| YouTube Channel

पल (pala)

 
शब्दसागरः
English
पल r. 1st cl. (पलति) To go, to move. भ्वा० पर० सक० सेट् ।
पल r. 1st cl. (पालयति-ते) To protect. चुरा० उभ० सक० सेट् ।
पल
n.
 (-लं)
1. A weight of gold or silver equal to four Karshas or
Suvarnas
also of four or of eight Tolās, or in common use,
of three Tolās, two Māshas, and eight Rattis.
2. A moment, the
sixtieth part of an Indian hour.
3. Flesh.
m.
 (-लः) Straw after
threshing, &c.
E.
 पल् to go, to move,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
पल
n.
 a
cert.
 weight (also
m.
 ) or measure
flesh, meat.
Yates
English
पल (लं) 1.
n.
 A weight of gold or
silver
a minute
flesh.
m.
 Straw.
Wilson
English
पल r. 1st cl. (पलति) To go, to move.
पल
n.
 (-लं)
1 A weight of gold or silver equal to four Karṣas or Suvarṇas
also
of four or of eight Tolas, or in common use, of three Tolas, two
Māṣas, and eight Rattis.
2 A moment, the sixtieth part of an Indian hour.
3 Flesh.
m.
 (-लः) Straw after threshing, &c.
E.
 पल to go, to move,
aff.
 अप्.
Apte
English
पलः [palḥ], [पल्-अच्] Straw, husk.
लम् Flesh, meat.
A particular weight equal to four karṣas.
A particular measure of fluids.
A particular measure of time.
A small measure
लवणपलमिव क्षिप्तमन्तर्ह्रदस्य Nāg.5.24.
Comp.
 -अग्निः bile. -अङ्गः a tortoise.-अदः, -अशः, -अशनः a demon, Rākṣasa
निर्दग्धुं निखिलाः पलाशसमिधो मेध्यादयोध्यारणेः Rām. champū. -अन्नम् rice with meat. -क्षारः blood. -गण्डः a plasterer, mason
तक्षाणः पलगण्डाश्च ...... Śiva B.31.18.
प्रियः a demon.
a raven. -भा the equinoctial shadow at midday.
Apte 1890
English
पलः [पल्-अच्] Straw, husk
लं 1 Flesh, meat.
2 A particular weight equal to four karshas.
3 A particular measure of fluids.
4 A particular measure of time.
Comp.
अग्निः bile.
अंगः a tortoise.
अदः,
अशनः a demon, Rākṣasa.
क्षारः blood.
गंडः a plasterer, mason.
प्रियः {1} a demon. {2} a raven.
भा the equinoctial shadow at midday.
Monier Williams Cologne
English
पल
m.
 (scarcely to be connected with prec. ) straw,
L.
=
 पाल g. ज्वलादि
पल
n.
 a partic. weight
=
 4 Karṣas
=
 1/100 Tulā (rarely
m.
ifc. f(आ). ),
Mn.
Yājñ.
Suśr.
&c.
पल
n.
 a partic. fluid measure,
Nir.
 xiv, 7
KātyŚr.
 , Sch.
a partic. measure of time (= 1/60 Ghaṭī),
Gaṇit.
flesh, meat,
Yājñ.
Suśr.
पल [cf.
Lat.
 palea
Fr. paille,
Lith.
 pelai.]
Monier Williams 1872
English
पल, अस्, m. = पाल (Gaṇa Jvalādi to Pāṇ. III.
1, 140)
= पलाल, straw
(अम्), n. a particular
weight (= 4 Karṣas = (1/100) of a Tulā)
a particular
measure of fluids
a particular measure of time (=
विघटिका)
flesh, meat
[cf. Lat. palea
Angl.
Sax. flesc, flœsc, flec
Old Germ. fleisk
French
paille
Hib. feol, feoile, ‘flesh.’]
—पल-क्षार,
अस्, m. ‘flesh-fluid, ’ blood.
—पल-गण्ड, अस्, m. a
mason, bricklayer, plasterer.
—पलङ्-कर, अस्, m.
‘flesh-maker, ’ gall, bile.
—पलङ्-कष, अस्, m.
