पवमान (pavamAna)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishपवमानः [pavamānḥ], [पू-ताच्छील्ये शानच्]
Air, wind
पवमानः पृथिवी- रुहानिव 8.9.
One of the sacred fires, considered to be the same as गार्हपत्य q. v.
also called पवमानात्मजः
of a particular Stotra sung in the Soma-yāga
अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः Bri. 1.3.28. -सखः fire.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishपवमान, अस्, आ, अम्, being purified, being
strained (usually said of the Soma, Ved.)
(अस्), m.
wind
N. of a particular Fire (associated with
Pāvaka and Śuci, and also regarded as a son of
Agni by Svāhā)
epithet of the moon
epithet of
particular Stotras sung by the Sāma-ga at the Jyo-
tiṣṭoma (Ved.).
—पवमान-वत्, आन्, अती, अत्,
Ved. having the Pavamāna-stotra.
—पवमान-
हविस्, इस्, n. or पवमानेष्टि (°न-इष्°), इस्, f.,
Ved. offerings to Agni invoked under the title of
Pavamāna or Pāvaka or Śuci.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiपवमानः
- "पू + शानच्, मुक्"
"हवा, वायु"
पवमानः
- "पू + शानच्, मुक्"
एक प्रकार की यज्ञाग्नि जिसे गार्हपत्य कहते हैं
Shabdartha Kaustubha
Kannadaपवमान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯು/ಗಾಳಿ
निष्पत्तिः - > पूङ् (पवने) "शानच्" (३-३-११७), मुगागमः (७-२-८२)
व्युत्पत्तिः - > पवते
Aufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishKridanta Forms
Sanskritपू (पू꣡ङ् पवने - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = पवनम्
अनीयर् = पवनीयः - पवनीया
ण्वुल् = पावकः - पाविका
तुमुँन् = पवितुम्
तव्य = पवितव्यः - पवितव्या
तृच् = पविता - पवित्री
क्त्वा = पवित्वा / पूत्वा
ल्यप् = प्रपूय
क्तवतुँ = पवितवान् / पूतवान् - पवितवती / पूतवती
क्त = पवितः / पूतः - पविता / पूता
शानच् = पवमानः - पवमाना
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritवायुः समीरसमिरौ पवनाशुगौ नभःश्वासो नभस्वदनिलश्वसनाः समीरणः ।
वातोऽहिकान्तपवमानमरुत्प्रकम्पनाः कम्पाङ्कनित्यगतिगन्धवहप्रभञ्जनाः ॥ ११०६ ॥
मातरिश्वा जगत्प्राणः पृषदश्वो महाबलः ।
मारुतः स्पर्शनो दैत्यदेवो झञ्झा स वृष्टियुक् ॥ ११०७ ॥
वायु (पुं), समीर (पुं), समिर (पुं), पवन (पुं), आशुग (पुं), नभःश्वास (पुं), नभस्वत् (पुं), अनिल (पुं), श्वसन (पुं), समीरण (पुं), वात (पुं), अहिकान्त (पुं), पवमान (पुं), मरुत् (पुं), प्रकम्पन (पुं), कम्पाङ्क (पुं), नित्यगति (पुं), गन्धवह (पुं), प्रभञ्जन (पुं), मातरिश्वन् (पुं), जगत्प्राण (पुं), पृषदश्व (पुं), महाबल (पुं), मारुत (पुं), स्पर्शन (पुं), दैत्यदेव (पुं), झञ्झा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritपवन
पवन, श्वसन, वायु, मरुत्, अनिल, मारुत, जगत्प्राण, पृषदश्व, पवमान, प्रभञ्जन, स्पर्शन, वात, नभस्वत्, मातरिश्वन्, समीर, समीरण, सदागति, गन्धवह, हरि, महाबल
पवनः श्वसनो वायुर्मरुदनिलो मारुतो जगत्प्राणः ।
पृषदश्वः पवमानः प्रभञ्जनः स्पर्शनो वातः ॥ ७५ ॥
