| YouTube Channel

पर्व्वतः (parvvataH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पर्व्वतः,
पुं,
 (पर्व्वति पूरयतीति । पर्व्व पूरणे +“भृमृदृशियजिपर्व्वीति ।” उणां । ३ । ११० ।इति अतच् ।) यद्वा, पर्व्वणि भागाः सन्त्यत्र ।पाहाड इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । महीध्रः २शिखरी ३ क्ष्माभृत् ४ अहार्य्यः ५ धरः ६अद्रिः ७ गोत्रः ८ गिरिः ९ ग्रावा १०अचलः ११ शैलः १२ शिलोच्चयः १३ । इत्य-मरः । २ । ३ । १ ॥
स्थावरः १४ सानुमान् १५पृथुशेखरः १६ धरणीकीलकः १७ कुट्टारः १८जीमूतः १९ धातुभृत् २० भूधरः २१ स्थिरः २२कुलीरः २३ कटकी २४ शृङ्गी २५ निर्झरी २६अगः २७ नगः २८ दन्ती २९ । इति शब्द-रत्नावली ॥
धरणीध्रः ३९ भूभृत् ३१ क्षिति-भृत् ३२ अवनीधरः ३३ कुधरः ३४ धराधरः ३५प्रस्थवान् ३६ वृक्षवान् ३७ । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
सुमेरोः पूर्व्वे पर्व्वता यथा, --“शीतान्तश्चक्रमुञ्जश्च कुलीरोऽश्वश्च कङ्कवान् ।मणिशैलोऽथ वृषवान् महानीलो भवाचलः ॥
सुबिन्दुर्मन्दरो वेणुः सुमेषो निमिषस्तथा ।देवशैलस्य पूर्व्वेण मन्दरस्य महाचलाः ॥
” * ॥
सुमेरोर्दक्षिणे पर्व्वता यथा, --“त्रिकूटः शिखराद्रिश्च कलिङ्गोऽथ पतङ्गकः ।रुचकः सानुमांश्चैव ताम्रकोऽथ विशाखवान् ॥
श्वेतोदरः समलश्च वसुधारश्च रत्नवान् ।एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः ॥
पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः ।इत्येते दक्षिणे पार्श्वे मेरोः प्रोक्ता महाचलाः ॥
”सुमेरोः पश्चिमे पर्व्वता यथा, --“सुचक्षुः शिशिरश्चैव वैदूर्य्यः पिङ्गलस्तथा ।पिञ्जरोऽथ तथा भद्रः सुरसः कपिलो मधुः ॥
अञ्जनः कुक्कुटः कृष्णः पाण्डुरश्चाचलोत्तमः ।सहस्रशिखरश्चाद्रिः पारिपात्रः स शृङ्गवान् ॥
पश्चिमेन तथा मेरोर्विष्कम्भात् पश्चिमाद्वहिः ।एतेऽचलाः समाख्याताः शृणुष्वातस्तथो-त्तरान् ॥
”सुमेरोरुत्तरे पर्व्वता यथा, --“शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसनाभौ तथाचलौ ।कपिलेन्द्रस्तथा शैलः सानुमान्नील एव च ॥
शतशृङ्गः स्वर्णशृङ्गः तुन्नाको मेघपर्व्वतः ।विराजाख्यो वराहाद्रिर्मयूरो रुचिरस्तथा ॥
इत्येते कथिता ब्रह्मन्मेरोरुत्तरतो नगाः ॥
”इति माकण्डेयपुराणम् ॥
* ॥
सप्तकुलपर्व्वतादि यथा, --“सप्त येऽस्मिन् महापर्व्वा विस्तृताः कुलपर्व्वताः ।महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ॥
विन्ध्यश्च पारिपात्रश्च इत्येते कुलपर्व्वताः ।तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्व्वतास्तु समीपतः ॥
अविज्ञाताः पर्व्ववन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ।अन्ये तेभ्योऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वल्पोपजीविनः ॥
तैर्विमिश्रा जनपदा आर्य्या म्लेच्छाश्च सर्व्वशः ॥
”इति मात्स्ये ९५ अध्यायः ॥
* ॥
विंशतिः श्रेष्ठपर्व्वता यथा, --“हिमवान् हेमकूटश्च निषधो नीलपर्व्वतः ।श्वेतश्च भृङ्गवान् मेरुर्माल्यवान् गन्धमादनः ॥
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ।बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च कैलासो मन्दरस्तथा ॥