‘flesh-hurter, ’ a Rākṣasa, imp, goblin
bdellium
a species of bdellium (= कण-गुग्गुलु)
(आ), f.,
N. of various plants (= गो-क्षुरक, Asteracantha
Longifolia
= क्षुद्र-गोक्षुरक
= किंशुक,
Butea Frondosa
= मुण्डीरी, a species of climbing
plant
= रास्न
= महा-श्रावणी, bdellium)
= लाक्-
षा, cochineal
a fly.
—पल-प्रिय, अस्, m. ‘fond
of meat, ’ a Rākṣasa
a raven.
—पल-भा or पल-
विभा, f. the equinoctial shadow at midday, the
midday shadow of a gnomon when the sun is in the
equinoctial points (= विष्णुवत्-प्रभा).
—पलाग्नि
(°ल-अग्°), इस्, m. ‘flesh-fire, ’ bile, the bilious humor.
—पलाद (°ल-अद), अस्, m. ‘flesh-eater, ’ a Rāk-
ṣasa
(आ), f. a Rākṣasī.
—पलादन (°ल-अद्°),
अस्, or 1. पलाश (°ल-आश्°), अस्, or 1. पलाशिन्
(°ल-आश्°), ई, m. ‘flesh-eater, ’ a Rākṣasa.
Macdonell
English
पल pala,
n.
 a weight = four karṣas
flesh.
Benfey
English
पल पल,
n.
1. A weight = 4 kar-
ṣas, Man. 8, 135.
2. Flesh, Yājñ. 3,
215.
--
Comp.
दश(न्)-,
n.
 ten palas.
Hindi
Hindi
पल
Apte Hindi
Hindi
पलः
पुं*
 - पल् + अच्
"पुआल, भूसी"
पलम्
नपुं*
 - -
"मांस, आमिष"
पलम्
नपुं*
 - -
कर्ष का तोल
पलम्
नपुं*
 - -
तरल पदार्थों को मापने का मान
पलम्
नपुं*
 - -
समय मापने का मान
पलः
पुं*
 - पल्+अच्
"भूसी, छिल्का"
पलम्
नपुं*
 - पल्+अच्
मांस
पलम्
नपुं*
 - पल्+अच्
४ कर्षं का बट्टा
पलम्
नपुं*
 - पल्+अच्
समय की माप
पलम्
नपुं*
 - पल्+अच्
एक छीटी तोल
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಲ್ಕು ಕರ್ಷಗಳ ತೂಕ
विस्तारः - > ೫ ಗುಲಗಂಜಿಗಳ ತೂಕ = ೧ ಆದ್ಯಮಾಷಕ. ೧೬ ಆದ್ಯಮಾಷಗಳು = ೧ ಕರ್ಷ. ೪ ಕರ್ಷಗಳ ತೂಕ = ೧ ಪಲ
पल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ಲಲ/ಮಾಂಸ
विस्तारः - > "पलमुन्मानमांसयोः" मेदि०
L R Vaidya
English
pala {% (I) m. %} Straw, husk.
pala {% (II) n. %} 1. Flesh, meat
2. a particular weight equal to four karshas
3. a particular measure of fluids.
Bopp
Latin
पल
1) n. caro. AM.
2) m. stramen. (Hib. feol, feoil caro
anglo-sax. flesc, flœsc, flee
germ. vet. fleisk id.
lat.
palea
gall. paille.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
निष्क
पु
निष्क, पल, मण्डन, दीनार, रुक्म
पलमण्डनयोर्निष्को निष्को दीनाररुक्मयोः ॥ १६ ॥
verse 2.1.1.16
page 0009
पल
क्ली
पल, मांस, मान
पलं मांसं पलं मानं पलो मूर्खः पला तुला ।
verse 2.1.1.37
page 0010
पल
पु
पल, मूर्ख
पलं मांसं पलं मानं पलो मूर्खः पला तुला ।
verse 2.1.1.37
page 0010
Indian Epigraphical Glossary
English
pala (EI 9, 21, 30
CII 3), name of a weight.
(IA 26), a weight equal to 320 ratīs
sometimes spelt phala
in Pāli.
