| YouTube Channel

पवनः (pavanaH)

 
Hindi
Hindi
हवा सांस /
Apte Hindi
Hindi
पवनः
पुं*
 - पू + ल्युट्
"हवा, वायु"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वायुः, वातः, अनिलः, पवनः, पवमानः, प्रभञ्जनः, श्वसनः, स्पर्शनः, मातरिश्वा, सदागतिः, पृषदश्वः, गन्धवहः, गन्धवाहः, आशुगः, समीरः, मारुतः, मरुत्, जगत्प्राणः, समीरणः, नभस्वान्, अजगत्प्राणः, खश्वासः, वाबः, धूलिध्वजः, फणिप्रियः, वातिः, नभःप्राणः, भोगिकान्तः, स्वकम्पनः, अक्षतिः, कम्पलक्ष्मा, शसीनिः, आवकः, हरिः, वासः, सुखाशः, मृगवाबनः, सारः, चञ्चलः, विहगः, प्रकम्पनः, नभः, स्वरः, निश्वासकः, स्तनूनः, पृषताम्पतिः, शीघ्रः
noun
विश्वगमनवान् विश्वव्यापी तथा च यस्मिन् जीवाः श्वसन्ति।
"वायुं विना जीवनस्य कल्पनापि अशक्या।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पवनः
Root: पवन
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पयोदान्तः
Meaning(s):
⇒ Monsoon wind
Shloka(s):
1|2|53|1 ► पयोदान्तस्तु पवनो वसन्तेऽमलपालिकः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|53|1 ⇢ पवनः (पवन) (पुं) ⇒ Monsoon wind ⇒ पयोदान्तः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ वायुः
जातिः ➡ वायुः
Tamil
Tamil
பவன: : காற்று.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पवनः,
पुं,
 (पुनातीति । पू + बहुलमन्यत्रापीतियुच् ।) निष्पावः । वायुः । इति मेदिनी । ने, ८४ ॥
(यथा, गीतायाम् । १० । ३१ ।“पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ॥
”)अष्टौ वाह्यपवना यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ ।“भूवायुरावह इह प्रवहस्तदूर्द्ध्वःस्यादुद्वहस्तदनु संवहसंज्ञकश्च ।अन्यः परोऽपि सुवहः परिपूर्व्वकोऽस्मा-द्वाह्यः परावह इमे पवनाः प्रसिद्धाः ॥
”सप्त पवनाधिपा यथा, ज्योतिस्तत्त्वे ।“शाकः शराब्धिसंयुक्तो मुनिभिर्भागहारितः ।आवहादिक्रमेणैव सप्त वाताः प्रकीर्त्तिताः ॥
आवहः प्रवहश्चैव सम्बहो निवहस्तथा ।उद्वहो विवहो वायुः सप्त वाताः प्रकीर्त्तिताः ॥
”अन्यद्वायुशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
(प्राणवायुः । यथा, हठयोगदीपिकायाम् । ३ । ७५ ।“अनेनैव विधानेन प्रयाति पवनो लयम् ।ततो न जायते मृत्युर्ज्जरारोगादिकं तथा ॥
”उत्तममनुपुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ८ । १ । २३ ।“तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः ।पवनः सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ! ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पूङ् पवने”@} 2 पवनम् = शोधनम्।
‘श्नि पुनाति पुनीते स्ताम्, पवने पवते ङितः।’ 3 इति देवः।
पावकः-विका, पावकः-विका, 4 पिपविषकः-षिका, पोपूयकः-यिका
पविता-त्री, पावयिता-त्री, पिपविषिता-त्री, पोपूयिता-त्री
-- पावयन्-न्ती, पावयिष्यन्-न्ती-ती, -- -- पवमानः, पावयमानः, पिपविषमाणः, पोपूयमानः
5 पविष्यमाणः, पावयिष्यमाणः, पिपविषिष्यमाणः, पोपूयिष्यमाणः
पूः-पुवौ-पुवः
-- -- -- 6 पूतम्-पवितम्- 7 तः-तवान्, पावितः, पिपविषितः, पोपूयितः-तवान्
पवः, 8 पवमानः, 9 पवनः, 10 पवित्रम् 11, 12 पोता, पावः, 13 पिपविषुः- 14 पिपावयिषुः, पोपुवः
पवितव्यम्, पावयितव्यम्, पिपविषितव्यम्, पोपूयितव्यम्
15 प्रपवणीयम्-प्रपवनीयम्, 16 प्रपावणीयम्-प्रपावनीयम्, पिपविषणीयम्, पोपूयनीयम्
17 18 विपूयः 19 -पव्यम्, 20 अवश्यपाव्यम्, पाव्यम्, पिपविष्यम्, पोपूय्यम्
पूयमानः, पाव्यमानः, पिपविष्यमाणः, पोपूय्यमानः
21 पवः, 22 निष्पावः, 23 उत्पावः, 24 पोत्रम्, 25 वनपोत्रः, 26 पवित्रम्, पावः, पिपविषः, पोपूयः
पवितुम्, पावयितुम्, पिपविषितुम्, पोपूयितुम्
पूतिः, पावना, विपविषा, पिपावयिषा, पोपूया
पवनम्, पावनम्, पिपविषणम्, पोपूयनम्
पूत्वा-पवित्वा, 27 पावयित्वा, पिपविषित्वा, पोपूयित्वा
प्रपूय, प्रपाव्य, प्रपिपविष्य, प्रपोपूय्य
पावम् २ पूत्वा २ -पवित्वा २ पावम् २, पावयित्वा २, पिपविषम् २, पिपविषित्वा २, पोपूयम् २
