| YouTube Channel

पविः (paviH)

 
Apte
English
पविः [paviḥ], 1 The thunderbolt of Indra.
Ved.
 The tire of a wheel.
The point of a spear or arrow.
An arrow.
Speech.
Fire.
Thunder
पवित्रालोकनादेष पवित्रासमविन्दत
N.*
 17.188.
Apte 1890
English
पविः 1 The thunderbolt of Indra.
2 Ved. The tire of a wheel.
3 The point of a spear or arrow.
4 An arrow.
5 Speech.
6 Fire.
Apte Hindi
Hindi
पविः
पुं*
 - पू + इ
इन्द्र का वज्र
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वज्रम्, कुलिशम्, भदुरम्, पविः, शतकोटिः, स्वरुः, शम्बः, दम्भोलिः, अशनिः, कुलीशम्, भिदिरम्, भिदुः, स्वरुस्, सम्बः, संवः, अशनी, वज्रांशनिः, जम्भारिः, त्रिदशायुधम्, शतधारम्, शतारम्, आपोत्रम्, अक्षजम्, गिरिकण्टकः, गौः, अभ्रोत्थम्, मेघभूतिः, गिरिज्वरः, जाम्बविः, दम्भः, भिद्रः, अम्बुजम्, ह्लादिनी, दिद्युत्, नेमिः, हेतिः, नमः. सृकः, वृकः, वधः, अर्कः, कुतसः , कुलिशः, तुजः, तिग्मम्, मेनिः, स्वधितिः सायकः, परशुः
noun
इन्द्रस्य प्रधानं शस्त्रम्।
"एकदा इन्द्रेण हनुमान् वज्रेण प्रहृतः।"
Synonyms:
 हीरम्, हीरकः, दृढाङ्गम्, लोहजित्, सूचीमुखम्, रत्नमुख्यम्, अविकम्, वरारकम्, अशिरम्, कुलिशम्, भिदुरम्, पविः, अभेद्यम्, दृढम्, भार्गवकम्, शतकोटिः, षट्कोणम्, बहुधारम्
noun
अतिकठोरः प्रभाशीलः महार्हः रत्नविशेषः- अस्य गुणाः सारकत्व-शीतत्व-कषायत्वादयः।
"हीरैः युक्तानाम् अलङ्काराणां मूल्यम् अधिकम् अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पविः,
पुं,
 (पुणातीति । पूञ शोधने + “अच इः ।”उणां ४ । १३८ । इति इः ।) वज्रम् । इत्य-मरः । १ । १ । ५० ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पूञ् पवने”@} 2 प्वादिः, ल्वादिश्च।
3 क्र्यादिषु क्षीरस्वामिना “दिवादौ--पूयते…।” इत्याद्युक्तम्।
पूधातुः भ्वादौ, क्र्यादिषु च पठ्यते
न दिवादौ।
क्षीरस्वामिनाऽपि दिवादिषु पूधातुः कुत्रापि न पठितः।
तस्मात् क्षीरस्वामिवाक्यं क्र्यादिगतं किंनिबन्धन- मिति न जानीमः।]] ‘श्नि पुनाति पुनीते स्ताम्, पवने पवते ङितः।’ 4 इति देवः।
पावकः-विका, पावकः-विका, 5 पुपूषकः-षिका, पोपूयकः-यिका
पविता-त्री, पावयिता-त्री, पुपूषिता-त्री, पोपूयिता-त्री
6 पुनन् 7 -पुनाति, पावयन्-न्ती, 8 पुपूषन्-न्ती
-- पविष्यन्-न्ती-ती, पावयिष्यन्-न्ती-ती, पुपूषिष्यन्-न्ती-ती
-- पुनानः, पावयमानः, पुपूषमाणः, पोपूयमानः
पविष्यमाणः, पावयिष्यमाणः, पुपूषिष्यमाणः, पोपूयिष्यमाणः
9 10 खलपूः-खलप्वौ-खलप्वः
-- -- -- 11 पूतम्-तः-तवान्- 12 पूनः-पूनवान् 13, पावितः, पुपूषितः, पोपूयितः-तवान्
पवः- 14 पवनः, 15 पुपविवान्, 16 पवित्रम् 17, 18 पोता, पावः, 19 पावनः 20, पुपूषुः, 21 पिपावयिषुः, पोपुवः
पवितव्यम्, पावयितव्यम्, पुपूषितव्यम्, पोपूयितव्यम्
22 प्रपवनीयम्, 23 प्रपावनीयम्, पुपूषणीयम्, पोपूयनीयम्
24 विपूयः, पव्यम्- 25 अवश्यपाव्यम्, पाव्यम्, पुपूष्यम्, पोपूय्यम्
पूयमानः, पाव्यमानः, पुपूष्यमाणः, पोपूय्यमानः
पावः, 26 निष्पावः, 27 निष्पावः, 28 उत्पावः, 29 30 पोत्रम्-पोत्रः, 31 पवित्रम्
पावः, पुपूषः, पोपूयः
पवितुम्, पावयितुम्, पुपूषितुम्, पोपूयितुम्
पूतिः, 32 पविः, पावना, पुपूषा-पिपावयिषा, पोपूया
पवनम्, पावनम्, पुपूषणम्, पोपूयनम्
पूत्वा, पावयित्वा, पुपूषित्वा, पोपूयित्वा
प्रपूय, प्रपाव्य, प्रपुपूष्य, प्रपोपूय्य
पावम् २, पूत्वा २, पावम् २, पावयित्वा, पुपूषम् २, पुपूषित्वा २, पोपूयम् २
पोपूयित्वा २। 33 इति गक्प्रत्ययः।
पूगः = संघातः।]] पूगः, 34 तन्प्रत्यये रूपम्।
पुनाति इति पोतः = अग्निः, पुत्रः समुद्रयानं वा।
बाहुलकादिडागमो न।]] पोतः, 35 इति यत्प्रत्यये णुडागमे, उपधाया ह्रस्वे च रूपमेवम्।
