| YouTube Channel

पा (pA)

 
शब्दसागरः
English
पा r. 1st. cl. (पिवति) To drink. r. 2nd. cl. (पाति) To cherish, to
nourish, to protect or preserve. पाने, भ्वा-पर-सक-अनिट् । रक्षणे,
अदा-पर-सक-सेट् ।
पा
mfn.
 (पाः-पाः-पं)
1. Who drinks.
2. Who protects or cherishes.
3.
To feast on, (with the eyes or ears.)
4. To absorb, to swallow up,
to destroy.
E.
 पा to drink, &c. क्विप्
aff.
Capeller Eng
English
1 पा पि॑बति पि॑ब°ते (पाति)
pp.
 पीत॑ (with pass. ,
r.
with act. mg), drink, imbibe, swallow, draw in, enjoy.
C.
 पाय॑यति,
pp.
 पायित॑ give to drink (2
acc.
 ).
D.
 पिपासति (पि॑पीषति) wish to
drink, be thirsty.
I.
 पेपीयते drink greedily or repeatedly (also
w.
pass. mg). — आ drink up, drink out of (abl. ) or at (acc. )
imbibe,
absorb, draw in, enjoy. नि drink in, imbibe, absorb. परि drink
before and after (acc. ), drink or draw up. प्र begin to drink, drink
in, sip. वि drink up, drink largely, drink out of (abl. ). सम्
A.
 &
M.
 drink in together. — Cf. पिपासन्त् & पिपासित.
2 पा
a.
 drinking (—°).
3 पा पा॑ति (pp. पान॑) protect, watch, shelter from or
defend against (abl. )
rule, govern
keep, observe. —अभि guard,
observe. नि protect, shelter from (abl. ), watch, observe, keep. निस्
protect from (abl. ). परि protect on all sides, observe, keep,
maintain. प्र protect or shelter from (abl. ).
4 पा
a.
 protecting, guarding, keeping (—°).
Yates
English
पा पिवति 1.
a. To drink. (ल) पाति
2.
a. To cherish, protect.
पा (पाः-पाः-पं)
a. Drinking
che-
rishing, protecting.
Spoken Sanskrit
English
पा pA
adj.
 quaffing
मृत्युपा mRtyupA
adj.
 disease-quaffing
Wilson
English
पा r. 1st cl. (पिवति) To drink. r. 2nd cl. (पाति) To cherish, to
nourish, to protect or preserve.
पा
mfn.
 (-पाः-पाः-पं)
1 Who drinks.
2 Who protects or cherishes.
E.
 पा to drink, &c. क्विप्
aff.
Apte
English
पा [pā], I. 1
P.
 (पिबति, पीत
pass.
 पीयते)
To drink, quaff
पिब स्तन्यं पोत
Bv.*
 1.6
दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः
Ve.*
 1.15
R.*
 3.54
Ku.*
 3.36
Māl.
 8.5
Bk.*
 14.92
15.6.
To kiss
पिबत्यसौ पाययते च सिन्धूः
R.*
 13.9
Ś.*
 1.23.
To drink in, inhale
पिबन् यशो मूर्तमिवाबभासे
R.*
 7.63.
To drink in (with the eyes or ears)
feast on, look at or listen to intently
समदुःखः पीयते नयनाभ्याम्
V.*
 1
निवातपद्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिबतः सुताननम्
R.*
 3.17
2.19, 93
11.36
13.3
Me.*
 16
Ku.*
 7.
To absorb, drink or swallow up
(बाणैः) आयुर्देहातिगैः पीतं रुधिरं तु पतत्रिभिः
R.*
 12.48.
To drink intoxicating liquors.
Caus.
 (पाययति-ते)
To cause to drink, give to drink
अनन्यसामान्यकलत्रवृत्तिः पिबत्यसौ पाययते च सिन्धूः
R.*
 13.9
Bk.*
 8.41, 62.
To water. -Desid. (पिपासति) To wish to drink
&c.
हालाहलं खलु पिपासति कौतुकेन
Bv.*
 1.95. -II.2
P.
 (पाति, पात)
To protect, guard, keep, defend, preserve
(oft . with
abl.
 )
पर्याप्तो$सि प्रजाः पातुम्
R.*
 1.25
पान्तु त्वां......भूतेशस्य भुजङ्गवल्लिवलयस्रङ्नद्धजूटा जटाः
Māl.
 1.2
जीवन् पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि
R.*
 2.48.
To rule, govern
पान्तु पृथ्वीं...भूपाः
Mk.*
 1. 61.
To beware of.
Ved.
 To observe, notice.
To keep, observe, tend, take notice of.
Caus.
 (पालयति- ते)
To protect, guard, keep, preserve
कथं दुष्ठुः स्वयं धर्मे प्रजास्त्वं पालयिष्यसि
Bk.*
 6.132
Ms.*
 9.18
R.*
 9.2.
To rule, govern
तां पुरीं पालयामास Rām.
To observe, keep, adhere to, fulfil (as a vow or promise)
पालितसङ्गराय
R.*
 13.65.
To bring up, nourish, maintain.
To wait for
अत्रोपविश्य मुहूर्तमार्यः पालयतु कृष्णागम- नम्
Ve.*
 1.
पा [pā],
a.
 (At the end of
comp.
 )
Drinking, quaffing
as in सोमपाः, अग्रेपाः
&c.
Protecting, guarding, keeping
गोपा.
Apte 1890
English
पा {vI.v} {c1c} P. (पिबति, पीत
pass. पीयते) 1 To drink, quaff
पिब स्तन्यं पोत Bv. 1. 60
दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः Ve. 1. 15
R. 3. 54
Ku. 3. 36
Māl. 8. 5
Bk. 14. 92
15. 6.
2 To kiss
पिबत्यसौ पाययते च सिंधूः R. 13. 9, Ś. 1. 24.
3 To drink in, inhale
R. 7. 63.
4 To drink in (with the eyes or ears), feast on, look at or listen to intently
समदुःखः पीयते नयनाभ्यां V. 1
निवातपद्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कांतं पिबतः सुताननं R. 3. 17
2. 19, 73
11. 36
13. 30
Me. 16
Ku. 7. 64.
5 To absorb, drink or swallow up
(बाणैः) आयुर्देहातिगैः पीतं रुधिरं तु पतत्रिमिः R. 12. 48.
6 To drink intoxicating liquors.
Caus. ( पाययति-ते) 1 To cause to drink, give to drink
R. 13. 9
Bk. 8. 41, 62.
2 To water.
Desid. ( पिपासति) To wish to drink &c.
हालाहलं खलु पिपासति कौतुकेन Bv. 1. 95. {vII.v} {c2c} P. (पाति, पात) 1 To protect, guard, keep, defend, preserve
(oft. with abl.)
पर्याप्तोसि प्रजाः पातुं R. 10. 25
पातु त्वा… … भूतेशस्य भुजंगवल्लिवलयस्रङ्नद्धजूटा जटाः Māl. 1. 2
जीवन् पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि R. 2. 48.
2 To rule, govern
पातु पृथ्वीं…भूपाः Mk. 10. 60.
3 To beware of.
4 Ved. To observe, notice.
5 To keep, observe, tend, take notice of.
Caus. (पालयति-ते) 1 To protect, guard, keep, preserve
कथं दुष्ठुः स्वयं धर्मे प्रजास्त्वं पालयिष्यसि Bk. 6. 132
Ms. 9. 108
R. 9. 2.
2 To rule, govern
तां पुरीं पालयामास Rām.
3 To observe, keep, adhere to, fulfil (as a vow or promise)
पालितसंगराय R. 13. 65.
4 To bring up, nourish, maintain.
5 To wait for
अत्रोपविश्य मुहूर्तमार्यः पालयतु कृष्णागमनं Ve. 1.
पा a. (At the end of comp.) 1 Drinking, quaffing
as in सोमपाः, अग्रेपाः &c.
2 Protecting, guarding, keeping
गोपा.
Monier Williams Cologne
English
पा a
f.
 guarding, protecting,
L.
पा b
f.
=
 पूत and पूरितक.
1. पा
cl.
 1.
P.
 (Dhātup. xxii, 27) पि॑बति
(Ved. and
ep.
 also Ā. °ते
rarely पिपति, °ते,
Kāṭh.
Br.
 )
cl.
 2. पाति, पाथ॑स्, पान्ति,
RV.
AV.
p.
 Ā. पपान॑,
RV.
 , पि॑पान,
AV.
(pf.
P.
 पपौ॑, 2. sg. पपाथ,
RV.
पपिथ,
Pāṇ.
 vi, 4, 64, Sch.
पपीयात्,
RV.
p.
 पपिव॑स्,
AV.
Ā. पपे, पपिरे,
RV.
p.
 पपान॑, ib.
aor.
 or
impf.
 अपात्,
RV.
 [cf.
Pāṇ.
 ii, 4, 77]
3.
pl.
 अपुः [?]
RV.
 i, 164, 7
-पास्त,
AV.
 xii, 3, 43
Prec. 3. sg. पेयास्,
RV.
fut. पास्यति, °ते,
Br.
&c.
पाता
Gr.
ind.
p.
 पीत्वा॑,
RV.
&c.
&c.
 , °त्वी,
RV.
-पाय,
AV.
&c.
&c.
-पीय,
MBh.
पायम्, Kāvyād.
inf.
 पि॑बध्यै,
RV.
पातुम्,
MBh.
&c.
पा॑तवे,
AV.
Br.
पा॑तवै॑,
RV.
 ),
to drink, quaff, suck, sip, swallow (with
acc.
 , rarely
gen.
 ),
RV.
&c.
&c.
(met.) to imbibe, draw in, appropriate, enjoy, feast upon (with the eyes, ears
&c.
 ),
Mn.
MBh.
Kāv.
&c.
to drink up, exhaust, absorb,
BhP.
Pañc.
to drink intoxicating liquors,
Buddh.
 :
Pass.
 पीय॑ते,
AV.
&c.
&c.
 :
Caus.
 पाययति, °ते (pf. पाययाम् आसा,
MBh.
aor.
 अपीप्यत्,
Pāṇ.
 vii, 4, 4
ind.
p.
 पाययित्वा,
MBh.
inf.
 पा॑ययितवै॑,
ŚBr.
 ),
to cause to drink, give to drink, water (horses or cattle),
RV.
&c.
&c.
 :
Desid.
 पिपासति (RV. also पिपीषति), to wish to drink, thirst, ib. :
Desid.
 of
Caus.
 पिपाययिषति, to wish or intend to give to drink,
Kāṭh.
 :
Intens.
 पेपीयते (p. °यमान also with pass meaning), to drink greedily or repeatedly,
Up.
Hariv.
पा [cf. Gk. πέ-πω-κα
Aeol.
 πώ-νω
=
 πίνω
Lat.
 pō-tus, pō-tum, bibo for pi-bo
Slav.
 pi-ja, pi-ti]
2. पा
mfn.
 drinking, quaffing
&c.
 (cf. अग्रे-, ऋतु-, मधु-, सोम-
&c.
 )
3. पा
cl.
 2.
P.
 (Dhāt. xxiv, 48) पा॑ति (Impv. पाहि॑
pr.
p.
P.
 पा॑त् Ā. पान॑,
RV.
pf. पपौ
Gr.
aor.
 अपासीत्,
Rājat.
 Subj. पासति,
RV.
fut. पास्यति, पाता
Gr.
Prec. पायात्,
Pāṇ.
 vi, 4, 68, Sch.
inf.
 पातुम्,
MBh.
 ),
to watch, keep, preserve
to protect from, defend against (abl. ),
RV.
&c.
&c.
to protect (a country) i.e. rule, govern,
Rājat.
to observe, notice, attend to, follow,
RV.
AitBr.
 :
Caus.
 पालयति See √ पाल्:
Desid.
 पीपासति
Gr.
 :
Intens.
 पापायते, पापेति, पापाति, ib.
पा [cf. Zd. pā, paiti
Gk. πά-ομαι, πέ-πα-μαι, πῶ-ν,
&c.
Lat.
 pa-sco, pa-bulum
Lith.
 pë-mů́]
4. पा
mfn.
 keeping, protecting, guarding
&c.
 (cf. अपान-, रिता-, गो-, तनू-
&c.
 )
5. पा add √ 5. पा,
cl.
 3. Ā. पि॑पीते, to rise against, be hostile (see 2. अनूत्-√ 5. पा,
p.
 41
2. उत्-पा,
p.
 181
प्रत्य्-उत्- √ 5. पा,
p.
 677).
Monier Williams 1872
English
पा 1. पा, cl. 1. P. (ep. also A.) पिबति
(in later works generally written पिवति),
-ते (Ved. पाति), पपौ, पास्यति, अपात्, पातुम्
(Ved. पातवे, पिबध्यै), to drink, quaff (some-
times with gen. in Ved., e. g. मध्वः पिबन्ति
गौर्यः, the white cows drink of the sweet Soma
juice)
to inhale, swallow (dust)
to drink in,
imbibe (metaphorically, e. g. पिबन् यशो मूर्तम्
इव, drinking in as it were embodied glory)
to
feast on (with the eyes or ears, e. g. तं सा पपौ
लोचनाभ्याम्, she feasted on him with her eyes)
to drink up, absorb, swallow up
to drink intoxi-
cating liquors: Caus. पाययति, -ते, -यितुम् (Ved.
-यितवै), to cause to drink, give to drink
to water
(horses or cattle): Desid. पिपासति (Ved. पिपीषति),
to wish to drink, thirst, thirst for, thirst after: Desid.
of Caus. पिपाययिषति, to wish or intend to give
to drink: Intens. पेपीयते, to drink greedily or
with avidity, drink repeatedly
[cf. Gr. πί-ν-ω, Fut.
