्नं विजानता पूर्वमुखो धर्मकामःशोकहानिश्च दक्षिणे श्रीकामश्चोत्तरमुखः पतिकामश्चपश्चिमे ऐशान्थाभिमुखे पक्त्वा दरिद्रो जायते नरः ।यदा तु आयसे पात्र पक्वमश्नाति वै द्विजः पापि-ष्ठोऽपि मुङ्क्तेऽन्नं रौरवे परिपच्यते ताम्रे पक्त्वात्त्रक्षुर्हार्मानो वै लभते क्षयम् पितृभ्यां पक्वमन्नञ्चपितृव्येण यशखिनि! पुण्डरीकस्य यज्ञस्य लभते फ-लमीय्सितम् वातुलेन तु यत्पक्वं भगिन्या कनि-ष्ठया असगोत्रेण यत्पक्वं शोणितं तदपि स्मृतम् ।अभक्तेन यत्पक्वं स्त्रिया पक्वन्तथैव पक्वपात्रेच यत्पक्वं तत्सर्वं निष्फलं भवेत् उडुम्बरेण काष्ठेनकदम्बस्य दलेन शालेन करमर्द्देन उदरावर्त्तकेनच पक्वान्नं नैब भुञ्जीत भुक्त्वा रात्रिमुपावसेत् गर्हि-तान्नमवीरान्नं भुक्त्वा कृच्छ्रं समाचरेत् अप्रजा यातु वनिता नाश्नीयादेव तद्गृहे शालकाष्ठस्य पक्वाम्नं शि-रीषकस्य चैव हि कलिचण्डातकस्यैव वज्रवारुणकस्यच एरण्डशाल्मलेर्वापि पक्वान्नं गर्हितं स्मृतम् ।यदा मृण्मयपात्रे तु पक्वं वै सर्वकालिकम् मासे पक्षेतथाष्टाहे तत्पात्रं विसृजेत् गृही धनुःपात्रे तथासिंहे मिथुने वा वरानने! यः कुर्य्याद्भोजनं देवि!कृच्छ्रेणैव विशुध्यति एकदा तु जलं दद्याद्द्विवारं नप्रदापयेत् त्रिभागं पूरयेत् पात्रं पश्चात्तोयं दापयेत्”मत्स्यसूक्ते प्र० जाठराग्निना पाकप्रकारस्तु असृ-छरशब्दे ५५ पृ० उक्तःऔषधपाकप्रकारस्तु चक्रपाणिदत्तादिग्रन्थे दृश्यः ।पच्यते फलं यत्र काले आधारे घञ् फलपाकाधिकरणे कालभेदे शुमाशुभसूचकग्रहोत्पातादीनां पाक-कालश्च वृ० सं० ९७ अ० उक्तो यथा“पक्षाद्भानोः सोमस्य मासिकोऽङ्गारकस्य वक्रस्य ।आ दर्शनाच्च पाको बुधस्य जीवस्य वर्षेण षड्भिः सि-तस्य मासैर्वदेन शनेः सुरद्विषोऽव्दार्धात् वर्षात्सूर्य्य-ग्रहणे सद्यः स्यात् त्वाष्ट्रकीलकयोः त्रिभिरेव धूमकेतोमांसैः श्चेतस्य सप्तरात्रान्ते सप्ताहात परिवैषैन्द्र-चापसन्ध्याभ्रसृचीनाम् शीतोष्णविपर्य्याय फलपुय्य-मकालजं दिशां दाहः स्थिरधरयोरन्यत्व प्रसूतिविकृतिश्च षणमासात् अक्रियभाणककरणं मकभ्योऽनु-त्सवो दुरिष्टं शोषणञ्चाशोष्याणां स्रोतोऽन्यत्वं चवर्षार्द्गात् स्तम्भकुद्यकाचर्नां जत्वितरुदिनप्तकस्ति-स्येदाः मासत्रयेण कलहेन्द्रचापनिर्घातपाकाश्च ।कीटाखमक्षिकोरगबाहुल्यं मृगविहङ्गमरुतं लो-ष्टस्य चापस् तरणं त्रिभिरेव विपच्यते म्बतैः पसवःशुनामरण्ये यन्यनां ग्रामसम्प्रवेशश्च मधनिबयतोरणेन्द्रध्वजाश्च वर्षात् समधिकाद्वा गोमायुगृध्रसङ्घा दशा-हिकाः सद्य एव तूर्य्यरवः आक्रुष्टं पक्षफलं वल्मीकविदारणं भूपाहे अहुताशप्रज्वलनं घृततैलव-सादिवर्षणं चापि सद्यः परिपच्यन्ते मासेऽध्यर्द्धे चजनवादः छत्रचितियूपहुतवहवीजानां सप्तभिर्भवतिपक्षैः छत्रस्य तोरणस्य केचिन्मासात् फलं प्राहुः ।अत्यन्तविरुद्धानां स्नेहः शब्दश्च वियति भूतानाम् ।मार्जारनकुलयोर्मूषकेण सङ्गश्च मासेन गन्धर्वपुरं मा-साद् रसवैकृत्यं हिरण्यविकृतिश्च ध्वजवेश्मपांशुधू-माकुला दिशश्चापि मासफलाः नवकैकाष्टदशकैकषट्त्रि-कत्रिकसंख्यमासपाकानि नक्षत्राण्यश्विपूर्वकाणि सद्यः-पाकाऽश्लेषा पित्र्यान्मासः षट् षट् त्रयोऽर्द्गमष्टौच त्रिषडेकैकाः मासचतुष्काषाढे सद्यःपाकाभिजित्तारा सप्ताष्टावध्यर्द्धं त्रयस्त्रयः पञ्च चैव मासाः स्युः ।