पोपूयित्वा २। 28
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०३३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९६६। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। २७)
04
=>
 [[३। सन्नन्ते, उगन्तत्वेनेण्निषेधे प्राप्ते, ‘स्मिपूङ्रञ्ज्वशां सनि’ (७-२-७४) इति नित्य- मिट्। ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्य इकारः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०८७६+ २६]
06
=>
 [[१। ‘पूङश्च’ (७-२-५१) इति निष्ठाया इड्विकल्पः। ‘पूङ्ः क्त्वा च’ (१-२-२२) इति निष्ठायाः कित्त्वनिषेधाद् गुणावादेशौ। एवं क्त्वायामपि रूपद्वयस्योपपत्तिर्ज्ञेया।]]
07
=>
 [[आ। ‘पवितोऽनुगुणैर्वातैः शीतैः पूत्वा पयोनिधौ।’ भ। का। ९-३९।]]
08
=>
 [[२। कर्तरि, ‘पूङ्यजोः शानन्’ (३-२-१२८) इति शानन्प्रत्ययः। शपि, ‘आने मुक्’ (७-२-८२) इति मुगागमः।]]
09
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युप्रत्यये, अनादेशे च रूपम्। पवनः = वायुः।]]
10
=>
 [[४। ‘कर्तरि चर्षिदेवतयोः’ (३-२-१८६) इति कर्तरि ऋषौ, देवतायां वा अभिधेये सति इत्रप्रत्ययः। ऋषिः = अग्निः। ‘अग्निः पवित्रम्, स मा पुनातु, ’ (आप। श्रौ। सू। १२-१९-६) ‘वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः पवित्रम्, ते मा पुनन्तु।’ (आप। श्रौतसूत्रे १२-९-६) इत्यादिषु यथा। ऋषौ करणे, देवतायाम् कर्तरि चायं प्रत्ययो ज्ञेयः।]]
11
=>
 [अग्निः, देवता वा]
12
=>
 [[५। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु तृन्प्रत्ययः। बाहुलकात् इडागमाभावः।]]
13
=>
 [[B। ‘जगत् पिपविषुर्वायुः कल्पान्त इव दुर्धरः।।’ भ। का। ९-५३।]]
14
=>
 [[६। ण्यन्तात् सनि, उप्रत्यये रूपम्। अत्रापि ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासस्येकारः। तत्प्रदर्शनार्थमेवात्र रूपमेकं निदर्शितम्।]]
15
=>
 [[७। ‘न भाभूपू--’ (८-४-३४) इत्यत्र ‘पू’ इत्यनेन पूञ एव ग्रहणम्, न तु पूङः इति काशिकादिषु दृश्यते। तेनात्र णत्वं भवत्येव। क्षीरस्वामी तु अविशेषेण पूङोऽपि प्रकृतसूत्रे ग्रहणं मन्यमानः प्रपवनीयम् इति णत्वाभाव- घटितं रूपमुदाजहार।]]
16
=>
 [[८। ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति णत्वनिषेधोऽपि नास्य धातोरिति पक्षे रूपमेवम्। क्षीरस्वामिमते तु पूर्ववदत्रापि णत्वनिषेधः।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०८७७+ २४]
18
=>
 [[१। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इत्यनेन मुञ्जेऽभिधेये विपूर्वका- दस्मात् क्यपि रूपमेवम्। अन्यत्रार्थे तु ‘अचो यत् (३-१-९७) इति यति, अवादेशे च पव्यम् इति रूपम्।]]
19
=>
 [[आ। ‘वसानां वल्कले शुद्धे विपूयैः कृतमेखलाम्।’ भ। का। ६-६१।]]
20
=>
 [[२। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्। आवादेशः। अवश्यमो मकारस्य ‘लुम्पेदवश्यमः कृत्ये’ (काशिका। ६-३-१०९) इति लोपः।]]
21
=>
 [[३। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इति भावेऽप्प्रत्ययः। घञपवादः।]]
22
=>
 [[४। ‘निरभ्योः पूल्वोः’ (३-३-२८) इति निष्पूर्वकादस्मात् घञ्। निष्पावः = धान्य- विशेषः। ‘परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः’ (३-३-२०) इति घञ्यपि रूपमेवमेव। तदानीं निष्पावः = परिमाणविशेषः।]]
23
=>
 [[५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।]]
24
=>
 [[६। ‘हलसूकरयोः पुवः’ (३-२-१८३) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्यये रूपम्। पोत्रम् = सूकरस्य, हलस्य वा मुखम्।]]
25
=>
 [[B। ‘भूदार एव वनपोत्रवतामतानीत् भूदारशब्दमसहिष्णुरिवान्तमेषाम्।।’ च। भा। १। २०।]]
26
=>
 [[७। ‘पुवः संज्ञायाम्’ (३-२-१८५) इति करणे इत्रप्रत्ययः। पवित्रम् = दर्भः, चक्रायुधं च।]]
27
=>
 [[C। ‘सूतोऽपि गङ्गासलिलैः पवित्वा सहाश्वमात्मानमनल्पमन्युः।’ भ। का। ३। १८।]]
28
=>
 [पृष्ठम्०८७८+ ३०]