(CITD), in Telugu-Kannaḍa records, a weight equal to
that of 10 pagodas
four karṣas or (1/100) of a tula
the 8th part of
a ser, or 3 tolas or rupees
4 tolas or 320 guñjās.
(CII 3), the sixtieth division of a ghaṭī
equal to twenty-
four English seconds.
pala, weight of 320 ratis (cf. śatamāna)
equal to 4 or 5
suvarṇas according to the Yājñavalkyasmṛti.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 पल्
मूलधातुः:
 पल
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 पलति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
पलँ पल गतौ
- पलति । पालं पलम् । वृषादिभ्यः कलच् । पललम् । बाहुल्यात् कालच् । पलालः ।। 842 ।।
पलँ पल रक्षणे
- पालयति 77
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
रक्तं रुधिरमाग्नेयं विस्रं तेजोभवं रसात् ।
शोणितं लोहितमसृक्वासिष्ठं प्राणदासुरे ॥ ६२१ ॥
क्षतजं मांसकार्यस्त्रं मांसं पललजङ्गले ।
रक्तात्तेजोभवे क्रव्यं काश्यपं तरसामिषे ॥ ६२२ ॥
मेदस्कृत्पिशितं कीनं पलं पेश्यस्तु तल्लताः ।
-wordlist-
रक्त (क्ली), रुधिर (क्ली), आग्नेय (क्ली), विस्र (क्ली), रसतेजस् (क्ली), रसभव (क्ली), शोणित (क्ली), लोहित (क्ली), असृज् (क्ली), वासिष्ठ (क्ली), प्राणद (क्ली), आसुर (क्ली), क्षतज (क्ली), मांसकारि (क्ली), अस्र (क्ली), मांस (पुंक्ली), पलल (क्ली), जङ्गल (क्ली), रक्ततेजस् (क्ली), रक्तभव (क्ली), क्रव्य (क्ली), काश्यप (क्ली), तरस (क्ली), आमिष (पुंक्ली), मेदस्कृत् (क्ली), पिशित (क्ली), कीन (क्ली), पल (पुंक्ली), पेशी (स्त्री), मांसलता (स्त्री)
--source--
पाय्यं हस्तादिभिस्तत्र स्याद्गुञ्जाः पञ्च माषकः ॥ ८८३ ॥
ते तु षोडश कर्षोऽक्षः पलं कर्षचतुष्टयम् ।
बिस्तः सुवर्णो हेम्नोऽक्षे कुरुबिस्तस्तु तत्पले ॥ ८८४ ॥
तुला पलशतं तासां विंशत्या भार आचितः ।
शाकटः शाकटीनश्च शलाटस्ते दशाचितः ॥ ८८५ ॥
चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थः प्रस्थैश्चतुर्भिराढकः ।
चतुर्भिराढकैर्द्रोणः खारी षोडशभिश्च तैः ॥ ८८६ ॥
-wordlist-
पाय्य (क्ली), गुञ्जा (स्त्री), माषक (पुंक्ली), कर्ष (पुंक्ली), अक्ष (पुं), पल (पुंक्ली), बिस्त (पुं), कुरुबिस्त (पुं), तुला (स्त्री), भार (पुं), आचित (पुं), शाकट (पुं), शाकटीन (पुं), शलाट (पुं), आचित (पुं), कुडव (पुं), प्रस्थ (पुं), आढक (पुं), द्रोण (पुं), खारी (स्त्री)
--source--
स्तम्बस्तु गुच्छो धान्यादेर्नालं काण्डोऽफलस्तु सः ।
पलः पलालो धान्यत्वक्तुषो बुसे कडंगरः ॥ ११८२ ॥
-wordlist-
स्तम्ब (पुं), गुच्छ (पुं), नाल (क्ली), काण्ड (पुं), अफलकाण्ड (पुं), पल (पुंक्ली), पलाल (पुंक्ली), धान्यत्वच् (स्त्री), तुष (पुं), बुस (पुंक्ली), कडङ्गर (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पलल