πί-ομαι, Aor. ἔ-πι-ο-ν, πῖθι, Perf. πέ-πω-κα,
πό-το-ς, πό-μα, πῶ-μα, πό-σι-ς, πό-τη-ς, πο-τήρ-ιο-ν,
πῖ-νο-ν, πι-πί-σκ-ω, πῖ-σ-ος, Πῖσα, πίσ-τρα, Æol.
πώ-ν-ω: Lat. po-tu-s, po-ti-o(n), po-tor, po-c-
ulu-m, pô-tare, bi-b-o, vini-bu-a for vini-bib-a,
ex-bu-res, im-bu-o: Slav. pi-ti, ‘to drink:’ Old
Pruss. pou-ton, ‘to drink:’ Lith. po-ta, ‘tippling
’
pḗ-na-s, ‘milk
’ pý-va-s, ‘beer:’ Angl. Sax. beor:
Old and Mod. Germ. bier.]
2. पा, आस्, आस्, अम्, (at the end of a comp.) drink-
ing, quaffing
[cf. अग्रे-पा, अञ्जस्-पा, ऋतु-पा।]
पा 3. पा, cl. 2. P. पाति, पपौ, पास्यति,
अपासीत् (Ved. forms पीपाय [Sāy. fr. प्यै],
पासति), पातुम्, to watch, keep, preserve, protect,
screen, shelter, defend against (with abl.)
to rule,
govern
to beware of (with abl)
to observe, notice,
attend to (Ved.)
to oversee, take care of, tend
(Ved.)
to keep, observe (in this sense also A., Ved.):
Caus. (or rt. पल् or पाल्, cl. 10
or Nom. fr. पाल)
P. (ep. also A.) पालयति (-ते), -यितुम्, to watch,
keep, protect, screen, defend, be a guardian to
to
cherish
to rule, govern
to maintain, keep, observe
(as a promise or vow): Desid. पिपासति: Intens.
पापायते, पापेति, पापाति
[cf. Gr. πατ-έομαι,
ἐ-πᾱσάμην, πέ-πᾱμαι, ἄ-πασ-τος perhaps Πάν,
πάτνη, πάθην, φάτνη, δεσ-πό-της, perhaps ἄνθρωπος
for ἄνδρο-πος = नृ-प (?): Lat. pa in pâ-vi,
pa-bulum, pa-sc-or, pas-tor, Pă-le-s, pā-nis, pe-
n-us, penātes, penes, pene-tro: Slav. pit-a-ti, ‘to
nourish:’ Russ. pitáyu, ‘I feed:’ Lith. pō-nas, ‘a
lord
’ pé-nas, ‘fodder, food
’ pénù, ‘I feed
’ pë-
mú§, ‘a shepherd
’ pḗ-tu-s, ‘midday:’ Goth. fod-
yan, ‘to feed
’ fôd-ein-s, ‘food:’ Angl. Sax. fod-a:
Mod. Germ. futter: Eng. food.]
4. पा, आस्, आस्, अम्, (at the end of a comp.) keep-
ing, protecting, guarding, screening
[cf. अपान-पा,
आप्रीत-पा, गो-पा, तपुष्-पा।]
Macdonell
English
पा 1. PĀ, Ⅱ. P. pā́ (V.), Ⅰ. P. (Ā.) piba, 🞄drink, quaff
imbibe (ac.
V. also g.)
🞄suck, sip
swallow
draw in
feast oneʼs eyes 🞄or ears (in. ) with (ac.), enjoy
drink up (life, 🞄blood, said of a sword or arrow)
exhaust 🞄(treasure)
carry away, absorb: pp. pītá, 🞄drunk, quaffed, sucked, absorbed, (by tha ears)
exhausted, 🞄squandered
act. having drunk (generally)
🞄steeped in oil (weapon)
pīta-vat, pp. act. 🞄having drunk
cs. pāyáya, P. Ā. cause to 🞄drink
des. pipāsa, P. wish to drink, be 🞄thirsty: pp. pipāsita, thirsty
intv. pepīya, 🞄Ā. drink or be drunk eagerly or repeatedly. 🞄ati, cs. cause to drink plenty of (2 ac.). anu, 🞄drink after or afterwards. ā, drink, — in, 🞄suck
imbibe with eyes or ears (in. )
absorb, 🞄cause to disappear. sam-ā, imbibe. ni, imbibe, 🞄sip in, suck. vi-ni, imbibe eagerly. 🞄nis, (niṣ), drink out of (ab.)
drink or suck 🞄up. pari, drink before and after any one 🞄(ac.)
drink or suck up
smoke up
deprive 🞄of: pp. thoroughly studied. pra, begin to 🞄drink
drink, imbibe. anu-pra, P. drink in 🞄turn
Ā. drink after any one (ac.). vi, drink 🞄copiously. sam, Ā. drink together.
पा 2. PĀ, Ⅱ. P. pā́-ti, guard, preserve, 🞄protect, from (ab.)
govern, reign
observe, 🞄notice
regard, keep, follow. abhi, guard, 🞄watch over
observe. ni, guard, watch over
🞄protect from (ab.)
observe. pari, protect 🞄around, preserve
maintain, keep.
पा 3. PĀ, Ⅲ. Ā. pípīte, w. ud, rise against, 🞄show hostility towards. anu‿ud, fall or 🞄rush upon (ac.). prati‿ud, rise against (ac.).
पा pā,
a.
 (only —°) 〈1.〉 drinking
〈2.〉 guarding, 🞄protecting.
Benfey
English
1. पा पा, i. 1, base of the pres. पिब,
पिव, Par. (in epic poetry also Ātm. ),
1. To drink, Man. 4, 63.
2. with रजस्,
To quaff dust, Man. 11, 110.
3. To
enjoy, e. g. with चक्षुषा, Megh. 16.
4. (figuratively) To swallow up, Pañc.
iii. d. 233. Ptcple. of the pf. pass.,
पीत,
1. Drunk.
2. Enjoyed.
3. Swal-
lowed up, squandered away, Rājat. 5,
421.
4. Having drunk, Kathās. 39, 57.
5. Filled. Ptcple. of the fut. pass.,
पेय, Drinkable.
I.
n.
 Drink, beve-
rage, Pañc. 47, 8 (at the end of a
comp.
adj.
 , नाना-प्रकार-वस्त्र-पुष्-
प-भक्ष्य-पेय, Accompanied by
garments, flowers, food, and drink of
different kinds).
II.
f.
 या, Rice gruel.
पानीय, Drinkable.
n.
1. Beverage.
2.
Water, Man. 8, 326.
Comp.
अ-,
adj.
 not
drinkable. Caus. पायय, To cause
to drink, MBh. 1, 192. Desider. पि-
पास, To desire to drink, MBh. 7, 705.
Ptcple. of the pf. pass., पिपासित, Thirs-
ty, 3, 17247. Frequentat. पेपीय,
1.
To drink repeatedly or greedily.
2.
To be drunk greedily (pass., probably
to be corrected to पेपीय्य). Bhāg. P.
5, 8, 1
Hariv. 8798. -- With the prep.
अति अति, Caus. To cause to drink
plenty of (acc.). -- With अनु अनु,
1.
To drink after or afterwards, Ragh. 8,
67.
2. To drink of, Rām. 2, 104, 5 Gorr.
-- With अभि अभि, To drink of. -- With
आ आ,
1. To drink up, Rām. 3, 55, 9.
2. To
drink.
3. To imbibe (figuratively) with
one's ears, Bhāg. P. 3, 13, 49. Caus. To
cause to imbibe, Bhāg. P. 1, 18, 12. --
With समा सम्-आ,
1. To imbibe,
Kām. Nītis. 12, 48.
2. To press, to impoverish,
MBh. 12, 3307. -- With नि नि,
1. To
sip in, Rām. 2, 95, 18.
2. To drink.
3. To absorb, Bhāg. P. 3, 10, 6. Caus.
To cause to sip in, Bhāg. P. 8, 2, 25.
-- With निस् निस्, निष्पीत, Dried up,
Rām. 2, 62, 17 Gorr. -- With परि परि,
To drink up, Ṛt. 3, 6. परिपीत, Im-
bibed. -- With प्र प्र,
1. To begin to
drink.
2. To drink.
3. To enjoy,
Rām. 2, 45, 5. -- With सम् सम्, Caus.
To cause to drink, Bhāg. P. 5, 26, 26. --
Cf. Lat. bibo, potare, poculum, etc.
πέπωκα, πῶθι, ποτός, ποταμόσ, πίνω (cf.
पिन्व्), πιπίσκω, πιστός.
2. पा पा, ii. 2, Par.
1. To guard,
MBh. 14, 514.
2. To preserve,
Bhāg. P. 1, 3, 15.
3. To beware of (with
abl.), MBh. 1, 3417.
4. To govern.
Caus. and पल्, पाल्, i. 10, पालय (pro-
perly, a denomin. derived from पाल),
1. To protect, Rām. 1, 45, 29.
2. To
guard as guardian, Rājat. 5, 227.
3.
To cherish, Māl. 48, 19.
4. To go-
vern, Pañc. i. d. 253.
Comp.
 ptcple.
of the pf. pass. निधि-पालित,
m.
 A proper
name.
वसु-,
m.
 A proper name. -- With
the prep. अनु अनु, Caus.
1. To cause
to be guarded, Man. 8, 27.
2. To ob-
serve, MBh. 2, 2509
to maintain,
Hariv. 3762. -- With समनु सम्-अनु,
Caus.
1. To observe, MBh. 12, 476.
2. To keep, Rām. 2, 26, 27. -- With
अभि अभि, Caus. To assist, MBh. 3,
8472. -- With समभि सम्-अभि, Caus.
To govern, Hariv. 5233. -- With नि नि,
To protect, Rām. 5, 81, 22. Caus. To
govern, Rām. 1, 6, 29 Gorr. -- With
परि परि,
1. To protect, MBh. 1, 8413.
2. To maintain, Bhāg. P. 3, 1, 36.
Caus.
1. To protect, to guard, to go-
vern.
2. To maintain, to keep, Chr.
3, 5.
3. To expect, to wait, Rām. 2,
70, 13. -- With प्र प्र, To beware of
(with abl.), Bhāg. P. 6, 8, 17. Caus.
To protect. -- With प्रति प्रति, Caus.
1. To protect, MBh. 1, 4080.
2. To
maintain, to observe, 1, 3521.
3. To
expect, to wait, Śāk. 9, 4. -- With
संप्रति सम्-प्रति, Caus. To wait. -- With
सम् सम्,
1. Caus. To protect, MBh.
12, 2667.
2. To maintain, to keep,
MBh. 3, 15249.
3. To overcome, MBh.
4, 2321. 2. पा is akin to 1. पा
the link
between the signification To drink and
To protect is formed by the signification
To nourish. -- Cf. πάομαι, πῶμα, akin is
also πατέομαι
Goth. fôdjan
A.S.
foda
Lat. pasco, pabulum
βόσκω, ποιμήν.
Hindi
Hindi
के लिए आशीर्वाद
Apte Hindi
Hindi
पा
"भ्वा* पर* , , कर्मवा* " - -
"पीना, एक सांस में चढ़ा जाना"
पा
"भ्वा* पर* , , कर्मवा* " - -
चूमना
पा
"भ्वा* पर* , , कर्मवा* " - -
"चिंतन करना (आंख और कान से पीना), उत्सव मनाना, ध्यान पूर्वक सुनना"
पा
"भ्वा* पर* , , कर्मवा* " - -
"अवशोषण करना, पी जाना"
पा
पुं*
 - -
"पिलाना, पीने के लिए देना"
पा
पुं*
 - -
सींचना
पा
इच्छा* - -
पीने की इच्छा
पा
वि* - पा + विच्
"पीने वाला, चढ़ा जाने वाला"
पा
वि* - पा + विच्
"बचाने वाला, देखभाल करने वाला, स्थिर रखने वाला"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀರಿನ ಧಾರೆ
पा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಮೃತ
पा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಮತಿ/ಒಪ್ಪಿಗೆ
विस्तारः - > "स्त्रीलिङ्गे त्वम्बुधारायां सुधायां सम्मतौ च पा" नानार्थर०
पा - पाने (भ्वा० पर० सक० अनि०)
कन्नडार्थः - > ಕುಡಿ /ಪಾನ ಮಾಡು
प्रयोगाः - > "मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः"
उल्लेखाः - > कुमा० ३-३६
पा - पाने (भ्वा० पर० सक० अनि०)
कन्नडार्थः - > ಚುಂಬಿಸು /ಮುತ್ತಿಡು
प्रयोगाः - > "करौ व्याधुन्वत्याः पिबति रतिसर्वस्वमधरम्"
उल्लेखाः - > शाकु० १-२०
पा - पाने (भ्वा० पर० सक० अनि०)
कन्नडार्थः - > ಅದರ ಕಡೆ ನೋಡು /ಆ ಕಡೆ ನೋಡು
प्रयोगाः - > "वसिष्ठधेनोरनुयायिनन्तमावर्तमानं वनिता वनान्तान् । पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ॥"
उल्लेखाः - > रघु० २-१९
पा - रक्षणे (अदा० पर० सक० अनि०)
कन्नडार्थः - > ರಕ್ಷಿಸು /ಕಾಪಾಡು
प्रयोगाः - > "सिद्धा नद्योऽश्विनौ श्रीर्दिति रदितिसुता मातरश्चण्डिकाद्या वेदास्तीर्थानि यज्ञा गणवसुमुनयः पान्तु नित्यं ग्रहाश्च", "प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि"
उल्लेखाः - > पञ्चतन्त्र० १, रघु० २-४८
पा - रक्षणे (अदा० पर० सक० अनि०)
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತೀಕ್ಷಿಸು /ನಿರೀಕ್ಷಿಸು
प्रयोगाः - > "अत्रोपविश्य मुहूर्तमार्यः पालयतु कृष्णागमनम्"
उल्लेखाः - > वेणी० १
पा - रक्षणे (अदा० पर० सक० अनि०)
कन्नडार्थः - > ಆಳು /ಆಡಳಿತ ನಡೆಸು
L R Vaidya
English
pa {% (I) a. (f. पा) (at the end of compounds) %} 1. Drinking, e.g. अनेकप
2. guarding, protecting, ruling, e.g. गोप, क्षितिप.
