| YouTube Channel

पशुः (pazuH)

 
Apte
English
पशुः [paśuḥ], [सर्वमविशेषेण पश्यति, दृश्-कु पशादेशः]
Cattle (both singly and collectively)
प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून्
Ms.*
 9.327, 331.
An animal in general
a being
सर्वथा यत् पशून् पाति तैश्च यद् रमते पुनः तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात् पशुपतिः स्मृतः ॥
Mb.
 * 7.22.123.
A sacrificial animal, such as a goat
an oblation, a victim.
A brute, beast
oft
 en added to words meaning 'man' to show contempt
a fool
भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषो$भिभवेद् यथा पशुम्
Bhāg.*
 4.6.46
पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः
H.*
 1
cf.
 नृपशु, नरपशु
&c.
N.
 of a subordinate deity and one of Śiva's followers.
An uninitiated person.
The soul, the Supreme Spirit.
A sacrifice in which an animal is killed.
Fire.
Comp.
 -अवदानम् a sacrifice of animals. -एकत्वन्यायः the rule that the number is intended to be expressed and enjoined when the sense conveyed by the verb forms the principle matter of a sentence. Thus पशुमालभते means एकत्वपुंस्त्वविशिष्टं पशु- मालभते. This न्याय is established by जैमिनि in MS.* 4.1. 11-16 and 17 an explained by शबर in his भाष्य thereon discussing the text पशुमालभते. (This न्याय is to be contrasted with ग्रहैकत्वन्याय where the लिङ्ग and वचन are अविवक्षित q. v. ).
कर्मन, क्रिया the act of animalsacrifice.
copulation.
Comp.
 -गायत्री a Mantra whispered into the ear of an animal which is about to be sacrificed
it is a parody of the celebrated Gāyatrī q. v.
पशुपाशाय विद्महे शिरश्छेदाय (विश्वकर्मणे) धीमहि । तन्नो जीवः प्रचोदयात्. -घातः slaughter of animals for sacrifice. -घ्नa. slaughtering cattle
वृथापशुध्नः प्राप्नोति प्रेत्य जन्मनि जन्मनि
Ms.*
 5.38. -चर्या copulation. -देवता the deity to whom an animal is offered.
धर्मः the nature or characteristics of cattle.
treatment of cattle.
promiscuous cohabitation
अयं (नियोगः) द्विजैर्हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः
Ms.*
 9.66.
the marrying of widows. -नाथः an epithet of Śiva. -पः a herdsman.
पतिः an epithet of Śiva
Me.*
 38, 58
पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादगमयदद्रिसुतासमा- गमोत्कः
Ku.*
 6.95. कस्त्वं ? शूली, .........पशुपतिर्नैव दृश्ये विषाणे Subhāṣ.
a herdsman, owner of cattle.
N.
 of a philosopher who taught the philosophical doctrine called पाशुपत
see Sarva. S. ad
loc.
 -पालः, -पालकः a herdsman. पालनम्, -रक्षणम् the tending or rearing of cattle
पाशः the cord with which the sacrificial animal is bound.
an animal sacrifice.
the bonds which enchain the individual soul, the world of sense. -पाश- कम् kind of coitus or mode of sexual enjoyment
स्त्रियमानतपूर्वाङ्गीं स्वपादान्तःपदद्वयम् । ऊर्ध्वांशेन रमेत् कामी बन्धो$यं पशुपाशकः ॥ Ratimañjarī. -प्रेरणम् the driving of cattle.-बन्धः an animal-sacrifice. -बन्धकः a rope for tethering cattle. -मतम् an erroneous or false doctrine. -मारम्ind. according to the manner of slaughtering animals
निष्पिष्यैनं बलाद्भूमौ पशुमारममारयत्
Mb.
 * 1.154.3
Bhāg.*
 4.13.41
इष्टिपशुमारं मारितः
Ś.*
 6. -यज्ञः, -यागः, -द्रव्यम् an animal-sacrifice. -रज्जुः
f.
 a cord for tethering cattle.-राजः a lion. -लोहितपः a fly. -ष
a.
Ved.
 giving cattle.-समाम्नायः a collection of names for animals. -संभवःa. produced by animals (as flesh, honey, butter, etc.)
Ms.*
 8.328. -हव्यम् an animal sacrifice
Ms.*
 4.28.
Apte 1890
English
पशुः [सर्वमविशेषेण पश्यति, दृश्-कु पशादेशः] 1 Cattle (both singly and collectively)
Ms. 9. 327, 331.