लोकालोको महांस्तेषु तथैवोत्तरमानसः ।एते विंशतिर्विख्याताः पर्व्वतास्तस्थुषां वराः ॥
”जम्बु द्वीपवर्षविभाजकपर्व्वता यथा, --“लङ्कादेशाद्धिमगिरिरुदक् हेमकूटश्च तस्मा-त्तस्माच्चान्यो निषध इति ते सिन्धुपर्य्यन्तदैर्घ्याः ।एवं सिद्धादुदगपि पुराच्छृङ्गवच्छुक्लनीलावर्षाण्येषां जगुरिह बुधा अन्तरे द्रोणिदेशान् ॥
”इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
* ॥
पर्व्वतानां पक्षोत्पत्तिर्यथा, --“ततोऽद्रयो जातपक्षा विष्णोश्चैव तु मायया ।प्रस्थिता मेदिनीं त्यक्त्वा यथापूर्व्वं निवेशिताः ॥
तत् स्थानमसुराणान्तु धात्रादिष्टं जलार्णवे ।प्रतीच्यां पर्व्वताः सर्व्वे निममज्जुर्यथा गजाः ॥
तत्रासुरेभ्यः शंसुस्ते आधिपत्यं सुराश्रयम् ।तच्छ्रत्वैवासुराः सर्व्वे चक्रुरुद्योगमुत्तमम् ॥
* ॥
”युद्धजयानन्तरं तेषां पक्षोच्छेदो यथा, --“धरण्यान्तु गिरीन् स्याप्य स्वेषु स्थानेषु गोःपतिः ।चिच्छेद पविना पक्षान् सर्व्वेषां भुवि चारिणाम् ॥
एकः सपक्षो मैनाकः सुरैस्तत्समये कृतः ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
* ॥
पर्व्वतानां स्थावरजङ्गमरूपे यथा, --“नद्यश्च पर्व्वताः सर्व्वे द्विरूपाश्च स्वभावतः ।तोयं नदीनां रूपन्तु शरीरमपरन्तथा ॥
स्थावरं पर्व्वतानान्तु रूपं कायस्तथापरः ।शुक्तीनामथ कम्बूनां तथैवान्तर्गता तनूः ॥
वहिरस्थिस्वरूपन्तु सर्व्वदैव प्रवर्त्तते ।एवं जलं स्थावरश्च नदीपर्व्वतयोस्तथा ॥
अन्तर्व्वसति कायस्तु सततं नोपपद्यते ।आप्याय्यते स्थावरेण शरीरं पर्व्वतस्य तु ॥
तथा नदीनां कायस्तु तोयेनाप्याय्यते सदा ।नदीनां कामरूपित्वं पर्व्वतानान्तथैव च ॥
जगत्स्थित्योः पुरा विष्णुः कल्पयामास यत्नतः ।तोयहानौ नदीदुःखञ्जायते सततन्दिजाः ॥
विशीर्णे स्थावरे दुःखं जायते गिरिकायगम् ॥
”इति कालिकापुराणे २२ अध्यायः ॥
* ॥
अतः परं पर्व्वतेषु देवानामवकाशा वंर्ण्यन्ते ।तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्व्वतस्तस्योपरि महे-न्द्रस्य क्रीडास्थानं तत्र देवराजस्य पारिजातक-वृक्षवनम् । तस्थ पूर्व्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिःतस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च । तथावज्रकेतुपर्व्वते राक्षसानामनेकानि पुराणि ते चनाम्ना नीलकाः कामरूपिणः महानीले चशैलेन्द्रे पुराणि पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणांख्यातानि तत्र देवताश्चन्द्रादयो राजानः पञ्च-दश किन्नराणां गर्व्विताः तानि सौवर्णानि विल-प्रवेशनानि च पुराणि चन्द्रोदये च पर्व्वतवरेनागानामधिवासः ते च विलप्रवेशासेवितेषुवैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दान-वेन्द्रा व्यवस्थिता वेणुवत्यपि विद्याधरपुरत्रयंत्रिंशद्योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतंउलूकरोमसममहावेत्रादयश्च राजानो विद्या-धराणाञ्च एकैके च शैलराजनि स्वयमेव गरुडोव्यवस्थितः । कुञ्जरे तु पर्व्वतवरे नित्यं पशुपतिःस्थितः वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनांप्रभुः अनेकगुणभूतकोटिसहस्रपरिवारो भग-वानादिपुरुषो व्यवस्थितः । वसुधारे चायुष्मतांवसूनाञ्च समावासः वसुधाररत्नधारयोर्मूर्द्ध्निअष्टौ सप्त च संख्यया पुराणि वसुसप्तर्षीणाञ्च ।