पलल, जाङ्गल, मांस, पल, पिशित, आमिष, क्रव्य, तरस
पललं जाङ्गलं मांसं पलं पिशितमामिषम् ।
क्रव्यं तरसमेकार्थं विस्रं स्यादामगन्धिकम् ॥ ६३१ ॥
verse 3.1.1.631
page 0072
नाममाला
Sanskrit
जाङ्गल, पिशित, मांस, पल, पेशी
जाङ्गलं पिशितं मांसं पलं पेशी च तत्प्रियः ।
यातुधानस्तथा रक्षो रात्र्यादिचर इष्यते ॥ ५५ ॥
verse 0.1.1.55
page 0030
पुराणम्
English
पल / PALA. A measure of ancient times. (See under trasareṇu).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पल, क रक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-परं-सकं-सेट् ।) क, पालयति । ह्रस्ववतै-वेष्टसिद्धे दीर्घिणोऽपि पाठः कानुबन्धाना-मिदनुबन्धवत् ञेरनित्यतां बोधयति । तेन पालतिपलति इत्यपि सिद्धम् । इति दुर्गादासः ॥
पल, ज गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) ज, पालः पलः । इति दुर्गादासः ॥
पलं,
क्ली,
 (पलतीति । पल + अच् ।) आमिषम् ।कर्षचतुष्टयम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २०१ ॥
२ । ९ । ८६ ॥
तत्तु शास्त्रे तोलकचतुष्टयम् । वैद्यके अष्ट-तोलकम् । लौकिके साष्टरक्तिद्विमाषकतोलक-त्रितयम् । तत्पर्य्यायः । मुष्टिः २ प्रकुञ्चः ३चतुर्थिका ४ विल्वम् ५ षोडशिकाम्रम् ६ । इतिवैद्यकपरिभाषा ॥
यथा, तिथ्यादितत्त्वे ।“पलन्तु लौकिकैर्मानैः साष्टरक्तिद्बिमाषकम् ।तोलकत्रितयं ज्ञेयं ज्योतिर्ज्ञैः स्मृतिसम्मतम् ॥
”विघटिका । इति राजनिर्घण्टः ॥
सा तुघटिकाषष्टिभागैकभागः । षष्टिविपलश्च । पल-दण्डयोः प्रमाणन्तु ।“दशगुर्व्वक्षरोच्चारकालः प्राणः षडात्मकैः ।तैः पलं स्यात्तु तत्षष्ट्या दण्ड इत्यभिधीयते ॥
”तेन च ।“मा कान्ते पक्षस्यान्ते पर्याकाशे देशे स्वाप्सीःकान्तं वक्त्रं वृत्तं पूर्णं चन्द्रं मत्वा रात्रौ चेत् ।क्षुत्क्षामः प्राटंश्चेतश्चेतो राहुः क्रूरः प्राद्या-त्तस्माद्धान्ते हर्म्म्यस्यान्ते शय्यैकान्ते कर्त्तव्या ॥
”अस्यैकपाठात् पलं षष्ठिपाठाद्दण्डः । इतिज्योतिस्तत्त्वम् ॥
पलः,
पुं,
 (पलतीति । पल् + अच् ।) पलालः ।इति हेमचन्द्रः । ४ । २४८ ॥
(यथा, महा-भारते । ३ । २३३ । ११ ।“चण्डाश्च शौण्डाश्च महाशनाश्चचौराश्च दुष्टाश्च पलाश्च वर्ज्ज्याः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पल गतौ
भ्वा०
 पर
सक०
 सेट् । पलति अपालीत् पपालपेलतुः । जित् ज्वला० पलः पाल ।
पल रक्षणे चुरा०
उभ०
सक०
 सेट् । पालयति ते अपीपलत्-
पल
न०
 पल--अच् । १ मांसे
न०
 अमरः “दशगुर्वक्षरोच्चारकालःप्राणः षडात्मकैः । तैः पलं स्यात्तु तत्षष्ट्या दण्डइत्यभिधीयते” ज्योति० उक्ते २ कालभेदे “पलं तुलौकिकैर्मानैः साष्टरत्तिद्विमाषकम् । तोलकात्रतयं ज्ञेयंज्यातिर्ज्ञैः स्मृतिसम्मतम्” ति० त० उक्ते ३ मानभेदे “पलंकर्षचतुष्टयम्” उक्ते ४ कर्षचतुष्टये ५ पलाल तुच्छधाने
पु०