pA {% (I) vt. 1P (pp. पीत
pres. पिबति
pass. पीयते
caus. पाययति-ते
desid. पिपासति) %} 1. To drink, to quaff, मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः K.S.iii.36, Bt.xv.6, xiv.92, R.vii.63, iii.54
2. to feast on, (with the eyes or ears), पपौ निमेषालसपक्ष्मपंक्तिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् R.ii.19
3. to absorb, to swallow up, to destroy, (तैर्बाणैः) आयुर्देहतिगैः पीतं रुधिरं तु पतत्रिभिः R.xii.48.With अनु-, to drink after, अनुपास्यसि बाष्पदूषितं परलोकोपनतं जलांजलिम् R.viii.68.With आ-, 1. to drink, R.xiv.22
2. to drink up, to soak, e.g. उपैति सविता ह्यस्तं रसमापाय पार्थिवम्
3. to feast on, (with the eves or ears), तां राघवं दृष्टिभिरापिबंत्यः R.vii.12.With नि-, 1. to drink, e.g. निपीततोयां गजसिंहवानरैः
2. to feast on, (with the eyes or ears).
pA {% (II) vt. 2P (pp. पात
pres. पाति) %} 1. To protect, to preserve, to defend against, शोकसागरजलेऽद्य पातितां त्वद्गुणस्मरणमेव पाति ताम् Ghat.12, वदनविधुतयाः पांतु चीत्कारवत्यः M.M.i., R.x.25
(sometimes with an abl., e.g. जीवत्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि R.ii.48)
2. to rule, to govern, पांतु पृथ्वीं प्रशमितरिपवो धर्मनिष्ठाश्च Mrich.x.
pA {% Caus. (पालयति-ते) %} 1. to protect, to defend, to shelter, पितेव पालयेत् पुत्रान् ज्येष्ठो भ्रातॄन् यवीयसः M.ix.108
2. to rule, to govern, e.g. तां पुरीं पालयामास
3. to keep, to observe (as a row or promise), R.xiii.65
4. to bring up. to nourish
5. to wait for, to await, अत्रोपविश्यार्यः पालयतु कृष्णागमनम् Ve.i.With परि-, 1. to preserve, to protect, to defend against, M.ix.251
2. to bring up, to nourish
3. to rule, to govern
4. to keep to, to perserve in, e.g. अंगीकृतं सुकृतिनः परिपालयंति
5. to wait for, अथ सदनवधूरूपप्लवांतं व्यसनकृशा परिपालयां बभूव K.S.iv.46.With प्रति-, 1. to preserve, to protect
2. to obey, to execute
3. to wait for, to await.
pA {% a. (at the end of a compound) %} 1. Drinking, quaffing, e.g. अग्रेपा
2. protecting, keeping, e.g. गोपा.
Bopp
Latin
1. पा 1. P. (पिवामि in dial. Vêd. पिबामि e पिपामि, v.
gr. min. 295.
gerund. पीत्वा
Pass. पीये
part. पी-
त) bibere. MAN. 11. 8.: सोमम् पिवति
H. 1. 52.: पा-
स्यन्ती ऽमे जलम्
RAGH. 2. 19.: तम् पपौ सा लोच-
नाभ्याम्
H. 1. 27.: पीत्वा पानीयम्
4. 16.
DR. 6. 5.:
पीतरसश्च कुम्भः
HIT. 6. 8.: अयम् अगदः किन् न
पीयते. -- Caus. पाययामि pro पापयामि (gr. 519.)
bibere dare, potionem dare. MAH. 1. 192.: हयान् पाय-
यित्वा. (Gr. ΠΩ, πέπωϰα, πῶϑι, ἐπόϑην
attenuato
आ in ῑ: πίνω, πῖϑι, cf. पीत, पीये et v. पी
lat. PŌ,
pô-tum = पातुम्, pô-turus = पातृ, po-culum, bibo
= पिवामि
lith. pẽnas lac, v. पान
boruss. vet. pou-
ton bibere
russ. pi-tj id., pívo cerevisia
germ. vet. bier
anglo-sax. beor id.
hib. pótaim «I drink», nisi hoc a
lat. poto.)
c. अनु i. q. simpl. RAGH. 8. 67.
c. आ id. MAH. 2. 2302.: आपिवेयन् तस्य रुधिरं युधि.
(Pottius apte huc trahit vocem अप् aqua, in casibus for-
tibus आप्.)
c. प्र id. H. 2. 11.
2. पा 2. P. (रक्षणे
Pass. पाये, Caus. पालयामि) servare,
tueri, sustentare. RAM. I. 13. 18.: नः पाहि राक्ष-
सात्
GHAT. 12.: शोकसागरे ऽद्य पातितान् त्वद्-
गुणस्मरणम् एव पाति ताम्
RAGH. 2. 48.: उपप्लवे-
भ्यः प्रजाः पासि. (V. प, पति, पल्, पाल्, पात्र et
cf. lat. PĀ in pâ-vi, pâ-bulum
gr. (πάομαι) ἐπᾱσάμην,
πέπᾱμαι
πατέομαι tam huc quam ad पा bibere trahi
potest, correpto आ, adjecto τ, v. gr. comp. 109^b). 1.
πάτνη, πάϑνη, ϕάϑνη
δεσ-πό-της, cujus prima syl-
laba ad scr. दिश् trahi posset
fortasse ἄνϑϱωπος pri-
mitive significat viros regens, ita ut conveniat cum
नृप q. v. et ἄνϑϱω-πος sit pro ἄνδϱο-πος producto ο
et mutato δ in ϑ
lith. po-nas dominus, pé-nas pabu-
lum, pastus, cibus
pénù pasco, cibo
russ. pitáju id.
goth. fôdja id., fôdeins cibus
nostrum Futter.)
c. परि i. q. simpl. DEV. 11. 32.: त्वम् परिपासि विश्वम्.
Indian Epigraphical Glossary
English
Pā (EI 32), contraction of the surname Pāṭhin.
pā (IE 8-1), abbreviation of pāda.
Lanman
English
√1pā (píbati, -te [671, 749]
papaú, papé
ápāt
pāsyáti, -te
pītá [954c]
pā́tum
pītvā́
-pā́ya, -pī́ya). drink. [cf. πέ-
πω-κα, ‘have drunk’
Πῖ-σα, ‘The Burn,
The Fountain’
Lat. pō-tus, ‘drunk’
bibo, *pi-b-o, ‘drink.’]
√2pā (pā́ti
ápāsīt
pā́tum). protect
keep
for so-called caus., see pālaya.
[cf. πέ-πᾱ-μαι, ‘have kept, possess’
πῶ-ν,
‘herd’
Lat. pa-sc-o, ‘keep, pasture’
see
go-pā́.]
+ pari, protect around.
1pā́, vbl. drinking, in cpds. [√1pā.]
2pā́, vbl. keeping, keeper, in cpds. [√2pā.]
Kridanta Forms
Sanskrit
पा (पा॒ पाने - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = पानम्
अनीयर् = पानीयः - पानीया
ण्वुल् = पायकः - पायिका
तुमुँन् = पातुम्
तव्य = पातव्यः - पातव्या
तृच् = पाता - पात्री
क्त्वा = पीत्वा
ल्यप् = प्रपाय
क्तवतुँ = पीतवान् - पीतवती
क्त = पीतः - पीता
शतृँ = पिबन् - पिबन्ती
पा (पा॒ रक्षणे - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = पानम्
अनीयर् = पानीयः - पानीया
ण्वुल् = पायकः - पायिका
तुमुँन् = पातुम्
तव्य = पातव्यः - पातव्या
तृच् = पाता - पात्री
क्त्वा = पात्वा
ल्यप् = प्रपाय
क्तवतुँ = पातवान् - पातवती
क्त = पातः - पाता
शतृँ = पान् - पान्ती / पाती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 पा
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 पाने
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 पिबति
धातुः:
 पा
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 रक्षणे
गणः:
 अदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 पाति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
पा पाने
- पिबति । पपौ । अपात् । पास्यति । पाययति । पाययते । पानम् । पीतम् । पिपासति । पिपाययिषति । पात्रम् ।। 929 ।।
पा रक्षणे
- पाति । पायते राज्ञा लोकः । पपौ । अपासीत् । पालयति । पायः । पायकः ।। 47 ।।
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. पा mit उप Kaus. auch Āpast. Śr. 9, 18, 11. — Mit निस् Z. 2 lies निष्पीत. — Kaus. trinken lassen aus (Abl.), Maitr. S. 2, 3, 5 (33, 5. 6).
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 संरक्ष्, रक्ष्, प्रतिरक्ष्, अभिरक्ष्, पा, गोपाय, गुप्, त्रै, संत्रै, सन्त्रै, निधा
verb
वस्तुनः विकारभयात् पालनानुकूलः व्यापारः।
"वधूः एतानि आभूषणानि अस्माकं पूर्वजानां न्यासः अतः एतानि संरक्षतु।"
Synonyms:
 पा, धे, पी, चम्, आपा, निपा, परिपा, आचम्
verb
द्रवरूपपदार्थस्य गल-बिलाधःकरणानुकूल-व्यापारः।
"वत्स, दुग्धं पिब।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skong ba
१) अवदात २) अवदन्न ३) गोप ४) परुः (?) ५) पा ६) पाल ७) पालन ८) भुज ९) रक्ष्
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
पा, पातृ, श्रुते
तरण्यां नौस्तथा ख्यातः पः पाने पवने पथि ।
प्रौढे च वर्णके पश्च पा पातरि तथा श्रुते ॥ ३१ ॥
verse 1.1.1.31
page 0121
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पा, पाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-परं-सकं-अनिट् ।) अस्यैव पिबादेशः । पिबति पयःपान्थः । इति दुर्गादासः ॥
पा, ल रक्षणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदां-परं-सकं-अनिट् ।) ल, पाति । इति दुर्गा-दासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पा पाने
भ्वा०
पर०
सक०
 अनिट् । शिति पिवादेशः पिवतिअपात् पपौ पेयात् पीयते पीत्वा पीतः पायः पेयंप्रपा । णिच् पाययति णौचङि अपीप्यत् । पिपा-सति पेपीयते ।
पा रक्षणे अदा०
पर०
सक०
 सेट् । पाति अपासीत् पपौ ।पायात् णिच् पालयति अपीपलत् । पालनम् पालकः
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
पा पाने
- पाघ्राध्मा (7378) इति पिबः- पिबति अदन्तत्वाद् गुणाभावः घुमास्थागाप (6466) इतीत्वम् पीयते एर्लिङि (6467) पेयात् गतिस्थाघुपा (2477) सिज्लुक्-अपात् शाछासाह्वा (7337) इति युक्- पाययते, न पादम्याङ्यमाङ्यस (1389) इति परस्मैपदं नास्ति लोपः पिबतेरीचाभ्यासस्य (तु0 744) इत्यपीप्यत्- क्रतौ कुण्डपाय्यः (द्र0 31130) साधुः पाय्यसांनाय्य (31129) इति पाय्यो माने साधुः पाघ्राध्मा (31137) इति शः -उत्पिबः अनुपसर्गाण्णः (द्र0 31141) एवेति पायः गापोष्टक्-सुराशीध्वोः पिबतेः (328 सू0 वा0) सुरापः पानीयम् घञर्थे कविधानम् (3358 वा0) प्रपा स्थागापापचो भावे (3395) पीतिः कृवापाजि (उ0 11) इत्युण् पायुः पातॄतुदि (उ0 27) इति थक् पीथः ष्ट्रन् दश0 879) पात्रम् मनिन् (दश0 उ0 673) पामा पिबतेरी च (श्वेत0 उ0 4195) इत्यसुन्-पयः पिबतेस्थसुन् (तु0 उ0 4203) पाथः अम्बु पानिविषिभ्य पः (323) पापम् सानसिवर्णसि (उ0 4107) इति पल्वलम् पाको बालः कलापकः पम्पा सरः 894
पा रक्षणे
- पाति पातेलुग् (7337 वा0) णौ-पालयति नप्तृनेष्टृ (उ0 295) इति पिता रक् (द्र0 उ0 213) विप्रः असुनि पातेस्थुक् (तु0 उ0 4204) पाथोऽम्बु पानीविषिभ्यः पः (उ0 323) पापम् इण्भीकापा (उ0 343) इति कन्-पाको बालः पातेर्डतिः (उ0 457) पतिः नभ्राण्नपाद् (6375)इति नपात् पातेर्डुमसुन् (उ0 4178) पुमान् के-नृपः (द्र0 323) अधिपः (द्र0 3136) नामन्सामन् (द0 उ0 679) इति पाप्मा ष्ट्रन् (द0 उ0 879) पात्रम् मनिन् (द0 उ0 673) पामा भ्वादौ पा पाने (1657) पिबति, पै ओवै शोषणे (1654) पायति 44