एकशृङ्गे च पर्व्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतु-र्व्वक्त्रस्य ब्रह्मणः । गजपर्व्वते च महाभूतपरि-वृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति । वसुधारे चपर्व्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनं चतु-रशीत्यपरपुर्य्यो महाप्राकारतोरणाः तत्रचानेकपव्वता नाम गन्धर्व्वा युद्धशालिनो वसन्तितेषाञ्चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः । सुर-राक्षसाः पञ्चकूटे दानवाः शतशृङ्गे यक्षाणांपुरशतम् । प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धा-दीनां पुराणि तस्य गिरेर्मूर्द्ध्नि महती सोमशिलातिष्ठति तस्याञ्च पर्व्वणि पर्व्वणि सोमः स्वयमेवा-वतरति । तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम तत्रब्रह्मा तिष्ठति क्वचित्तत्र च वह्न्यायतनं तत्रमूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः । उत्तरे च शृङ्गाक्षेपर्व्वतवरे देवतानामायतनानि पूर्व्वेण नारा-यणस्यायतनं मध्ये ब्रह्मणः शङ्करस्य च पश्चिमेतत्र यक्षादीनां कानिचित् पुराणि । तस्यचोत्तरतीरे जातुच्छमहापर्व्वते त्रिंशद्योजन-मण्डलं नन्दजं नाम सरस्तत्र नन्दो नाम नाग-राजो वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति । इत्येतेऽष्टौदेवपर्व्वता विज्ञेयाः तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्न-वैदूर्य्यमनःशिलादिवर्णाः । इत्यञ्च पृथ्वी लक्ष-कोटिशतानेकसंख्याता पूर्णा तेषु च सिद्धविद्या-धराणां निलयाः । तद्यथा मेरोः पार्श्वतःकेशरवलयालबालं सिद्धलोकेति कीर्त्त्यते इयञ्चपृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिता एष सर्व्वपुराणेषुक्रमः सामान्यः प्रतिपाद्यते । इति वराहपुरा-णम् ॥
* ॥
हिमालयादिपर्व्वतवासिनो यथा, --“रक्षःपिशाचा यक्षाश्च सर्व्वे हैमवतास्तु ते ।हेमकूटे तु गन्धर्व्वा विज्ञेयाश्चाप्सरोगणाः ॥
सर्व्वे नागाश्च निषधे शेषवासुकितक्षकाः ।महामेरौ त्रयस्त्रिंशत् क्रीडन्ते याज्ञिकाः सुराः ॥
नीले तु वैदूर्य्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयोऽवसन् ।दैत्यानां दानवानाञ्च श्वेतपर्व्वत उच्यते ॥
शृङ्गवान् पर्व्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसञ्चरः ।इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भागशः ॥
”इति मात्स्ये ९५ अध्यायः ॥
* ॥
अथ पर्व्वतनदीजलगुणाः ।“हिमवत्प्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम् ।पारिपात्रभावा याश्च बिन्ध्यर्क्षप्रभवाश्च याः ॥
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च ।चन्द्रार्ककरसंस्पृष्टं वायुनास्फालितां मुहुः ॥
पर्व्वतोपरि यद्बारि समं पौरन्दरेण तत् ।तस्यानुगुणमुद्दिष्टं शैलप्रस्रवणोद्भवम् ॥
लेखनं दीपनं रूक्षं किञ्चिद्वातप्रकोपणम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
पर्व्वते वर्णनीयानि यथा, --“शैले मेघौषधीधातुवंशकिन्नरनिर्झराः ।शृङ्गपादगुहारत्नवनजीवाद्युपत्यकाः ॥
”इति कविकल्पलता ॥
* ॥
अथ कैलासपर्व्वतवर्णनम् ।“मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्व्वतः ।तस्मिन्निधिपतिः श्रीमान् कुवेरः सह राक्षसैः ॥