 हेम० “खार्द्धाद्रवेया विषुवद्दिनार्द्धे नतिः पलोऽक्षश्च सएव तज्ज्ञैः” सि० शि० उक्तायां विषुवद्दिनार्द्धे अक्ष-नतौ
पु०
 ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
पलँ पल गतौ
- पालः पलं मांसम् पललं तिलकल्कः गाः पालयति-गोपालः चुरादौ पल रक्षणे (163) पालयति 809
पलँ पल रक्षणे
- पालयति पलम् पललं तिलकल्कं, क्रव्यं च पाल इति चन्द्रः (1050)-पाली 73
धातुवृत्तिः
Sanskrit
पलँ पल (अर्थः) गतौ
पलतीत्यादि पलमुन्मानविशेषः पललं मांसम् "कलत्रपश्च''इत्यत्र प्राक्प्रत्ययनिर्देशादन्येभ्यो भवतीति कुण्डलादिवदस्मादपि कलप्रत्ययः पलालं, स्थालयतीत्यातच् बाहुलकादस्मादिप महत पलालं (पलाली) पिप्पल्यादित्वान् ङीष् पलाली यस्यास्तीति पलालिनः शाकीपलालिदद्र्णं ह्रस्वत्वं चेति पामादिपाठान्नप्रत्ययो ह्रस्वत्वं च पाल रक्षण इति चुरादौ 824
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पल गतौ”@} 2 ज्वलादिः।
पालकः-लिका, पालकः-लिका, पिपलिषकः-षिका, पापलकः-लिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककलतिवत् 3 ज्ञेयानि।
शतरि 4 पलन्-न्ती इति, पलः- 5 पालः, 6 पलम्, 7 कलप्रत्यये रूपम्।
पललम् = तिलकल्कः।]] पललम्, 8 कालच्प्रत्यये रूपम्।
पलालम् = निस्सारतृणादिकम्।]] पलालम् इति रूपाणि चास्य धातोः सम्भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९८१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८३९। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (१७४)
04
=>
 [[B। ‘स्थलीर्हली सन्नलिनीश्च तीर्त्वा पलन् हरिश्चात्मबलप्रपोलः।’ धा। का। २-२२।]]
05
=>
 [[२। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि विभाषा णप्रत्ययः। पक्षे पचाद्यचि--पलः इति रूपम्।]]
06
=>
 [[३। संज्ञायां भावे घप्रत्ययः। बाहुलकात् क्लीबत्वम्। पलम् = मांसम्, उन्मान- विशेषश्च। परिमाणवाचकत्वेऽपि बाहुलकादेव घञ् न।]]
07
=>
 [[४। औणादिके [द। उ। ८-११४]
08
=>
 [[५। औणादिके [द। उ। ८-११५]
Capeller
German
पल
n.
 ein best. Gewicht (auch
m.
 ), ein
best. Hohlmaß
Fleisch.
Burnouf
French
पल पल
m.
 paille, lit de paille
lat. palea.
पल पल
n.
 chair
irl. feol. -- Poids d'or de 4
कर्षस् [74gr, 649].
पलक्षार
m.
 sang.
पलगण्ड
m.
 briquetier, plâtrier.
पलङ्कट a. (कट्) poltron.
पलङ्कर
m.
 (कृ) bile.
पलङ्कष
m.
 rākṣasa. -- M.
f.
 bdellium. -- F. cochenille
nom de diverses plantes.
पलल
n.
 (sfx. त) chair.
Sésame broyé.
Boue, fange
gr.
πηλός. -- M. rākṣasa.
पललज्वर
m.
 bile.
पललाशय
m.
 (आ
शी) bronchocèle, goître.
पलाग्नि
m.
 (अग्नि) bile.
पलाङ्ग
m.
 (अङ्ग) marsouin du Gange.
पलाण्डु
m.
 ognon.
पलाद
m.
 (अद्) rākṣasa mangeur de chair.
Stchoupak
French
पल-
nt.
m.
 sorte de poids (= 4 karṣa).