धातुवृत्तिः
Sanskrit
पा (अर्थः) पाने
(पिबति) "पाघ्रा''इत्यादिना पिबादेशः "णिबेर्गुणप्रतिषेधः' इति कात्यायनः वर्द्धमानस्तु-"लोपः पिबतेः'' इति लिङ्गाद्गुणो नेति वृत्तौ तु अकारान्तोऽयमादेश आद्युदात्त इति, अतो लघूपधत्वाभावाव्र गुणप्रसङ्गः ( पपौ पाता पास्यति पिबतु अपिबत् पिबेत् आशिषि पेयात् ) "एर्लिङि'' इत्येत्वम् ( अपात् ) "गातिस्था'' सिचो लुक् ( पिपासति पेपीयते ) "घुमास्था'' इत्यादिनेत्वे द्वित्वम् ( पापेति पापाति पापीतः ) "ई हल्यघोः'' इतीत्वम् ( पापति ) "श्नाभ्यस्तयोः'' इत्याल्लोपः पापितेत्यादाविटि "आतो लोप इटि च''इत्याल्लोपः लङि "सिजभ्यस्य''इति नित्यं जुसि (अपापुः) "लङः शाकटायनस्यैव'' इति विकल्पो नेति धयतावुक्तम् लिङि ( पापायात् ) अनार्धधातुकत्वात् "घुमास्था'' इत्वं न भवति आशिषि आर्द्धधातुकत्वादीत्यापवादः, "एलिंङि'' इत्येत्वम्, ( पापेयात् ), लुङि "गातिस्था''इति सिचो लुकि ( अपापात् अपापुः )"आतः'' इति जुस् ( पापेयात् ), लुङि "गातिस्था''इति सिचो लुकि ( अपापात् अपापुः ) "आतः'' इति जुस् ( पाययति पाययते ) "न पादमि'' इति निगरणे परस्मैपदनिषेधः "शाच्छासा'' इत्यादिना युक् णेश्चङि "लोपः पिबतेरीच्चाभ्यासस्य'' इत्युपधाया आकारस्य लोपः युक्ययमुपधा भवति अल्लोपस्य णौ कृतं स्थानिवदतिति स्थानिवत्त्वात् पायशब्दस्य द्विर्वचनमीच्चाभ्यासस्येतीकारे ( अपीप्यत् ) तत्र पिबतेरिति निर्देशाद् यङ्लुकि अपापादिति भवति ( उत्पिबः ) "पाघ्राध्माधेट्शाच्छा सः'' इति कर्तरि शप्रत्यते पिबादेशः ( सुरापः शीधुपः ) "गोपोष्टक्'' इति कर्मण्युपपदे टक् टित्वात्स्त्रियां ( सुरापी ) अत्र पिबतेः सुराशीध्वो इत्युपपदनियमादुपपदान्तरे "आतोऽनुपसर्गे कः'' इति को भवतीति विशेषः स्त्रियां ङीबभावः, ( क्षीरपा ब्राह्मणीति ) द्वाभ्यां पिबतीति (द्वीपः) "घञर्थे कविधानम्'' इति कः ( प्रपीतिः ) "स्थागापापचो भावे''इति भावे क्तिन् "स्त्रयां क्तिन्'' इत्येव सिद्धे वचनम् "आतश्चोपसर्गे'' इत्यङ्बाधनार्थम् (पीत्वा) "घुमास्था'' इतीत्वम् ( प्रपाय ) "न ल्यपि'' इतीत्वनिषेधः ( निपीयेति ) पीङो रूपम् ( पीत्वा स्थिरकः )"मयूरव्यसकादयश्च''इति तत्पुरुधः "समासे नञ्पूर्वे''इति क्त्वो ल्यबादेशोऽत एव मयूरव्यंसकादिपाठान्न भवति यद्वा अनिति नञसदृशमव्ययं परिगृह्मते, तेन नञोऽन्येनाव्ययेनक्तान्तस्य समासेऽथं ल्यब्विधिरिति इह नैव प्रसजति (पीतिः) पीयतेऽनेनेति पानं, क्षीरस्य पानं (क्षीरपानं, क्षीरपाणमिति वा) "वा भावकरणयोः''इति पूर्वपदस्थान्निमित्तादुत्तरस्य भावकरणविषयपाननकारस्य णत्वविकल्पः, क्षोरं नानं येषां ते ( क्षीरपाणा उशीनराः ) इत्यत्र "पानं देशे'' इति पूर्वपदस्थन्निमित्तादुत्तरस्य भावकरणविषयपाननकारस्य देशेऽभिधेये नित्यं णत्वम् "पयः पानं भुजङ्गानाम्' इत्यत्र कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्त्तुः शरीरसुखं येन कर्मणा संस्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरस्य सुखं भवति तस्मिन्कर्मण्युपपदे धातोर्भावे ल्युडिति ल्युट् एवं चोपपदसमासः सिद्धः "ल्युट् च'' इति ल्युटि तु षष्ठीसमासस्य "कर्मणि च'' इति निषेधः स्यात् (समाना पीतिः संपीतिः) विशेषणसमासः, "समानस्य छन्दसि'' इति समानस्येति योगविभागात्समानस्य सभावः कथं पीता गाव इति? यतः-प्रत्यव सानार्थत्वात्कर्त्तरि निष्ठया न भाव्यम् उच्यते-पानं पीतमेषामस्तीत्यर्शआद्यजन्तोऽयं द्रष्टव्यः ( पायुः ) "कृत्वापाजि'' इत्युण् ( सोमपीथः सोमपानम् ) "पावानुदिवदिसिविभ्यः क्यन्'' इति क्यन् ( पेरुः आदित्यः ) "वापोरुच्च'' इति रुप्रत्ययः, इकारश्चान्तादेशः तस्य च गुणः ( पापम् ) "पानीयाभ्यः पः'' इति पः ( पाथः ) "पातेरसुन्''इत्यसुन्प्रत्ययः थुगामश्च ( पयः ) "पिबतेरीच्च'' इत्यसुनि इकारन्तादेशे गुणायादेशौपय इवाचति (पयायते पयस्यते) "कर्तृः क्यङ्'' इति क्यङ् "ओजसोऽप्सरसो नित्यं''पयसस्तु विभाषया' इति पक्षे सलोपः "नः क्ये'' इति नान्तस्यैव पदसंज्ञेति नियमात्"ससजुषोरुः'' इति न भवति पयसो विकारः (पयस्यः) "गोपयसोर्यत्'' इति यत् ( पाकः अर्भकः ) "इण्भपाकः'' इति कन् ( पात्रन् ) ष्ट्रन्षित्वात् स्त्रियां ङीष् ( पात्री ) पञ्चानां पत्राणां समाहारः ( पञ्चपात्रम् ) "तद्धितार्थ'' इति समाहार द्विगुः, [ अकारान्तोत्तरपदोद्विगुः स्त्रियां भाष्यते ] इति ङीपि प्राप्ते [ "पात्रादिभ्यः प्रतिषेधः'' ] इति निषिध्यते "न सनपुंसकम्'' इति समाहारद्विगुन्द्वनिबन्धनं नपुंसकत्वमेव भवति पात्रस्य वापः क्षेत्रं (पात्रिकम्) उष्यतेऽस्मिन्निति वापः "पात्रात् ष्ट्रन्''इति षष्ठ्यन्ताद्वापेऽर्थेष्ट्रन् षित्त्वात् ङीषि ( पात्रिकी क्षेत्रभक्तिरीति ) पात्रं परिमाणविशेषः पात्रं सम्भवति अवहरति पचति वा ( पात्रीणा स्थाली ) "आढकाचितपात्रात्खेऽन्यतरस्याम्'' इति द्वितीयान्तात्संभवत्यादिष्वर्थेषु खः खाभावे प्राग्वतीये ष्ट्रनि (पात्रिकी)आधारप्रमाणादाधेयप्रमाणानितिरेकः संभवः उपसंहरणमभ्यवहारः विक्लेदनं पाकः द्वे पात्रे सम्भवति अवहरति पचति वा (द्विपात्रिकी, द्विपात्रीणा) "द्विगोष्ठंश्च''इति आढकाचितपात्रान्तात् द्विगोर्द्वितीयान्तात् सम्भवत्यादिष्वर्थेषु ठक् चकारात् खश्च अत्रान्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेः प्राग्वतीयष्ठञपि भवतितस्य चार्हीयप्रत्ययत्वात् "अध्यर्द्धपूर्वा''इति लुकि "द्विगोः''इति ङीपि ( द्विपात्री ) स्थालीत्यपि भवति ठन्खञोस्तु विधानसामर्थ्यान्न लुक् पात्रमर्हति ( पात्रियः पात्र्यः) "पत्राद् घंश्च''इति द्वितीयान्तादर्हतीत्यर्थ घयतौ इह पात्रं भाजनं परिमाणं च सर्वपात्रं व्याप्नोति (सर्वपात्रीणः सूपः) "तत्सर्वादेः'' इति खः (पात्रे समितः पात्रेबहुलः "पात्रेसमितादयश्च''इदि क्षेपे सप्तमीतत्पुरुषः अत्रैव पाठादलुक् अत्रावधारणेन क्षेपःपात्रण्व समितो न पुनः क्कचित्काय ( अयस्पात्रम् ) "अतः क्रकमिकंस''इत्यादिना अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य पात्रे परतः सत्वम् अत्र करोतिर्धातुःकमिश्च अन्यानिप्रातिपदिकानि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया ( अयस्पात्री ) इत्यत्रापि भवति पायतीति शोषणे गतम् 908
पा (अर्थः) रक्षणे
(पाति इत्यादि यातिवत् (पायते, अपासीत्) ईत्वे सिचोलुकि च लुग्विकरणत्वान्नास्य ग्रहः ( पालयति ) "पातेर्लुग्वक्तव्यः'' इति णिचि लुगागमः ( गोपालकः ) "नित्यं क्रीडाजीविकयोः'' इति अकेन समासः गोपालकस्य स्त्री ( गोपालिका ) [ गोपालिकादीनां प्रतिषेधः ] पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽभावः न पातीति ( नपात् ) नप्तेत्यर्थः "नभ्राण्णपाद'' इति निपातनात् नञः प्रकृतिभावः क्किपि तुक्च शत्रन्त इतिवृत्तिः तत्र हरदत्तः-"अपान्नपातम्'' इत्यादावनपुंसके नुमदर्शनाद् "उभे वनस्पत्यादिषु'' इत्यत्र पातेः क्विपि पाद् इत्याभिधानाच्च अपपाठोऽयमिति (तनूनपद्) अग्निः, इन्धनं विना तनून्न पातीति व्युत्पत्तिः (अपोनप्त्रियम् अपान्नप्त्रियम् अपोनप्त्रीयम् अपान्नप्त्रीयम् ) "अपोनप्त्रपान्नत्तृभ्यां घः'' "छ च'' इत्यपोनपादपान्नपाच्छब्दाभ्यां घच्छौ "सास्य देवता'' इत्यस्मिन्विषये प्रत्ययसन्नियोगेन आपोनप्त्रपांनप्तृभावश्च उभे अपि देवतानामनी ( पतिः ) "पातेर्डतिः'' "पतिस्समास एव'' इति घिसंज्ञानियमात् पत्येत्यत्र "आङो नास्त्रियाम्'' इति नादेशो न भवति (पत्ये) इत्यादौ ङिद्वचने "घेर्ङिति'' इति गुणश्च न भवति ( पत्युः, ) ङसिङसोरकारस्य "ख्यत्यात्परस्य'' इत्युकारे यणादेशः ख्यात्येति खिशब्दखीशब्दयोः कृतयणोर्निर्देशः तथा पत्यावित्यत्र "अच्च घेः'' इत्यत्वं न भवति ङेरौकारस्तु "औत्'' इति भवति समासे तु घिसंज्ञायां वनस्पतिनेत्यादौ नाभावादीनि घिकार्याणि भवन्ति "पारस्करप्रभृतीनि च'' इति सुट् ( बृहस्पतिः ) "तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च'' इति सट्तलोपौ ( वाचस्पतिः, दिवस्पतिः ) एतावपि पारस्करप्रभृती बृहस्पतेरपत्यादिः ( बार्हस्पत्यम् ) "दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः'' इति प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः वनस्पतीनां समूहो ( वानस्पत्यम् ) इत्यत्र "अचित्तहस्तिधेनोष्टक्'' इत्यचित्तलक्षणं प्राग्दीव्यतीयं परमपि ठकं[ ण्यादयोऽर्थविशेषणलक्षणादपवादात्पूर्वविप्रतिषेधेन ] इति बाधित्वा ण्य एव भवति अर्थविशेषलक्षणादित्यभिधानाद्, उष्ट्रपतिर्नाम पत्रम् ( औष्ट्रपतम् ) इत्यत्र "तस्येदम्'' इत्यर्थसामान्ये विधीयमानं "पत्राध्वर्युपरिषदश्च'' इत्यञ् परत्वाण्ण्यं बाधते पत्रं वाहनमुच्यते, अश्वपतेरपत्यादि ( आश्वपतम् )"अश्वपत्यादिभ्यश्च''इति ण्यापवादोऽण् प्राग्दीव्यतीयः एवं धनपत्यादयो गणपठिता उदाहार्याः वास्तोष्पतिर्देवतास्य ( वास्तोष्पत्यं, वास्तोष्पतीयम् ) "द्यावापृथिवीशुनासीर'' इत्यादिना यच्छौ अत्रैव निपातनात् षष्ठ्या अलुक्त्वे गृहपतिना संयुक्तोऽग्निः (गार्हपत्यः) "गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः'' इति संज्ञायां ञ्यः, निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः गृहपतेः भावःकर्म वा ( गार्हपत्यम् ) "पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्''इति यक् अधिपगणपत्योस्तु ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् ( अधिपत्यं, गणपत्यम् ) यक्ष्यञोस्स्वरे विशेषः स्वपतौ साधु ( स्वापतेयम् ) "पत्यतिथि'' इत्यादिना ढञ् कौमुदगन्ध्यायाः पतिः ( कौमुदगन्धीपतिः ) "ष्यङस्सम्प्रसारणम्''इति सम्प्रसारणे परपूर्वत्वे च "हलः'' इति दीर्घः दुहितुः पतिः ( दुहितृपतिः ) "विभाषा स्वसृपत्योः'' इति विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनः पूर्वपदस्य षष्ठ्याविभाषा अलुक् ( अहर्पतिः ) [ अहरादीनां पत्यादिषूपसङ्ख्यानम् ] इति रेफस्य वा रेफो विसर्जनीयापवादः विसर्जनीयपक्षे "कुप्वोः'' इति पक्षे उपध्मानीयोऽपि उभयत्राप्यादिशब्दः प्रकारे इति