ह्रस्वविधानसामर्थ्यात् गुणो न।]] पुण्यम्, 36 इति त्रप्रत्यये, धातोर्ह्रस्वे च रूपमेवम्।]] पुत्रः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०३५)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१४८२। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (श्लो। २७)
05
=>
 [[३। ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्निषेधः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया बोध्या।]]
06
=>
 [[४। शतरि ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘श्नाऽभ्यस्तयो- रातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे रूपमेवम्। एवं शानजन्तेऽपि प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[B। ‘द्वारं पुनन् पदतलेन स लूनवैरी स्तीर्णाननं मदजलेन करीतुकामम्।’ धा। का। ३। ६।]]
08
=>
 [[C। ‘त्वं समीरण इव प्रतीक्षितः कर्षकेण वलजान् पुपूषता।’ शि। व। १४। ७।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०८७९+ २९]
10
=>
 [[१। खलं पुनातीति खलपूः। क्विपि रूपमेवम्। द्विवचनादौ, ‘ओः सुपि’ (६-४-८३) इति यण्।]]
11
=>
 [[२। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति निष्ठायामिण्निषेधः। एवं क्तिनि, क्त्वायाम्, ल्यपि चेण्निषेधो ज्ञेयः।]]
12
=>
 [[३। ल्वादित्वेन नित्यं निष्ठानत्वे प्राप्ते, ‘पूञो विनाशे’ (वा। ८-२-४४) इत्यर्थविशेषे निष्ठानत्वम्। पूनाः यवाः। विनष्टाः इत्यर्थः।]]
13
=>
 (यवः)
14
=>
 [[४। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युप्रत्ययः।]]
15
=>
 [[५। लिटः क्वसौ, द्विर्वचने, इडागमे, उत्तरखण्डे गुणे, ‘न शसददवादिगुणानाम्’ (६-४-१२६) इति न एत्वाभ्यासलोपः।]]
16
=>
 [[६। ‘कर्तरि चर्षिदेवतयोः’ (३-२-१८६) इति कर्तरि, करणे च इत्रप्रत्ययः।]]
17
=>
 (अग्निः, देवता वा)
18
=>
 [[७। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति कर्तरि तच्छीलादिषु तृन्प्रत्ययः। बाहुलकादिडागमो न।]]
19
=>
 [[८। ण्यन्तादस्मात् नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युप्रत्ययः।]]
20
=>
 [[आ। ‘दक्षिणीयमवगम्य पङ्क्तिशः पड्क्तिपावनमथ द्विजव्रजम्।’ शि। व। १४। ३३।]]
21
=>
 [[९। ण्यन्तादस्मात् सनि, उप्रत्यये, ‘ओः पुयण्--’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः।]]
22
=>
 [[१०। ‘न भाभूपूकमि--’ (८-४-३४) इति णत्वनिषेधः।]]
23
=>
 [[११। ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति णत्वनिषेधः।]]
24
=>
 [[१२। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इति मुञ्जेऽभिधेये क्यपि रूपमेवम्।]]
25
=>
 [[B। ‘अवश्यपाव्यं पवसे कच्चित् त्वं देवभाक् हविः।’ भ। का। ६। ६५।]]
26
=>
 [[१३। ‘निरभ्योः पूल्वोः’ (३-३-२८) इति निष्पूर्वकादस्मात् घञ्प्रत्ययः। निष्पावः = धान्यविशेषः।]]
27
=>
 [[१४। ‘परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः (३-३-२०) इति घञ्। निष्पावः = शूर्पः। निष्पूयते = शोध्यते तुषाद्यपनयनेन यस्तण्डुलादिः सः निष्पावः। शूर्पस्यापि प्राक्काले परिमाणवाचकत्वात् प्रत्ययोत्पत्तिरिति ज्ञेयम्।’]]
28
=>
 [[१५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति भावे घञ्।]]
29
=>
 [पृष्ठम्०८८०+ २५]
30
=>
 [[१। ‘हलसूकरयोः पुवः’ (३-२-१८३) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्यये रूपम्।]]
31
=>
 [[२। ‘पुवः संज्ञायाम्’ (३-२-१८५) इति करणे इत्रप्रत्ययः। पवित्रम् = दर्भः, चक्रं च।]]
32
=>
 [[३। ‘इणजादिभ्यः’ (वा। ३-३-९४) इति भावे इण्प्रत्ययः। बाहुलकात् वृद्धिर्न। गुणस्तु भवत्येव। पविः = वज्रम्। अजादिः = अजधातुप्रकारः।]]
33
=>
 [[४। ‘छापूञ्--’ [द। उ। ३-६९]
34
=>
 [[५। औणादिके [द। उ। ६-७]
35
=>
 [[६। ‘पूञो यण्णुट् ह्रस्वश्च’ [द। उ। ८-१६]
36
=>
 [[७। ‘पूञो ह्रस्वश्च’ [द। उ। ८-८७]