2 An animal in general.
3 A sacrificial animal, such as a goat
an oblation, a victim.
4 A brute, beast
often added to words meaning ‘man’ to show contempt
पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः H. 1
cf. नृपशु, नरपशु &c.
5 N. of a subordinate deity and one of Śiva's followers.
6 An uninitiated person.
7 The soul, the Supreme spirit.
8 A sacrifice in which an animal is killed.
9 Fire.
Comp.
अवदानं a sacrifice of animals.
क्रिया {1} the act of animal sacrifice. {2} copulation.
गायत्री a Mantra whispered into the ear of an animal which is about to be sacrificed
it is a parody of the celebrated Gāyatrī q. v.
पशुपाशाय विद्महे शिरश्छेदाय (विश्वकर्मणे) वीमहि । तन्नो जीवः प्रचोदयात्.
घातः slaughter of animals for sacrifice.
चर्या copulation.
देवता the deity to whom an animal is offered.
धर्मः {1} the nature or characteristics of cattle. {2} treatment of cattle. {3} promiscuous cohabitation
Ms. 9. 66. {4} the marrying of widows.
नाथः an epithet of Śiva.
पः a herdsman.
पतिः {1} an epithet of Śiva
Me. 36, 56
Ku. 6. 95. {2} a herdsman, owner of cattle. {3} N. of a philosopher who taught the philosophical doctrine called पाशुपत
see Sarva. S. ad loc.
पालः,
पालकः a herdsman.
पालनं,
रक्षणं the tending or rearing of cattle.
पाशः {1} the cord with which the sacrificial animal is bound. {2} an animal-sacrifice. {3} the bonds which enchain the individual soul.
पाशक kind of coitus or mode of sexual enjoyment.
प्रेरणं the driving of cattle.
बंधः an animal-sacrifice
मारं ind. according to the manner of slaughtering animals
इष्टिपशुमार मारितः Ś. 6.
यज्ञः,
यागः,
द्रव्यं an animal-sacrifice.
रज्जुः f. a cord for tethering cattle.
राजः a lion.
ष a. Ved. giving cattle.
समाम्नायः a collection of names for animals.
Apte Hindi
Hindi
पशुः
पुं*
 - "सर्वमविशेषेण पश्यति- दृश् + कु, पशादेशः"
"मवेशी, (एक या समष्टि)"
पशुः
पुं*
 - "सर्वमविशेषेण पश्यति- दृश् + कु, पशादेशः"
जानवर
पशुः
पुं*
 - "सर्वमविशेषेण पश्यति- दृश् + कु, पशादेशः"
बलिपशु जैसे कि बकरा
पशुः
पुं*
 - "सर्वमविशेषेण पश्यति- दृश् + कु, पशादेशः"
"नृशंस, जंगली, तिरस्कार प्रकटा करने के लिए नर वाचक शब्दों के साथ जोड़ा जाता है"
पशुः
पुं*
 - "सर्वमविशेषेण पश्यति- दृश् + कु, पशादेशः"
"एक उपदेवता, शिव का एक अनुचर"
पशुः
पुं*
 - -
"पालतू जानवर, मवेशी"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पशुः, चतुश्चरणः, चतुष्पदः, मलुकः, मोकम्, शरण्डम्, शुद्धजदः
noun
सः प्राणी यः चतुर्भिः चरणैः चलति।
"गौः ग्राम्यः पशुः अस्ति।"
Synonyms:
 अजः, वस्तः, छगलकः, स्तुभः, छगः, छगलः, छागलः, तभः, स्तभः, शुभः, लघुकामः, क्रयसदः, वर्करः, पर्णभोजनः, लम्बकर्णः, मेनादः, वुक्कः, अल्पायुः, शिवाप्रियः, अवुकः, मेध्यः, पशुः, पयस्वलः
noun
पशुविशेषः, यः अप्रशस्तः, खरतुल्यनादः, प्रदीप्तपुच्छः कुनखः विवर्णः निकृत्तकर्णः द्विपमस्तकश्च।