हरदत्तः जाया व पतिश्च ( जायापती, दम्पती, जम्पती, ) राजदन्तादित्वाद् घ्यन्तस्यापि परनिपातः जायाशब्दस्य वा दम्भावाजम्भावौ च भवतः वासवदत्तायां "सखेदमेव' इति केवलस्य स्त्रीवचनस्य दंशब्दस्य प्रयोगश्चिन्त्यः ब्रह्मा च प्रजापतिश्च ( ब्रह्मप्रजापती ) "न दधिपयआदीनि'' इति समाहारद्वन्द्वनिषेधात् इतरेतर एव द्वन्द्वः, ( पत्नी ) "पत्युर्नो यज्ञसंयोगे'' इति ङीप् ईकारस्य च नकारः यज्ञसंयोगादन्यत्र पतिरियं ब्राह्मणी ग्रामस्येति वृषलस्य पत्नीत्याद्यौपचारिकः प्रयोगः वृद्धपतिः वृद्धपत्नी तत्पुरुषो बहुव्रीहिवां "विभाषा सपूर्वस्य'' इति निद्यमान पूर्वपदस्यपत्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य वा डीब्नकारौ अत्रानुवर्तमानमुपसर्जनग्रहणं पत्यन्तप्रातिपदिकविशेषणमिति बहुव्रीहावपि ङीप्नकारौ भवतः समानः परिरस्याः सपत्नी "नित्यं सपत्नादिषु'' इति नित्यं ङीब्नकारौ अस्मादेव निर्देशात्समानस्य सभावः आदिशब्देनगणपठितैकादिपूर्वपदादपि सपत्न्या अपत्यं (सापत्नः) "शिवादिभ्योऽण्'' इत्यण् सपत्न्या भावः कर्म वा सापत्न्यं, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया "पत्यन्त'' इति यक् "भस्याढे तद्धिते'' इति पुंवद्भावस्तु न भवति, सपत्नीशब्दस्याभाषितपुंस्कत्वात् सपत्नीव (सपत्नः) "व्यन् सपत्ने'' इत्यनुवादादिवार्थेऽकारः ( पतिवत्नी ) "अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्'' इति जीवपत्यां ङीब् नुगागमश्च, तत्सन्नियोगेन मतुपो वत्वं च अन्यत्र (पतिमान् पतिमती) इति ( पितापितरौ ) "नप्तृनेष्टृ''-इत्यादिना तृचि इत्वं गुणाभावश्च निपात्यते "अप्तृन्'' इतिसर्वनामस्थानदीर्घोऽस्य न भवति, तृन्नन्तानां नप्त्रादीनां पुनरुपादानस्य संज्ञाशब्दानामौणादिकानामेषामेवेति नियमार्थत्वात् सौ "ऋदुशन'' इत्यनङि नान्तत्वात् "सर्वनामस्थाने'' इति दीर्घः माता च पिता च ( पितरौ ) "पिता मात्रा'' इति पितुर्वा शेषः, अन्यथा ( मातापितरौ ) "आनङ् ऋतो द्वन्द्वे'' इति विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनो द्वन्द्वपूर्वपदस्य आनङादेशः अयमनृकारान्ते पुत्रशब्देऽपि भवतीति वृत्तिः, (पितापुत्रौ) इति, "मातरपितरावुदीचाम्'' इत्यनङ्गिनिपातनान् (मातरपितरौ) इत्यपि भवति पितरो देवताऽस्य ( पित्र्यम् ) "वाय्वृतुपित्रुषसो यत्'' इति यत् ( सूत्रम्) रीङृत (इति सूत्रम्) इति ऋदन्तस्याङ्गस्य कृत्सार्वधातुकादन्यस्मिन् यकारादौ च्वौ च रीङ्, "यस्येति च'' इतीकारलोपः (पितृव्यः, पितामहः) "पितृव्यमातुलमातामहपितामहा'' इति पितृभ्रातरि व्यन्प्रत्ययः, पितुः पितरि मातरि च डामहच् प्रत्ययः "मातरि षिच्च'' इति वा गौरादिपाठाद्वा ङीष्, ( पितामही ) पितुरागतं ( पित्र्यं, पैतृकम् ) "पितुर्यच्च'' इति "तत आगत'' इति विषये यठ्ठञौ "इसुसुक्तान्तात्क'' इत्युगन्तत्वात् ठस्य कादेशः 46
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पा पाने”@} 2 ‘पाने पिबति, रक्षायां पाति, पायति शोषणे।।’ 3 इति देवः।
4 पायकः-यिका, 5 पायकः-यिका, पिपासकः-सिका, 6 पेपीयकः-यिका
पाता-त्री, पाययिता-त्री, पिपासिता-त्री, पेपीयिता-त्री
7 पिबन्-न्ती, पाययन्-न्ती, पिपासन्-न्ती
-- पास्यन्-न्ती-ती, पाययिष्यन्-न्ती-ती, पिपासिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 व्यतिपिबमानः, 9 पाययमानः, व्यतिपिपासमानः, पेपीयमानः
10 व्यतिपास्यमानः, पाययिष्यमाणः, व्यतिपिपासिष्यमाणः, पेपीयिष्यमाणः
11 दधिपीः-दधिप्यौ-दधिप्यः
-- -- -- 12 पीतम्-पीतः-पीतवान्, पायितः, पिपासितः, पेपीयितः-तवान्
13 उत्पिबः-विपिबः-पिबः, 14 रुधिरपायी 15, 16 मधुपायी 17, 18 क्षीरपायी, 19 सुरापः-शीधुपः-सुरापी-शीधुपी, 20 मधुपः, पादपः, क्षीरपा21, 22 द्विपः- 23 -कच्छपः, 24 कुण्डपाय्यः 25 26, 27 क्षीरपीवा-क्षीरपीवरी, 28 29 घृतपावा, 30 कीलालपाः, पीवा, 31 गजपायी, 32 पपिः, 33 पपिवान्, 34 पामा, 35 दधिपायः, पापः, 36 पिपासुः, पेप्यः
पातव्यम्, पाययितव्यम्, पिपासितव्यम्, पेपीयितव्यम्
37 प्रपानीयम्-प्रपाणीयम्, पायनीयम्, पिपासनीयम्, पेपीयनीयम्
पेयम्, पाय्यम्, पिपास्यम्, पेपीय्यम्
38 ईषत्पानः 39 - 40 दुष्पानः-सुपानः
-- -- पीयमानः, पाय्यमानः, पिपास्यमानः, पेपीय्यमानः
41 प्रपा, पायः, पिपासः, पेपीयः
42 पातुम्, पाययितुम्, पिपासितुम्, पेपीयितुम्
43 सम्पीतिः, सपीतिः, 44 क्षीरपायिका, पायना, पिपासा, पेपीया
45 क्षीरपाणाः, 46 सुरापाणाः, सौवीरपाणाः, कषायपाणाः 47 48 मधुपानम्, 49 क्षीरपाणम्-क्षीरपानम् 50, सुरापाणः-सुरापानः 51, 52 पयःपानम् 53 54, पायनम्, पिपासनम्, पेपीयनम्
पीत्वा, पाययित्वा, पिपासित्वा, पेपीयित्वा
55 निपाय, प्रपाय्य, प्रपिपास्य, प्रपेपीय्य
पायम् २, पीत्वा २, पायम् २, पाययित्वा २, पिपासम् २, पिपासित्वा २, पेपीयम् २
पेपीयित्वा २
56 इत्यादिना उण्प्रत्यये रूपम्।]] पायुः, 57 इत्यादिना कन्प्रत्ययः।
पाकः = असुर- विशेषः, अर्भकश्च।]] पाकः, 58 59 इत्यादिना थक्प्रत्यये, ईत्त्वे च रूपम्।
पिबति तेजांसि इति पीथः = आदित्यः मकरश्च।]] पीथः, 60 पप्रत्यये बाहुलकात् ह्रस्वनुमागमयोः निपातितयो रूप- मेवम्।
पिबन्त्यस्यामिति पम्पा = सरोविशेषः।]] पम्पा, 61 रूपम्।
पिबन्त्यनेनेति पात्रम् = भाजनम्।]] पात्रम्, 62 इत्यसुन्प्रत्यये इकारश्चान्तादेशः।
पयः = जलं क्षीरं च।]] पयः, 63 पेरुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९८७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९२५। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ५)
04
=>
 [[२। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं णमुलादिष्वपि यथासम्भवं युक् ज्ञेयः।]]
05
=>
 [[३। ण्यन्तात् सर्वत्र ‘शाच्छासाह्वाव्यावेपां युक्’ (७-३-३७) इति युगागमो ज्ञेयः। आदन्तलक्षणपुगागमस्य बाधकोऽयम्।]]
06
=>
 [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘घुमास्थागापाजहातिसां हलि’ (६-४-६६) इति ईत्वम्। अभ्यासे गुणः।]]
07
=>
 [[५। शतरि, ‘पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्तिसर्तिशदसदां पिबजिघ्र--’ (७-३-७८) इत्यादिना पिबादेशोऽङ्गस्य भवति। आदेशस्यादन्तत्वाद् गुणाभावः इति वृत्तिः। ‘पिबतेर्गुणप्रतिषेधः’ (वा। ७-३-७८) इति वचनमत्र प्रमाणम्। ‘लोपः पिबतेः--’ (७-४-४) इत्यत्र ‘पिबतेः’ इति निर्देशात् गुणो न’ इति वर्धमानः।]]
08
=>
 [[६। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्। सन्नन्ते तु ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति शानजिति ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[७। धातोरस्य निगरणार्थत्वेऽपि, ‘न पादमि--’ (१-३-८९) इति परस्मैपदनिषेधात् ण्यन्तात् ‘णिचश्च’ (१-३-७४) इति शानज्भवत्येव।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०८५३+ २९]
11
=>
 [[१। क्विपि, ‘घुमास्थागापा--’ (६-४-६६) इत्यादिना ईत्वे रूपमेवम्।]]
12
=>
 [[२। निष्ठायाम्, ईत्वे रूपमेवम्। एवं क्तिन्क्त्वाप्रत्ययादिष्वपि ईत्वं ज्ञेयम्। पीतः इत्यत्र, प्रत्यवसानार्थत्वादस्य धातोः (प्रत्यवसानम् = गलबिलाधःसंयोगानुकूल- व्यापारः) अधिकरणे क्तप्रत्ययो ज्ञेयः। अर्शआद्यजन्तत्वेन ‘पीता गावः’ इत्यादिषु स्थलेषु प्रयोग उपपन्नः।]]
13
=>
 [[३। ‘पाघ्राध्माधेट्दृशः शः’ (३-१-१३७) इति कर्तरि शप्रत्ययः। तस्य शित्त्वात् ‘पाघ्रा--’ (७-३-७८) इत्यादिना पिबादेशे, पररूपे च रूपम्। निरुपसृष्टादेवायं शप्रत्यय इति केचित्। सोपसृष्टादेवेति परे साधयन्ति।]]
14
=>
 [[४। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इत्यनेन णिनिप्रत्ययः। रुधिरपायी = राक्षसादिः।]]
15
=>
 [[आ। ‘राक्षसाः कपिमादाय पतिं रुधिरपायिणाम्।।’ भ। का। ९-९५।]]
16
=>
 [[५। ‘बहुलमाभीक्ष्ण्ये’ (३-२-८१) इति णिनिप्रत्ययः। आभीक्ष्ण्यम् = पौनःपुन्यम्।]]
17
=>
 [[B। ‘उपेयुर्मधुपायिन्यः क्रोशन्त्यस्तं कपिस्त्रियः।।’ भ। का। ६। १२७।]]
18
=>
 [[६। ‘व्रते’ (३-२-८०) इति णिनिप्रत्ययः। क्षीरपानं व्रतं यस्य स एवमुच्यते।]]
19
=>
 [[७। ‘गापोष्टक्’ (३-२-८) इति कर्मण्युपपदे टक्प्रत्ययः। तत्र ‘पिबतेः सुराशी- ध्वोरिति वक्तव्यम्’ (वा। ३-२-८) इति वचनात् उपपदनियमः। स्त्रियां टित्त्वात् ङीप् भवति सुरापी-शीधुपी इति। अन्योपपदेषु तु ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कप्रत्यये टापि क्षीरपा इत्यादिकं भवतीति विशेषः।]]
20
=>
 [[C। ‘व्रीडजाड्यमभजन् मधुपा सा स्वां मदात् प्रकृतिमेति हि सर्वः।।’ शि। व। १०-१८।]]
21
=>
 [ब्राह्मणी]
22
=>
 [[८। ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इत्यत्र, ‘सुपि’ इति योगविभागात् कप्रत्ययः। द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः = गजः।]]
23
=>
 [[ड्। ‘शर्मदं मारुतिं दूतं विषमस्थः कपिद्विपम्।’ भ। का। ६-८९।]]
24
=>
 [[९। ‘क्रतौ कुण्डपाय्यसञ्चाय्यौ’ (३-१-१३०) इत्यनेन ण्यति, आयादेशश्च निपा- तितः। कुण्डेन पीयतेऽस्मिन् सोम इति क्रतुविशेषेऽभिधेये कुण्डपाय्यशब्दः साधुः।]]
25
=>
 [[E। ‘कुण्डपाय्यवतां कच्चिदग्निचित्यावतां तथा।’ भ। का। ६-६८।]]
26
=>
 [क्रतुः]
27
=>
 [[१०। ‘आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च’ (३-२-७४) इत्यनेन क्वनिपि ईत्वे क्षीरपीवा इति रूपम्। स्त्रियाम्, ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीप् रेफश्च भवति।]]
28
=>
 [पृष्ठम्०८५४+ २४]
29
=>
 [[१। ‘आतो मनिन्--’ (३-२-७४) इत्यनेन वनिपि रूपमेवम्।]]
30
=>
 [[२। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति विच्प्रत्यये रूपम्।]]
31
=>
 [[३। ‘कर्तर्युपमाने’ (३-२-७९) इति णिनिप्रत्ययः। गज इव पिबतीति गजपायी।]]
32
=>
 [[४। ‘आदृगमहन--’ (३-२-१७१) इति तच्छीलादिषु किः किन् वा प्रत्ययः, तस्य लिङ्वद्भावातिदेशात् द्विर्वचनम्। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इति आकारलोपः। अभ्यासे ह्रस्वः।]]
33
=>