नभस्वान्मातरिश्वा च समीरश्च समीरणः ।
सदागतिर्गन्धवहो हरिः प्रोक्तो महाबलः ॥ ७६ ॥
verse 1.1.1.75
page 0010
नाममाला
Sanskritपवन, पवमान, वायु, वात, अनिल, मरुत्, समीरण, गन्धवाह, श्वसन, सदागति, नभस्वत्, मातरिश्वन्, चरण्यु, जवन, प्रभञ्जन
पवनः पवमानश्च वायुर्वातोऽनिलो मरुत् ।
समीरणो गन्धवाहः श्वसनश्च सदागतिः ॥ ६२ ॥
नभस्वान् मातरिश्वा च चरण्युर्जवनस्तथा ।
प्रभञ्जनः अस्य पर्यायपुत्रौ भीमाञ्जनात्मजौ ॥ ६३ ॥
verse 0.1.1.62
page 0033
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: पवमानः
Root: पवमान
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पश्चिमाग्निः
Meaning(s):
⇒ Sacrificial fire towards the west
Shloka(s):
1|2|24|1 ► गार्हपत्यो गृहपतिः पवमानश्च पश्चिमे। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|24|1 ⇢ पवमानः (पवमान) (पुं) ⇒ Sacrificial fire towards the west ⇒ पश्चिमाग्निः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ क्रत्वग्निः
जातिः ➡ इन्धनजम्
पुराणम्
Englishपवमान १ / PAVAMĀNA I. An agni (fire). The eldest son of brahmā, agni, got of his wife svāhā three sons, pāvaka, pavamāna and śuci. These three got fortyfive children and they are called Agnis. Thus, father, three sons and their fortyfive sons constitute the 49 Agnis. (Chapter 10, aṁśa 1, viṣṇu purāṇa).
पवमान २ / PAVAMĀNA II. A mountain. This mountain is situated near Meru. (8th skandha, devī bhāgavata).
पवमान ३ / PAVAMĀNA III. One of the three sons of vijitāśva. He was in his previous birth an agni but was cursed by vasiṣṭha to be born on earth as a man. (4th skandha, bhāgavata).
Vedic Reference
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपवमानः, (पवते शोधयतीति । पूङ् शोधने +“पूङ्यजोः शानच् ।” ३ । २ । १ । ८ । इति शानच् ।“आने मुक् ।” ७ । २ । ८२ । इति मुमागमः ।)वायुः । इत्यमरः । १ । १ । ६६ ॥
(यथा, रघुः । ८ । ९ ।“न खरो न च भूयसा मृदुःपवमानः पृथिवीरुहानिव ।स पुरस्कृतमध्यमक्रमोनमयामास नृपाननुद्धरन् ॥
”अग्नेः स्वाहायां जातः पुत्त्रः । यथा, मार्क-ण्डेये । ५२ । २७-२८ ॥
“योसावग्निरभीमानी ब्रह्मणस्तनयोऽग्रजः ।तस्मात् स्वाहा सुतान् लेभे त्रीनुदारौजसो द्बिज ! ॥
पावकं पवमानञ्च शुचिञ्चापि जलाशिनम् ।तेषान्तु सन्ततावन्ये चत्वारिंशच्च पञ्च च ॥
”)निर्मथ्याग्निः । स च गार्हपर्याग्निः । यथा, --“अथ यः पवमानस्तु निर्म्मथ्योऽग्निः स उच्यते ।स च वै गार्हपत्योऽग्निः प्रथमो ब्रह्मणः स्मृतः ॥
”इति मात्स्ये ४८ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritपवमान पू--ताच्छील्ये चानश् । १ वायौ अमरः ३ गार्ह-पत्येऽग्नौ “अथ यः पवमानस्तु निर्मख्योऽग्निः स उ-च्यते । स च वै गार्हपत्योग्निः प्रथमो ब्रह्मणः सुतः”मत्स्यपु० ७८ अ० । ३ सोमे च तदधिकृत्य प्रवृत्तं सूक्तम्अण । पावमान सोमदेवताके सूक्तभेदे तानि च सूक्तानिऋ० ९ १ सूक्तावधि षट्षटिसूक्तात्मकानि स्वादिष्ठयेत्यादिकानि हिन्वन्तीत्याद्यन्तानि ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.