"अजः पर्वतं गच्छति।"
Synonyms:
 प्राणी, जन्तुः, चेतनः, जीवी, जन्मी, शरीरी, पशुः, तिर्यङ्
noun
यस्मिन् प्राणाः सन्ति।
"पृथिव्यां नैके प्राणिनः सन्ति। / कर्मात्मनाञ्च देवानां सः असृजत् प्राणिनां प्रभुः।साध्यानाञ्च गणं सूक्ष्मं यज्ञञ्चैव सनातनम्।"
Synonyms:
 पशुः
noun
एका जातिः ।
"पशोः उल्लेखः महाभारते वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पशुः
Root: पशु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Quadruped
beast
Shloka(s):
3|4|30|2 ► मृगाः स्युः कृष्णसाराद्यास्त एव पशवः सह॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|72|2 ► पशुस्तु मुलको मोकः कपः शुद्धो जडश्चरिः॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|30|2 ⇢ पशुः (पशु) (पुं) ⇒ Beast, term applied to lions
hares
domestic animals
cows etc ⇒ सिंहाद्यैश्च शशाद्यैश्च ग्राम्यैश्चैव गवादिभिः
➠ 3|4|72|2 ⇢ पशुः (पशु) (पुं) ⇒ Quadruped
beast ⇒
➠ 3|4|72|2 ⇢ मलुकः (मलुक) (पुं) ⇒ Quadruped ⇒
➠ 3|4|72|2 ⇢ मोकः (मोक) (पुं) ⇒ Quadruped ⇒
➠ 3|4|72|2 ⇢ कपः (कृपा (कप(कृपा) (पुं) ⇒ Quadruped ⇒
➠ 3|4|72|2 ⇢ शुद्धजडः(शुद्ध (शुद्धजड(शुद्ध) (पुं) ⇒ Quadruped ⇒
➠ 3|4|72|2 ⇢ चरिः (चरि) (पुं) ⇒ Quadruped ⇒
Related word(s):
Tamil
Tamil
பசு’: : விலங்கு, பசு, பலியிடப்படும் மிருகம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पशुः
Root: पशु
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ ass
⇒ goat
⇒ cows
⇒ beast
⇒ cattle
⇒ animal
⇒ creature
⇒ flesh an
⇒ animal sacrifice
⇒ any animal or brute or beast
⇒ domestic or sacrificial animal
⇒ cluster fig tree [Ficus Glomerata - Bot.]
⇒ subordinate deity and one of ziva's followers
⇒ mere animal in sacred things i.e. an uninitiated person
⇒ individual soul as distinct from the divine Soul of the universe
Shloka(s):
2|5|11|2 ► इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः॥ (सिंहादिवर्गः)
3|3|20|2 ► पशवोऽपि मृगा वेगः प्रवाहजवयोरपि॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|25|2 ► लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|11|2 ⇢ पशुः (पशु) (पुं) ⇒ ass, goat, cows, beast, cattle, animal, creature, flesh an, animal sacrifice, any animal or brute or beast, domestic or sacrificial animal, cluster fig tree [Ficus Glomerata - Bot.], subordinate deity and one of ziva's followers, mere animal in sacred things i.e. an uninitiated person, individual soul as distinct from the divine Soul of the universe
➠ 3|3|20|2 ⇢ मृगः (मृग) (पुं)
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (स्त्री)
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ पशुसङ्घः
जातिः ➡ स्तनपायी
परा_अपरासंबन्धः ➡ हस्तिनी
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ जालेन_मृगान्बध्नः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पशुः,
पुं,