 [[५। ‘विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम्’ (४-३-२४) इत्यत्र भाष्ये ‘पपुष आगतम्-- पपिवद्रूप्यम्--’ इति प्रयुक्तत्वात् छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद् भाषायामपि भवतीति ज्ञायते। क्वसौ, द्विर्वचने, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इती- डागमे च रूपमेवम्।]]
34
=>
 [[६। ‘आतो मनिन्--’ (३-२-७४) इति मनिन्प्रत्यये रूपम्।]]
35
=>
 [[७। ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इति क्रियार्थक्रियायामण्। कप्रत्ययापवादः।]]
36
=>
 [[आ। ‘इतः स्म मित्रावरुणौ किमेतौ किमश्विनौ सोमरसं पिपासू।’ भ। का। २। ४१।]]
37
=>
 [[८। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति णत्वविकल्पः।]]
38
=>
 [[९। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्प्रत्ययः। ‘दुष्पानः’ इत्यत्र ‘षात् पदान्तात्’ (८-४-३५) इति निषेधाण्णत्वं न।]]
39
=>
 [[B। ‘भवतु वपुषा यावांस्तावान् अगस्त्यरुषा पुनः विधिरयमपाम् ईषत्पानस्तपांसि नमोऽस्तु वः।।’ अनर्घराघवे ७। १४।]]
40
=>
 [[C। ‘दुष्पानः पुनरेतेन कपिना भृङ्गसंभृतः।’ भ। का। ९। १०८।]]
41
=>
 [[१०। ‘घञर्थे कविधानम् स्थास्नापाहाव्यधिहनियुध्यर्थम्’ (वा। ३-३-५८) इति घञर्थे कप्रत्ययः। प्रपिबन्त्यस्यामिति प्रपा = पानीयशाला।]]
42
=>
 [पृष्ठम्०८५५+ २४]
43
=>
 [[१। ‘स्थागापापचो भावे’ (३-३-९५) इति स्त्रियां सोपसर्गादपि क्तिन्प्रत्ययः। समाना पीतिः इति विशेषणसमासे ‘समानस्य च्छन्दसि--’ (६-३-८४) इत्यत्र ‘समानस्य’ इति योगविभागात् सभावः। सपीतिः = सहपानम्।]]
44
=>
 [[२। ‘पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्’ (३-३-१११) इति अर्हार्थे ण्वुच्। ‘शायिकाऽद्य तव प्रापद्, अर्हसि क्षीरपायिकाम्।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
45
=>
 [[३। ‘पानं देशे’ (८-४-९) इति णत्वम्। अत्र क्षीरं पानं येषां ते क्षीरपाणाः इति वृत्तिः। क्षीरपाणादयः शब्दाः देशविशेषवाचकाः। क्षीरपाणा उशीनराः। सुरापाणः प्राच्याः। सौवीरपाणा बाहीकाः। कषायपाणा गन्धाराः।]]
46
=>
 [[आ। ‘सुरापाणपरिक्षीबं रिपुदर्पहरोदयम्।’ भ। का। ९। ९६।]]
47
=>
 (वा उशीनरादयः।)
48
=>
 [[४। देशविशेषाभिधानाभावादत्र णत्वं न।]]
49
=>
 [[५। ‘वा भावकरणयोः’ (८-४-१०) इति णत्वविकल्पः। भावार्थे--क्षीरपाणम्-- क्षीरपानम् इति, करणार्थे सुरापाणः-सुरापानः इति चोदाहरणमिति ज्ञेयम्।]]
50
=>
 [वर्तते]
51
=>
 [कंसः]
52
=>
 [[६। ‘कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीरसुखम्’ (३-३-११६) इति ल्युट्। अत्र पयःपानेन पयःपानकर्तुः शरीरसुखसद्भावादीदृशस्थलेषु ल्युट् इति ज्ञेयम्।]]
53
=>
 [[B। ‘पयःपानमिवाशंसुः महानायादशोभनः।।’ भ। का। ७। ७९।]]
54
=>
 [सुखम्]
55
=>
 [[७। ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इति ईत्वनिषेधः। ‘निपीय यस्य--’ (नैषधे १-१) इत्या- दयः प्रयोगाः ‘पीङ् पाने’ इत्यस्माल्ल्यपि साधव इति ज्ञेयम्।]]
56
=>
 [[८। ‘कृवापा--’ [द। उ। १-८६]
57
=>
 [[९। ‘इण्भीकापा--’ [द। उ। ३-२१]
58
=>
 [पृष्ठम्०८५६+ २३]
59
=>
 [[१। ‘पातॄ--’ [द। उ। ६-३२]
60
=>
 [[२। औणादिके [द। उ। ७-७]
61
=>
 [[३। औणादिके त्रप्रत्यये [द। उ। ८-९०]
62
=>
 [[४। ‘पिबतेरि च’ [द। उ। ९-५०]
63
=>
 [[५। औणादिके रुप्रत्यये, धात्वन्तस्य एकारे च रूपम्। पेरुः = आदित्यः।]]
1 {@“पा रक्षणे”@} 2 ‘पाने पिबति, रक्षायां पाति, पायति शोषणे।।’ 3 इति देवः।
4 पायकः-यिका, 5 पालकः- 6 गोपालकः-लिका, पिपासकः-सिका, 7 पापायकः-यिका
8 पाता-पात्री, पालयिता-त्री, पिपासिता-त्री, पापायिता-त्री
9 पान्-न्ती- 10 ती, पालयन्-न्ती, पिपासन्-न्ती
-- पास्यन्-न्ती-ती, पालयिष्यन्-न्ती-ती, पिपासिष्यन्-न्ती-ती
-- 11 12 व्यतिपानः, पालयमानः, 13 व्यतिपिपासमानः, पापायमानः
व्यतिपास्यमानः, पालयिष्यमाणः, व्यतिपिपासिष्यमाणः, पापायिष्यमाणः
14 नपात्-नपातौ-नपातः, 15 तनूनपात्, अपान्नपात्, अपोनपात्
पातम्-तः-तवान्, पालितः, पिपासितः, पापायितः-तवान्
16 विश्वपाः-सुपाः, 17 गोपः-नृपः, 18 अधिपः, 19 पायः, 20 गोपायी, 21 नगरपायी, 22 पपिवान्, पालः, 23 गोपालः, पिपासुः, पापाः
पातव्यम्, पालयितव्यम्, पिपासितव्यम्, पापायितव्यम्
24 प्रपाणीयम्-प्रपानीयम्, पालनीयम्, पिपासनीयम्, पापायनीयम्
पेयम्, पाल्यम्, पिपास्यम्, पापाय्यम्
25 ईषत्पानः-दुष्पानः-सुपानः
-- -- पायमानः, पालयमानः, पिपास्यमानः, पापाय्यमानः
26 पायः, पालः, पिपासः, पापायः
पातुम्, पालयितुम्, पिपासितुम्, पापायितुम्
पातिः, 27 सम्पातिः, पालना, पिपासा, पापाया
पात्वा, पालयित्वा, पिपासित्वा, पापायित्वा
प्रपाय, प्रपाल्य, प्रपिपास्य, प्रपापाय्य
पायम् २, पात्वा २, पालम् २, पालयित्वा २, पिपासम् २, पिपासित्वा २, पापायम् २
पापायित्वा २
28 पतिः, 29 निपातनात् धातोरित्वम्।
पातीति पिता = जनकः।]] पिता, 30 इति पप्रत्यये रूपम्।
दुर्जनैः पायते इति पापम् = कायवाङ्मनोदुश्चरितम्।]] पापम्, 31 इति डुम्सुन्प्रत्यये, टिलोपे च रूपम्।
पातीति पुमान् = नरः।]] पुमान्, 32 पाथः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९८८)
02
=>
 (२-अदादिः-१०५६। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ५)
04
=>
 [[६। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[७। ‘पातेर्लुग् वक्तव्यः’ (वा। ७-३-३७) इति ण्यन्ते सर्वत्र लुगागमः।]]
06
=>
 [[८। गवां पालकः गोपालकः। ‘नित्यं क्रीडाजीविकयोः’ (२-२-१७) इत्यनेन जीविकार्थ- कस्य नित्यसमासः।]]
07
=>
 [[९। ‘गापोर्ग्रहणे इण्पिबत्योर्ग्रहणम्’ (वा। २-४-७७) इति वचनादस्य लुग्विकरणत्वेन, ‘लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्य’ (परिभाषा ९१) इत्यनेन च ‘घुमास्था- गापा--’ (६-४-६६) इत्यादिषु नास्य ग्रहणम्। तेन ईत्वादिकमस्य नेति ज्ञेयम्। तेन यङन्ताण्ण्वुलि द्वित्वे, अभ्यासह्रस्वे च, ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्या- सस्य दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[आ। ‘यद्भागिभाजोऽपि हि जानते तान् ज्ञेयं यदष्टादश यश्च पाता’ वा। वि। २। ५३।]]
09
=>
 [[१०। शत्रन्तात् स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्बिकल्पः।]]
10
=>
 [[B। ‘पान्त्यः शिशून्, धान्यधनानि रान्त्यो, लान्त्यश्च काश्चित् कुसुमानि दान्त्यः।।’ धा। का। २। ४९।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०८५७+ २७]
12
=>
 [[१। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति कर्मव्यतीहारे शानच्।]]
13
=>
 [[२। सन्नन्तात् ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इत्यनेन कर्मव्यतीहारे शानच्।]]
14
=>
 [[३। न पातीति नपात् = नप्ता। ‘नभ्राण्नपात्--’ (६-३-७५) इत्यत्र निपातनात् नञ्तत्पुरुषे नञः प्रकृतिभावः, क्विपि तुगागमश्च। तन्वा न पातीति तनून- पात् = अग्निरिन्द्रश्च। अपोनपात्, अपांनपात् इत्यपि देवताविशेषवाचके पदे। सर्वेऽप्येते क्विबन्ताः। प्रक्रिया पूर्ववत्।]]
15
=>
 [[आ। ‘बभार बाष्पैर्द्विगुणीकृतं तनुः तनूनपाद् धूमवितानमाधिजैः।।’ शि। व। १। ६२।]]
16
=>
 [[४। विश्वं पातीति विश्व पाः। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति विचि रूपमेवम्। एवं सुपाः इत्यत्रापि।]]
17
=>
 [[५। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्मण्युपपदे कर्तरि कप्रत्ययः। एवं नृपः इत्यादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
18
=>
 [[६। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]
19
=>
 [[७। ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना आदन्तलक्षणे कर्तरि णप्रत्यये रूपम्।]]
20
=>
 [[८। ‘व्रते’ (३-२-८०) इति णिनिप्रत्यये युगागमः।]]
21
=>
 [[९। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिप्रत्ययः।]]
22
=>
 [[१०। छान्दसोऽपि क्वसुरत्र धातौ भवतीति ‘विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम्’ (४-३-२४) इत्यत्र भाष्ये ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्--’ इति प्रयोगाज्ज्ञायते। तेन क्वसुप्रत्यये, लिड्वद्भावेन द्विर्वचने, ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकार- लोपे, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपम्।]]
23
=>
 [[११। गाः पालयतीति गोपालः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इति ण्यन्तादस्मादण्प्रत्ययः।]]
24
=>
 [[१२। ‘शेषे विभाषा-- (८-४-१८) इत्यनेन णत्ववि कल्पः।]]
25
=>
 [[१३। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]
26
=>
 [पृष्ठम्०८५८+ २९]
27
=>
 [[१। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। पुंल्लिङ्गोऽयम्। सम्पातिः = जटायुभ्राता।]]
28
=>
 [[२। ‘पातेर्डतिः’ (द। उ। १। २७।) इति डतिप्रत्ययः। पातीति पतिः = नायकः।]]
29
=>
 [[३। औणादिके (द। उ। २। ३।) तृन्प्रत्यये, तृच्प्रत्यये वा रूपम्। तत्र [द। उ। २। ३।]
30
=>
 [[४। ‘पानीविषिभ्यः पः’ [द। उ। ७। २।]
31
=>
 [[५। ‘पातेर्डुम्सुन्’ [द। उ। ९। ४८।]
32
=>
 [[६। ‘पातेर्बले जुट् च
\n\n उदके थुट् च, अन्ने च’ [द। उ। ९-६३ तः ५। इति बलेऽभिधेये जुडागमे पाजः = अग्निः
\n\n जलेऽभिधेये अन्ने च, थुडागमे पाथः = जलमन्नं च।]]
Capeller
German
1. पा पि॑बति, ते (पिपति, पाति, पिपीते)
trinken, einsaugen, saugen an (=küssen),
aussaugen, erschöpfen
p.p. पीत॑ getrunken
(habend) gew. pass., selten act. =
पीतवन्त्. Caus. पाय॑यति, °ते tränken,
zu trinken geben (2 Acc.), p.p. पायित॑.
Desid. पिपासति u. पि॑पीषति durstig
sein. Partic. पिपासन्त् u. पिपासित
durstig. Intens. पेपीयते gierig trinken
o. getrunken werden. आ hineintrinken
einschlürfen, einsaugen. नि dass. सम्
zusammen hineintrinken.
2. पा (—°) trinkend.
3. पा पा॑ति schützen, hüten vor (Abl.),
bewachen, bewahren. p.p. पान॑। पति
rings behüten, bewahren. प्र = Simpl.