श्रवणादीनां पाको नक्षत्राणां यथासंख्यम् निगदित-समये दृश्यते चेद् अधिकतरं द्विगुणे प्रपच्यते तत् ।यदि कनकरत्नगोप्रदानैरुपशमितं विधिवद्द्विजैश्चशान्त्या” दशाशब्देऽन्तर्दशाशब्दे ग्रहसूचितफलपा-कभेदो दृश्यः कर्मणि घञ् १० परिपक्वे ऋ० ७१०४९११ परिणतबुद्धौ
त्रि०
पाकसुत्वन्शब्देदृश्यम् १२ अल्पे१ प्रशस्ये पाकयज्ञशब्दे दृश्यम् पाकस्य अल्पस्यप्रशस्य वा भावः पृथ्वा० इमनिच् पाकिम् तद्भावेपु० पाकस्यादूरदेशादिः पक्षा० फक् पाकायन पाकस्यादूरदेशादौ
त्रि०
Capeller
German
1. पा॑क jung, einfältig, schlicht, naiv, dumm.
m.
Tierjunges, N. eines Daitya.
2. पाक
m.
(adj. —°
f.
ई) das Kochen
(trans. u. intrans.), Brennen
Verdauung,
Reife, Erfüllung, Vollendung, Vollkommenheit.
Grassman
German
(pāká), m., das Kochen, Reifen [von pac], enthalten in kṣīra-pāká und in śṛta-pā́ka.
pā́ka, a., ursprünglich wol die Eigenschaft eines Säuglings [2. pā] bezeichnend, daher ganz jung, und als m. Junges eines Thieres oder Kind. Im RV. nur in den daraus entspringenden Bedeutungen 1〉 kindlich, schlicht, arglos
2〉 unkundig, nichtwissend, besonders von Menschen im Gegensatze zu der Weisheit der Götter.
-as 2〉 {833, 6} (neben ápracetās)
ahám {854, 5}
{164, 5} (neben ávijānan).
-am 2〉 {31, 14} (prá śā́ssi), {164, 21}.
-ena 1〉 mánasā {620, 8} (cárantam)
{940, 4}.
-āya 2〉 {243, 7} (〰 cid chadayati)
máhyam {301, 2}.
Burnouf
French
पाक पाक
m.
(पच्) cuisson, maturation.
Vase à
cuire qqc.
Au fig. ébullition, émotion publique.
np. d'un
démon. -- M.
f.
petit d'un animal.
पाककृष्ण
m.
carissa carondas, bot.
पाकपुटी
f.
four de potier.
पाकफल
m.
carissa carondas, bot.
पाकमत्स्य
m.
sauce de poisson.
पाकयज्ञ्य
n.
nom d'une cérémonie religieuse.
पाकरञ्जन
n.
feuille de laurus cassia.
पाकल
m.
(sfx. अल) fièvre d'élephant. -- F.
पाकली cucumis utilatissimus. -- N. costus speciosus, bot.
पाकलि
m.
bauhinia candida.
पाकशाला
f.
cuisine.
पाकशासन
m.
(शास्) Indra, vainqueur de Pāka.
-- पाकशासनि
m.
Arjuna, fils d'Indra.
पाकशुक्ला
f.
craie.
पाकस्थान
n.
(स्था) cuisine.
पाकागार
n.
cuisine.
Stchoupak
French
पाक-
m.
Daitya tué par Indra.
°शासन- °हन्तृ-
m.
Indra
°शासनि- Arjuna.
पाक-
m.
fait de cuire, de rôtir
cuisson, nourriture cuite
maturité, maturation
perfection, développement complet
développement de
conséquences (not. d'actes accomplis dans une vie antérieure)
tout acte
portant des conséquences
-इन्- a. qui mûrit, qui est digéré.
°भाण्ड- nt. pot de cuisine.
°यज्ञ-
m.
oblation domestique (?).