 (अविशेषेण सर्व्वं पश्यतीति । दृशिरौप्रेक्षणे + “अर्ज्जिदृशिकम्यमिपंसीति ।” उणां ।१ । २८ । इति कुः पश्यादेशश्च ।) अन्याव्युत्पत्तिर्यथा, “पशयन्ति पश्यन्ति पार्श्व-हस्ताभ्यां हिताहितम् ।” इति भरतः ॥
जन्तु-विशेषः । तस्य लक्षणम् । लोमवल्लाङ्गूल-वत्त्वम् । इति भाषारत्ने कणादः ॥
तद्भेदायथा । सिंहः १ व्याघ्रः २ तरक्षुः ३ वराहः ४कपिः ५ भल्लूकः ६ खड्गी ७ महिषः ८शृगालः ९ विडालः १० गोधा ११ श्वावित् १२हरिणः १३ कृष्णसारः १४ रुरुः १५ न्यङ्कुः १६रङ्कुः १७ शम्बरः १८ रौहिषः १९ गोकर्णः २०पृषतः २१ एणः २२ ऋष्यः २३ रोहितः २४चमरः २५ गन्धर्व्वः २६ शरभः २७ रामः २८सृमरः २९ गवयः ३० शशः ३१ खट्टाशः ३२गौः ३३ उष्ट्रः ३४ छागः ३५ मेषः ३६ खरः ३७हृस्ती ३८ अश्वः ३९ । इत्यमरः ॥
* ॥
(यथा, (“पशुः पशूनां दौर्ब्बल्यात् कश्चिन्मध्ये वृकायते ।ससत्त्वं वृकमासाद्य प्रकृतिं भजते पशुः ॥
तद्वदज्ञो ज्ञमध्यस्थः कश्चिन्मौखर्य्यसाधनः ।स्थापयत्याप्तमात्मानमाप्तन्त्वासाद्य भिद्यते ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥
)तत्र ग्राम्यारण्यभेदेन चतुर्द्दशविधाः पशवो यथा, “गौरविरजोऽश्वोऽश्वतरो गर्द्दभो मनुष्यश्चेतिसप्त ग्राम्याः पशवः । महिषवानरऋक्षसरी-सृपरुरुपृषतमृगाश्चेति सप्तारण्याः पशवः ॥
”इति दुर्गोत्सवतत्त्वे पैठीनसिः ॥
* ॥
वैद्यकेभूशयजाङ्गलमेदेन स द्विविधः । तत्र विलशायि-त्वात् भूशया नकुलगोधादयः । तेषां मांसगुणाः ।“प्रहसा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः ।गुरूष्णमधुराः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रवर्द्धनाः ॥
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जङ्गलचारिणः ।जाङ्गला हरिणच्छागादयः । तेषां मांसगुणाः ।लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम् ॥
तेषामवयवादीनां गुणः ।गुरुभक्षा बहुभुजो ये चोपचितमेदसः ।एकदेहेऽपि पूर्व्वार्द्धं मृगाणां पक्षिणां परम् ॥
सर्व्वेषाञ्च शिरःस्कन्धप्लीहचर्म्मयकृद्गुदम् ।पादपुच्छान्त्रमस्तिष्कमुष्कक्रोडाः समेहनाः ।धातवः शोणिताद्याश्च गुरवः स्युः परस्परम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
(“तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहित-वराहखड्गिगोकर्णकालपुच्छ-कोन्द्रन्यङ्कुरण्य-गवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः ।” एषां गुणायथा, --“वातपित्तहरा वृष्या मधुरा रसपाकयोः ।शीतला बलिनः स्निग्धा मूत्रलाः कफवर्द्धनाः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥
“उष्ट्रा गजा वाजिनश्च महिषाः सौरभाजकाः ।खरशूकरमेषाश्च श्वा च मार्ज्जारमूषकाः ।इत्यते पशवो ज्ञेया ग्रामवासनिवासिनः ॥
”इति हारीते प्रथमस्थाने एकादशेऽध्याये ॥
)छागादौ पशुपदप्रयोगमाह यज्ञपार्श्वः ।“उष्ट्रो वा यदि वा मेषश्छागो वा यदि वा हयः ।पशुस्थाने नियुक्तानां पशुशब्दोऽभिधीयते ॥
”इति वलिदानप्रकरणे तिथितत्त्वम् ॥
* ॥
अवैधपशुहनने दोषो यथा, --“वसेत् स नरके घोरे दिनानि पशुरोमभिः ।सम्मितानि दुराचारो यो हन्त्यविधिना पशून् ॥
”इति गारुडे ९५ अध्यायः ॥
* ॥
पश्वधिष्ठात्री देवता यथा, --“सिंहे वसति दुर्गा च शरभे च प्रजापतिः ।एणे च वसते वायुर्मेषे चैव च चन्द्रमाः ॥