4. पा (—°) schützend, schirmend.
Grassman
German
1. √pā [Fi. 〔122〕], 1〉 jemand [A] schützen, behüten
2〉 jemand [A.] schützen, behüten vor [Ab.]
3〉 etwas [A.] behüten, bewachen, bewahren, in seinem Bestehen erhalten
4〉 worauf [A.] aufpassen, darauf Acht haben
5〉 gebieten über [Ab.]
6〉 hüten, wachen, schützen o. Obj.
Mit ádhi gebieten, s. adhipā́.
abhí 1〉 etwas [A.] behüten, bewahren
2〉 auf jemand [A.] aufmerksam achten.
ní 1〉 jemand [A.] beschützen, behüten (vor Ab.)
2〉 etwas [A.] behüten, bewahren
3〉 worauf [A.] Acht haben, es überwachen.
nís jemand [A.] behüten vor [Ab.].
pári 1〉 jemand, etwas [A.] rings schützen oder behüten, bewachen
2〉 jemand [A.] schützen, behüten vor [Ab.]
3〉 wachsam oder hütend um sich schauen.
Stamm pā́, pā:
-āmi 1〉 enam {854, 2}.
-ā́si 1〉 mártam {444, 1}. — 4〉 bráhma ṛ́ṣīṇām {544, 2}. — abhi 1〉 yajñā́n {243, 6}. — ni 3〉 durmatím {307, 6}.
-āsi 1〉 vidhatás {192, 6}
tám {456, 11}. — 2〉 ādhṛ́ṣas {192, 9}. — 3〉 nā́ma gónām {357, 3}. — 5〉 {134, 5}
tvám víśvasmāt bhúvanāt 〰 dhármaṇā, asuryā̀t 〰 dhármaṇā. — ní 1〉 ubhé jánmanī {1021, 7}. — pári 1〉 pā́thas {521, 7}
náram {31, 15} (várma‿iva).
-ā́ti 1〉 devā́nām jánimāni {795, 4}
saptáśīrṣāṇam {239, 5}. — 3〉 4〉 padám vés, cáraṇam sū́riasya, devā́nām upamā́dam {239, 5}
rupás ágram padám vés {301, 8} (vgl. {239, 5}). — abhí 2〉 vām {1028, 3} (cíttibhis). — ni 1〉 vanuṣyatás {517, 15}. — 3〉 vṛjánāni víśvā {73, 2}.
-āti 2〉 [erg. etwa mártam] druhás rakṣásas {783, 1}. — 3〉 paramám pā́thas {289, 10}
nā́kam {309, 5}
ṛtám aruṣásya vṛ́ṣṇas {366, 6}
rájasas ántau {401, 3}. — abhí 1〉 tṛtī́yam (padám) {827, 3}. — ní 2〉 pratnám kā́viam {718, 8}. — pári 3〉 ukṣā́ (sómas) {801, 3} (ásya cákṣasā).
-āthas 3〉 putrásya 〰 padám {159, 3}.
-āthás 1〉 ántidevam {180, 7}. — 3〉 māsás ca 〰 śarádas ca pūrvī́s {607, 2}.
-ātás-ā́tas [Co.] ni 1〉 nas {351, 3} (ubhé áhanī).
-ātas pári 2〉 tám áṃhasas {136, 5}.
-āthá (-āthā́) 6〉 marutas {86, 1} (yásya kṣáye). — nís {952, 2} yénā nís áṃhasas yūyám 〰 nethā́ ca mártiam áti dviṣas.
-ātha pári 1〉 víśvam {952, 4}.
-āthánā [2. pl.] 2〉 yám śáṃsāt {166, 8}.
-ā́nti 3〉 yád (vā́riam) {645, 13}.
-aánti 1〉 yám (mártiam) {666, 4}. — 2〉 mártiam riṣás {41, 2}
{406, 4}
{421, 3}
avadyā́t {167, 8}. — 3〉 ukthā́ {372, 4}.
-ānti 4〉 nṛmṇám {373, 2}
dhāsím ánṛtasya {366, 4}. [Page799] — ní 3〉 śáṃsam {572, 19}
ṛtásya padám {831, 2}
manīṣā́m {1003, 2}.
-aanti 1〉 śáśvatas {406, 2}.
-ā́t [Co.] 2〉 tám áṃhasas {651, 2}.
-áat [dass.] 2〉 nas áṃhasas {351, 5}.
-āhí 1〉 sūrī́n {54, 11}
asmā́n {174, 1}
{887, 22}
nas {129, 9}
{189, 4}
{668, 15}
{669, 9}
{909, 2}
kārū́n {387, 7}
gṛṇatás, sūrī́n {941, 5}. — 2〉 nas rakṣásas, dhūrtés, rī́ṣatas {36, 15}
nas durháṇāyās, duritā́t abhī́ke {121, 14}
nas sridhás {129, 11}
rakṣásas 〰 asmā́n {300, 15}
nas rákṣasas, dhūrtés {517, 13}
nas didyútas pátantyās {984, 2}
(e. nas) víśvasmāt rákṣasas {669, 10}
nas árātes {680, 1}. — 3〉 váram nas {570, 3}
nas śárma vīrávat {776, 18}. — 6〉 {371, 5} (〰 śagdhí suastáye). — ní 1〉 nas mártiāt aghaāyós {27, 3}.
-āhi 1〉 asmā́n {95, 9}
{358, 6}
nas {129, 9}
{130, 10}
{143, 8}
{254, 2}
{358, 8}
nṝ́n {171, 6}
sūrī́n {449, 7}
dāśúṣas nṝ́n {693, 3}
tám {456, 11}
{838, 6}
nas druhás, áṃhasas {851, 8}. — 2〉 átas stuvántam {147, 5}
nṝ́n sáhīyasas {171, 6}
tásmāt asmā́n {219, 10}
sūrī́n druhás riṣás {226, 6}
nas riṣás {265, 20}
asmā́n rakṣásas {300, 15}
nas áṃhasas {457, 30}. _{457, 31}
{531, 15}
tám riṣás {465, 10}
sameddhā́ram áṃhasas {489, 8}
nṝ́n stotṝ́n áṃhasas {768, 4}
nas dviṣás, áṃhasas {850, 3}. — 3〉 paśū́n ca sthātṝ́n carátham ca 〰 {72, 6}
nas yajñám {481, 5}. — 4〉 śáṃsam {919, 11}. — 6〉 {669, 8} (śivébhis pāyúbhis). — ní 1〉 nas áṃhasas {36, 14}
{91, 15}
sapátnī {235, 10}
nas {519, 7}
{664, 11}
{670, 16}
nas vanuṣyatás {456, 12}
sūrī́n j aritṝ́n {519, 8}. — 2〉 bhū́mā {70, 6}. — 3〉 padā́ni paśvás {67, 6}. — pári 1〉 nas {913, 21}
{954, 6}
jā́s {143, 8}
nas gáyam {512, 3}.
-ātu 1〉 mā {617, 6}
{706, 15}
nas {670, 15}
{890, 10}
{984, 1}
tvā {843, 4}. — 2〉 mártiam áṃhasas {18, 5}
nas riṣás {98, 2}
{913, 1}
nas duritā́t {516, 10}
nas áṃhasas {405, 13}
{620, 23}
{638, 6}
{862, 3}
{390, 4}
asmā́n áṃhasas {531, 3}
{879, 5}
tvā nírṛtes upásthāt {844, 10}
pā́rthivāni u. s. w. nidás {502, 11}. — 3〉 te śávasas ántam {369, 5}
nas vīrávat gómat {539, 6}. — ní 1〉 nas {106, 7}
{351, 7}
{554, 5}
{889, 16}
sūrī́n {554, 3}. — pári 1〉 púmāṃsam {516, 14} (viśvátas)
mā {863, 2} (viśvátas)
me mánas {837, 2}
nas {868, 11}
nas gáyam {892, 3}.
-ātám [2. du.] 1〉 nas {424, 3}
{662, 2}. — 2〉 (tám) áṃhasas {93, 8}
nas sáhyasas rábhyasas {120, 4}
nas vṛ́kāt {120, 7}.
-ātam [dass.] 1〉 asmā́n {660, 12}
nas {919, 1} (śūṣáṇi). — 2〉 asmā́n visrásas {230, 4}
nas sáhyasas {919, 1}. — ní 1〉 (nas) {352, 4}. — 2〉 váyas {696, 2}. — pári 1〉 asmā́n {112, 25}.
-ātā́m [3. du.] 2〉 avadyā́t duritā́t abhī́ke {185, 10}.
-āta 1〉 yūyám pāta suastíbhis sádā nas meist am Schlusse der Hymnen: {517, 20}. _{517, 25}
{519, 10}
{520, 10}
{523, 7}
{524, 7}
{525, 6}
{527, 5}
{528, 3}
{529, 3}
{530, 3}
{535, 11}
{536, 10}
{537, 10}
{538, 9}
{539, 6}
{540, 6}
{541, 6}
{542, 5}
{543, 5}
{544, 5}
{545, 5}
{546, 5}
{550, 25}
{551, 15}
{552, 9}
{553, 8}
[Page800] {555, 7} {556, 7}
{557, 7}
{558, 6}
{559, 5}
{561, 4}
{562, 4}
{563, 4}
{564, 4}
{567, 3}
{569, 3}
{570, 3}
{573, 7}
{574, 6}
{576, 12}
{577, 7}
{578, 6}
{579, 6}
{580, 5}
{581, 5}
{583, 10}
{584, 9}
{585, 8}
{586, 7}
{587, 6}
{588, 5}
{589, 5}
{591, 8}
{592, 7}
{593, 6}
{594, 5}
{595, 5}
{596, 3}
{600, 5}
{601, 5}
{602, 8}
{603, 7}
{604, 7}
{606, 7}
{607, 7}
{608, 5}
{609, 8}
{611, 6}
{613, 10}
{614, 7}
{615, 7}
{616, 7}
{617, 6}
{802, 6}
{809, 3}. _{809, 6}
{948, 8}.
-āntu 2〉 yájamānam niarthā́t {954, 7}. — 3〉 śaraṇám {194, 8}. — ní 1〉 nas {556, 6}.
-aantu 1〉 nas {300, 12}.
Conj. Aor. pāsa:
-ati pári 1〉 tvā {843, 4}.
-atas [3. du.] pári 1〉 nas {550, 23}.
Part. pát, stark paánt:
-aántam 6〉 dákṣam {777, 28}
vípram {777, 29}
rayím {777, 30}.
-aántas 1〉 dakṣasā́dhanam {810, 8}.
Part. Me. pāná:
-ás 3〉 vratā́ni {782, 4}.
Verbale pā́
enthalten in adhi-pā́, und mit Nomen verbunden in abhiśasti-, ṛta-, kula-, go-, chardiṣ, jagat-, tanū-, niṣikta-, paras-, paśu-, vrata-, śevadhi-, sti-pā́.
2. √pā [Cu. 〔371〕], 1〉 trinken mit Acc. oder Gen. des Trankes, oder 2〉 ohne Nennung des Trankes
3〉 Caus., tränken mit Acc. des getränkten und dem Acc. oder Gen. des Trankes
4〉 Caus., jemandem [D.] etwas [A.] einflössen
5〉 Desid., trinken wollen mit Acc., oder 6〉 ohne Objekt.
Mit antár hineinschlürfen in antah-antaḥ--péya.
ā́ einschlürfen [A., G.].
prá 1〉 zu trinken beginnen mit [A. G.] oder 2〉 ohne Casus.
ví zu verschiedenen Malen trinken [A.].
sám 1〉 in Gemeinschaft trinken
2〉 zusammen trinken mit [I.].
Stamm I. pā:
-ānti prá 1〉 ágraṇītim {202, 14}.
-ā́s [Co.] 1〉 pā́s indara (oder páas indra) prátibhṛtasya mádhvas {316, 4}.
-ejās [3. s. Opt.] 1〉 sómasya {383, 3}
te sutásya {821, 2} (SV. -eyāt).
-āhi 1〉 téṣām {2, 1}
sómam {202, 15}. _{202, 17}
{271, 8}
{281, 3}
{285, 7}. _{285, 8}
{330, 7}
{986, 2}
asyá (sómasya) {269, 6}
tásya (sómasya) {269, 8}
sutásya {269, 10}
sómān {270, 3}
{614, 2}
ándhasas {274, 1}
{633, 21}
sutám {274, 6}
mádhvas {397, 3}
asya (sómasya) {800, 1}
tīvrásya {986, 1}. — 2〉 {458, 2}. _{458, 3}
{482, 2}.
-āhí 1〉 nas sutám {274, 6}. — 2〉 {653, 4}.
-ātam 1〉 asyá (sutásya) {246, 1}
sutám {246, 2}
sómam {607, 4}
tám (sómam) {292, 9}.
-ātám 1〉 sómasya {46, 5}
sómam {47, 3}. _{47, 5}
{296, 18}
{582, 19}
{1026, 2}
páyasas {153, 4}
madhvás {607, 6}
sutásya {696, 1}.
-āta 1〉 tám (sómam) {45, 10}
mádhvas {330, 6}.
-ātá mádhunas somiásya {331, 4}. [Page801]
Impf. ápā (stets betont):
-ām 1〉 sómasya {945, 1}—_{945, 13}.
-ās 1〉 sácanasya {480, 1}
sómam {287, 6}
sutā́nām {922, 13}
trī́ sárāṃsi {383, 8}.
-āt 1〉 ándhasas {701, 4}. — 2〉 {228, 4} (hotrā́t)
{678, 11}
{479, 1}(?) (itás).
-āma 1〉 sómam {668, 3}.
-us in {164, 7}: padā́pus ist eher padā́‿āpus anzusetzen als nach Padap. padā́‿apus.
Stamm II. píba:
-āmi 2〉 {912, 19} (pākasútvanas).
-asi 1〉 eṣām (sómānām) {854, 3}
mádhvas ūrmím {482, 2}.