नक्षत्राणि च शशके कृष्णसारे हरिः स्वयम् ।शतक्रतुर्गवां पृष्ठे गवये भुवनानि च ॥
शल्लके मङ्गलान्यष्टौ गजे विष्णुर्गणेश्वरः ।अश्वे तु द्वादशादित्या ब्राह्मणे सर्व्वदेवताः ॥
ब्रह्मा तु चामरे चैव छागले तु तथानलः ।एतस्मान् कारणादेते पूज्या वन्द्याः प्रयत्नतः ॥
”इति मत्स्यमूक्ततन्त्रे ३९ पटलः ॥
* ॥
प्रमयः । देवः । प्राणिमात्रम् । इति शब्द-रन्नावली ॥
छगलः । यज्ञः । संसारिणामात्मा ।इति धरणिः ॥
यज्ञोडुम्बरः । इति शब्द-चन्द्रिका ॥
* ॥
* ॥
साधकानां भावत्रयाणांप्रथमो भावः । तस्य निर्णयो यथा, षष्ठपटले ।“पशुभावस्थितां नाथ ! देवतां शृणु विस्तरात् ।दुर्गापूजां विष्णुपूजां शिवपूजाञ्च नित्यशः ॥
अवश्यं हि यः करोति स पशुरुत्तमः स्मृतः ।केवलं शिवपूजाञ्च यः करोति च साधकः ॥
पशूनां मध्यतः श्रीमान् शिवया सह चोत्तमः ।केवलं वैष्णवो धीरः पशू नां मध्यमः स्मृतः ॥
भूतानां देवतानाञ्च सेवां कुर्व्वन्ति सर्व्वदा ।पशूनामधमाः प्रोक्ता नरकस्था न संशयः ॥
त्वत्सेवां मम सेवाञ्च ब्रह्मविष्णादिसेवनम् ।कृत्वान्यसर्व्वभूतानां नायिकानां महाप्रभो ! ॥
यक्षिणीनां भूतिनीनां ततः सेवां शुभप्रदाम् ।यः पशुर्ब्रह्मकृष्णादिसेवाञ्च कुरुते सदा ॥
तथा श्रीतारकब्रह्मसेवां ये वा नरोत्तमाः ।तेषामसाध्या भूतादिदेवता सर्व्वकामहा ॥
वर्ज्जयेत् पशुमार्गेण विष्णुसेवापरो जनः ॥
”द्वितीयपटले ।“नित्यश्राद्धं तथा सन्ध्यावन्दनं पितृतर्पणम् ।देवतादर्शनं पीठदर्शनं तीर्थदर्शनम् ॥
गुरोराज्ञापालनञ्च देवतानित्यपूजनम् ।पशुभावस्थितो मर्त्त्यो महासिद्धिं लभेद्ध्रुवम् ॥
”षष्ठपटले ।“पुनर्भावं पशोरेव शृणुष्वादरपूर्व्वकम् ।अकस्मात् सिद्धिमाप्नोति पशुर्नारायणोपमः ॥
वैकुण्ठनगरे याति चतुर्भुजकलेवरः ।शङ्खचक्रगदापद्महस्तो गरुडवाहनः ॥
महाधर्म्मस्वरूपोऽसौ महाविद्याप्रसादतः ।पशुभावं महाभावं भावानां सिद्धिदं परम् ॥
आदौ भावं पशोः कृत्वा पश्चात् कुर्य्यादवश्यकम् ।वीरभावं महाभावं सर्व्वभावोत्तमोत्तमम् ।तत्पश्चादतिसौन्दर्य्यं दिव्यभावं महाफलम् ॥
इति रुद्रयामले उत्तरखण्डम् ॥
* ॥
तस्य कालो यथा, --“आदौ दशमदण्डेन पशुभावमथापि वा ॥
”इति तत्रैव ।“जन्ममात्रं पशुभावं वर्षषोडशकावधि ॥
”इति वामकेश्वरे ५१ पटलः ॥
* ॥
पशुभावकर्त्तव्याकर्त्तव्यगर्भतद्भावनिन्दामाह ।“पशुभावरता ये च केवलं पशुरूपिणः ।रात्रौ यन्त्रञ्च मन्त्रञ्च न स्पृशेत् न जपेत् क्वचित् ॥
संशयो बलिदाने च तन्त्रे च संशयः सदा ।मन्त्रे चाक्षरबुद्धिश्च अविश्वासो गुरौ सदा ॥
प्रतिमासु शिलाबुद्धिर्भेदको दैवते पुनः ।निरामिषेण देवेशि ! देवतायाः प्रपूजनम् ॥
अज्ञानेन सदा स्नानं प्रत्यहं देहताडनम् ।सर्व्वेषाञ्चैव निन्दास्तु यः कुर्य्याच्च महेश्वरि ! ।स एव पशुभावेन अधमः परिकीर्त्तितः ॥
”इति रुद्रयामले उत्तरखण्डे ६ पटलः ॥
* ॥
“रात्रौ नैव यजेद्देवीं सन्ध्यायां वा पराह्णके ।ऋतुकालं विना देवि ! रमणं परिवर्ज्जयेत् ॥
मांसादिकं महेशानि ! त्यजेत् पञ्चसु पर्व्वसु ।यदन्यद्वेदविहितं कुर्य्यान्नियमतत्परः ॥
”इति नित्यातन्त्रे १ पटलः ॥
* ॥
पशूनां व्रतभङ्गप्रायश्चित्तं यथा, --“पशूनां व्रतभङ्गादौ विधिं प्रथमतः शृणु ।व्रतभङ्गे नित्यभङ्गे नित्यपूजादिकर्म्मणि ।सहस्रं प्रजपेन्मन्त्री व्रतदोषोपशान्तये ॥
”इति रुद्रयामले उत्तरखण्डे २ पटलः ॥