-ati 1〉 sómam {391, 4}.
-atas 1〉 somiám mádhu {630, 4}.
-anti 1〉 asya (sómasya) {703, 4}
{821, 15}
pūtásya {703, 5}
rásam {776, 24}. — 2〉 gā́vas {23, 18}. — pra 1〉 tvā (sómam) {911, 5}.
-āsi [Co.] 1〉 ándhas {269, 1}.
-āti 1〉 somiám mádhu {644, 13}.
-āthas 1〉 mádhūni {583, 4}
mádhu sutám {628, 3}
mádhunas somiásya {340, 4}
ándhas {504, 2}.
-āt [Co.] 1〉 yásya (sómasya) {820, 14}.
-at [Co.] 1〉 {863, 11} adát 〰 ūrjáyamānam ā́śitam. — 2〉 {622, 23}.
-a 1〉 sómam {15, 1}
{207, 4}
{227, 1}
{266, 1}
{281, 4}
{685, 9}
udakám {164, 40}
sutásya {269, 10}
vṛ́ṣṇas {270, 2}
{277, 7}
sutā́naam {652, 19}
svádhainavānaam {652, 20}
asya (sómasya) {691, 7}—_{691, 9}
{637, 11}
tásya (sómasya) {673, 10}
tám (sómam) {673, 12} u. s. w. — 2〉 {15, 3}. _{15, 4} (ṛtúnā)
{228, 1}—_{228, 3} (ṛtúbhis)
{481, 1}
{484, 1}
{227, 4} (ā́gnīdhrāt)
{624, 3}. _{624, 8}. _{624, 12}
{674, 5} u. s. w.
-ā (Prāt. 〔445〕. 〔464〕—〔466〕) 1〉 somiám mádhu {14, 10}
sómam {15, 5}
{130, 2}
{266, 2}. _{266, 5}
{281, 1}
{458, 1}
{464, 7}
{538, 1}
{624, 10}
{656, 1}
{685, 7}
{704, 3}
asyá {285, 10}
ándhasas {405, 5}
{606, 1}
{637, 4}
{704, 2}
sutásya {621, 26}
{623, 1}
súṣutasya {284, 2}
{545, 1}
sómasya {657, 1}
imám (sómam) {637, 1} (wo richtiger píbās zu sprechen ist) — 2〉 {177, 4}
{266, 3}
{270, 3}
{274, 2}
{691, 2}
{622, 1} (súpūrṇam udáram) u. s. w.
-ā-piba‿íd 1〉 sómam {202, 11}.
-atu 1〉 sómam {44, 14}.
-atam 1〉 mádhu {15, 11}
sutám {501, 7}
somiám mádhu {501, 15}
{590, 2}
{625, 11}
{628, 1}
{655, 22}
mádhvas {510, 7}
mádhvas ándhasas {135, 4}
sómam {345, 6}
{582, 18}
{696, 4}
{1026, 4}
gharmám {696, 2}
tám (sómam) {342, 6}. — 2〉 {232, 3}
{342, 6}
{642, 8}
{655, 10}.
-ata 2〉 {15, 2} (ṛtúnā)
{330, 4}.
-antu 1〉 sómam {567, 2}.
-ate sam 2〉 devaís {961, 1}.
-ante pra 1〉 sutásya {940, 7}.
piba:
-anti 1〉 sutásya aṃśós {321, 3}
mádhvas {84, 10}.
-āthas 1〉 nidhím mádhumantam {585, 3}
sávanam {1026, 1}.
-ātas 2〉 {431, 1} (purā́ ghṛ́dhrāt árarusas 〰).
-at 1〉 sómam {383, 7}.
-āva 2〉 {909, 7} (upāṃśú).
-a 1〉 sómasya {4, 2}
sutám {84, 4}
{276, 7}
{652, 21}
{626, 36}
tā́n (sómān) {16, 6}
{23, 1}
sómam {16, 7}
{269, 9}
{281, 2}
{286, 7}
{394, 1}
{414, 8}
{488, 6}
{641, 3}
{710, 10}
ásya (sómasya) [Page802] {481, 2} rásāśíras {282, 1}
etám (sómam) {482, 3}
mádhu {646, 20}
tád (mádhu) {674, 8}
sáras {665, 24}
jámbhasutam {700, 2}. — 2〉 {16, 5}
{227, 5}. — ā́: sutám {10, 11} u. s. w.
-ā 1〉 tásya (sómasya) {104, 9}
sutám {342, 1} u. s. w.
-atu 1〉 sómam {285, 9}
{825, 1}
somiám mádhu {996, 1}
aṃśúm {390, 1}. — 2〉 {284, 1}
draviṇodasás {228, 4}.
-atam 1〉 mádhvas {34, 10}
{590, 3}
{341, 3}
tám (sómam) {47, 1}
sómasya {108, 1}. _{108, 5}—_{108, 12}
sutā́nām {135, 5}
sómam {509, 10}
{655, 1}
{228, 5}
{292, 7}
{346, 10}
mádasya {625, 14}. — 2〉 {46, 15}
{625, 19}. — ā́: somiám mádhu {227, 6}.
-ata 1〉 udakám {161, 8} (-atā)
mádhvas {554, 8}
sómam {227, 2}
ctám (sómam) {232, 14}. — 2〉 {575, 3}
{405, 2}.
-antu 1〉 mádhos {14, 8}
viṣám gávām {913, 18}
pī́vasvatīs (apás) {995, 1}.
-asva sám 2〉 ṛbhúbhis {331, 7}.
-adhvam ví somiám mádhu {287, 10}
sám 1〉 {553, 2}. — 2〉 mádebhis indriyébhis {331, 9}.
Impf. ápiba:
-as 1〉 sómam {266, 9}
{383, 11}
{1020, 1}
{1021, 1}
sómān {270, 3}
sutásya {285, 7}
yásya (sómasya) {481, 2}
mádhu {964, 2}. — ví surā́mam {957, 5}.
-at 1〉 sutám {665, 26}
sómam {1021, 3}. — 2〉 {962, 7} (rudréṇa sahá).
apiba:
-as 1〉 sómam {266, 10}
{624, 4}
aṃśós pīyū́ṣam {282, 2}
sutám {331, 7}.
-at 1〉 sutásya {32, 3}
{206, 1}
sómam {213, 1}
{282, 4}
{314, 3}
sárāṃsi {686, 4}
hradám {928, 4}.
Perf. papā́, schwach pap:
-ātha 1〉 sómam {614, 3}.
-aú [3. s.] 2〉 {162, 14} yád ca 〰 yád ca ghāsím jaghā́sa.
-áthus 1〉 sómam {47, 10}.
-us 1〉 tuā́m (sómam) {818, 8}.
-e [3. s., passivisch] 1〉 sómas {652, 16}.
-ire 1〉 tám (avatám) {215, 4}.
-īyāt [Opt.] 1〉 mádasya {478, 2}
sómam {854, 1}.
Aor. ápā (siehe Stamm I., tonlos {485, 8}. _{485, 16}):
-āyi [3. s. pass.] 1〉 impersonal: ándhasas {210, 1}
personal: amṛ́tam {485, 16}
mádas {175, 1}
vedhā́s {485, 8}.
Stamm des Caus. pāyáya (betont nur {291, 5}):
-a (-ā in {228, 6}
{291, 5}) 3〉 yájatrān mádhvas {14, 7}
yájatrān mádhūni {291, 5}
devā́n havís {228, 6}
{125, 3} aṃśós sútam 〰 matsarásya kṣayádvīram vardhaya sūnṛ́tābhis.
-ate 4〉 dákṣam mahé {56, 1}.
Stamm I. des Desid. pipāsa:
-ati 5〉 sómam {624, 11}.
Stamm II. des Desid. pipīṣa:
-ati 6〉 draviṇodā́s {15, 9}.
Part. pā́t, stark pā́nt, paánt [von Stamm I.]:
-ā́ntam 2〉 {549, 2} (áti 〰 ugrám).
-aántam 1〉 ā́: ándhasas {701, 1}.
-ā́ntā [du.] 2〉 {122, 4} neben viántā. [Page803]
píbat [von Stamm II.]:
-an 1〉 ándhas {319, 1}.
-antam 2〉 {653, 7}.
-antā [du.] 1〉 mádhvas {180, 1} (vor u).
-antas 1〉 madirám mádhu {415, 11}.
-antīs [N. pl. f.] 1〉 apás {469, 7} (erg. gā́vas).
Part. Perf. papivás, schwach papúṣ:
-ivā́n 1〉 pitúm {61, 7}
sutásya {202, 10}
sómam {284, 3}
{911, 3}
somiám mádhu {920, 9}
asya (sómasya) {383, 3}
{384, 11}
yásya (sómasya) {938, 5}.
-ivā́ṃsam 1〉 asyá (sómasya) {488, 1}
sutásya {277, 5}
{383, 2}.
-úṣas [G.] 2〉 te (índrasya) {870, 2}.
-ivā́ṃsā [du.] 1〉 sutásya {108, 13}.
papāná:
-ás 2〉 mitrás návīyān (índras) {485, 7}.
Part. des Desid. pípīṣat [von Stamm II. des Desid.]:
-ate 6〉 asmai {483, 1}.
Part. II. pītá [vgl. índra-pīta]:
-ás 1〉 ayám (sómas) {488, 3}. — índus {668, 12} (hṛtsú). _{668, 4}. _{668, 10}
{757, 6}
{798, 41}
sómas {705, 21}.
-ám 1〉 sómam {179, 5} (hṛtsú).
-ā́sas 1〉 sómāsas {168, 3} (hṛtsú)
(sómās) {622, 12} (hṛ́tsú).
-āsas ā́: aṃśávas {629, 19}.
-ā́s 1〉 sutā́sas {333, 2}
(sómās) {668, 5}
{945, 2}. _{945, 3}
mádās {458, 4}.
Part. III. pā́tṛ:
-ā 1〉 sutám {622, 26}.
-ā (mit astu) 2〉 sutám sómam {464, 3}
{485, 15}.
Inf. pā́tu:
-avaí 1〉 {280, 5} tám (sómam) u te mṛjanti 〰 pā́tavaí u.
-ave 1〉 vā́r {116, 22}
sutám {498, 2}. — 2〉 indrāya {28, 6}
{678, 10}
{713, 1}. _{713, 9}
{716, 4}
{723, 8}
{728, 3}
{736, 3}
{763, 1}
{810, 10}
{812, 5}
{820, 15}
vṛṣabhā́ya {207, 5}
yuvábhyām {108, 2}.
Inf. pibadhi [aus Stamm II. gebildet]:
-yai 2〉 {88, 4} ūrdhvám nunudre utsadhím 〰
{266, 15} kóśam sisice 〰
{323, 5} mádhvas ágram práti dhat 〰
{485, 14} prá hoṣi sómam vīrā́ya 〰
{608, 2} asthāt sómam índrāya vāyáve 〰
{809, 20} und {1026, 3} tā́n (sómān) úpa yātā 〰
{1027, 3} áti riktam 〰.
Absolutiv pītvā́, pītvī́:
-ā́ 1〉 asyá (sómasya) {4, 8}
mádhvas {678, 7}
asyá mádānaam devásya (sómasya) {701, 6}
asyá mádānaam {735, 7}
yásya te (sómasya) {820, 2}
vṛ́ṣṇas {870, 8}
mádasya haryatásya ándhasas {922, 9}.
-ī́ 1〉 somásya {274, 7}
{881, 8}
{939, 1}
sómam {685, 10}.
Verbale pā́
enthalten in pra-pā́, und mit Nomen verbunden in agre-, añjas-, ṛtu-, ṛdū-, kīlāla-, tapuṣ-, payas-, pūrva-, madhu-, śukrapūta-, śuci-, śṛta-, suta-, soma-, hari-, haviṣ-pā́, und in dem Superlativ indra-pā́tama.
798, 22.b v. u.: -ā́tas [Co.] st. -ātás
800, 27.a v. u.: antaḥ- st. antah-
2. pā,
Imperf. ápā:
-ās {383, 8} ist 3. s. und gehört zum Aorist ápās.
*Part. pipāná [nach vi von Saft durchtränkt]
-ás vi vṛ́ṣā (índras) {312, 3}
-ám vi vamrám {112, 15}
-ásya vi ádres {538, 4}
-ā́ [du.] vi (aśvínā) {957, 4}.
Part. II. pītá:
-āsas ā́ {629, 19} ist zu pi zu stellen (durchtränkt).
Burnouf
French
पा पा। पिबामि et पिवामि 1
p. पपौ
f2.
पास्यामि
a2. अपाम्
gér. पीत्वा [en comp.
पाय]
inf. vd. पातवे et पिबध्यै
ppf. vd.
पपिवस्। {@Ps.@} पीये
pp. पीत। Boire, ac.
Gr.
πίνω, etc.
lat. bibo et poto, etc.
Cl. 4, पायामि
p. पपौ, etc. Se dessécher.
*पा पा पामि 2
p. पपौ
a1. अपासम्।
{@Ps.@} पाये
pp. पात
imp. पाहि। Protéger,
défendre, sauver. Cf. पालयामि।
Gr.
πάομαι.
Stchoupak
French
१ पा-
{%pibati -te
papau
apāt
pāsyati -te
pīyate pepīyate %}
पिपासति पाययति -ते (पाय्यते)
पीत- पातुम् पीत्वा °पीय --
boire, sucer, avaler (acc., rar. gén. )
absorber, s'approprier, jouir de (avec
les yeux, les oreilles)
caus. donner à boire, abreuver (chevaux, bétail)
dés. avoir soif.
२ पा-
{%pāti
apāsīt
pātum
%} (पालयति v. s. v.) -- garder,
préserver, protéger, défendre contre (abl.).
३ पा-
ag. ifc. qui boit, qui avale.
४ पा-
ag. ifc. qui protège, qui défend, qui garde.