अप्सरःसहितो राजा मोदते ह्यलकाधिपः ।कैलासपादसम्मूतं पुण्यं शीतजलं शुभम् ॥
मन्दोदकं नाम सरः पयस्तु दधिसन्निभम् ।तस्मात् प्रभवते दिव्या नदी मन्दाकिनी शुभा ॥
दिव्यञ्च चन्दनन्तत्र तस्यास्तीरे महद्बनम् ।प्रागुत्तरेण कैलासं दिव्यं सौगन्धिकं गिरिम् ॥
सर्व्वधातुमयं दिव्यं शबलं पर्व्वतं प्रति ।चन्द्रप्रभो नाम गिरिः शुपुभे रत्नसन्निभः ॥
तत्समीपे सरो दिव्यमच्छोदन्नाम विश्रुतम् ।तस्मात् प्रभवते दिव्या नदी ह्यच्छोदका शुभा ॥
तस्यास्तीरे वनं दिव्यं महच्चैत्ररथं शुभम् ।तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः ॥
यक्षसेनापतिः क्रूरैर्गुह्यकैः परिवारितः ।पुण्या मन्दाकिनी चैव नदी ह्यच्छोदका शुभा ॥
महीमण्डलमध्ये तु प्रविष्टा तु महोदधिम् ।कैलासाद्दक्षिणप्राच्यां शिवं सर्व्वौषधिं गिरिम् ।मनःशिलामयं दिव्यं शबलं पर्व्वतं प्रति ॥
लोहितो हेमशृङ्गस्तु गिरिः सूर्य्यप्रभो महान् ।तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं सुमहत् सरः ॥
तस्मात् प्रभवते पुण्यो लोहितश्च नदो महान् ।देवारण्यं विशोकञ्च तस्य तीरे महद्वनम् ॥
तस्मिन् गिरौ निवसति यक्षो मणिधरो बली ।सौम्यैः स धार्म्मिकैश्चैव गुह्यकैः परिवारितः ॥
* ॥
कैलासात् पश्चिमोदीच्यां ककुद्मानोषधीगिरिः ॥
ककुद्मति च रुद्रस्य चोत्पत्तिस्त्रिककुद्मिनः ।तदञ्चनं त्रैककुदं शैलं त्रिककुदं प्रति ॥
सर्व्वधातुमयस्तत्र सुमहद्वैद्युतो गिरिः ।तस्य पादे महद्दिव्यं मानसं सिद्धसेवितम् ॥
तस्मात् प्रभवते पुण्या सरयूर्लोकपावनी ।तस्यास्तीरे वनं दिव्यं वैभ्राजन्नाम विश्रुतम् ॥
कुवेरानुचरस्तस्मिन् प्रहेतितनयो बली ।नाम्ना वै ब्रह्मधामेति राक्षसोऽनन्तविक्रमः ॥
* ॥
कैलासात् पश्चिमामाशां दिव्यः सर्व्वौषधिर्गिरिः ।अरुणः पर्व्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुविभूषितः ॥
भवस्य दयितः श्रीमान् पर्व्वतो हेमसन्निभः ।शातकौम्भमयैर्दिव्यैः शिलाजालैः समन्ततः ॥
शतसंख्यैस्तापनीयैः शृङ्गैर्द्दिवमिवोल्लिखन् ।युक्तवान् सुमहद्दिव्यैर्दुर्गशैलो महोच्छ्रितः ॥
तस्मिन् गिरौ निवसति गिरीशो धूम्रलोहितः ॥
तस्य पादे महद्दिव्यं सरः काञ्चनबालुकम् ॥
तस्य पादात् प्रभवति शैलोदं नाम तत् सरः ।तस्मात् प्रभवते पुण्या नदी शैलोदका शुभा ॥
सा वङ्क्षुशीतयोर्मध्ये प्रयिष्ठा पश्चिमोदधिम् ।अभ्युत्तरेण कैलासं शिवं सर्व्वौषधिं गिरिम् ।गौरन्तु पर्व्वतश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति ।हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यौषधिमयो गिरिः ॥
तस्य पादे महद्दिव्यं सरः काञ्चनबालुकम् ।रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः ॥
गङ्गार्थे स तु राजर्षिरुवास बहुलाः समाः ।दिवं यास्यन्ति मे पूर्व्वे गङ्गातोयपरिप्लुताः ॥
तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमन्तु प्रतिष्ठिता ॥
”इति मात्स्ये १०१ अध्यायः ॥
अथ दशधा कृत्रिमपर्व्वतदानम् ।“प्रथमो धान्यशैलः स्याद्द्बितीयो लवणाचलः ।गुडाचलस्तृतीयस्तुं चतुर्थो हेमपर्व्वतः ॥
पञ्चमस्तिलशैलः स्यात् षष्ठः कार्पासपर्व्वतः ।सप्तमो घृतशैलश्च रत्नशैलस्तथाष्टमः ॥
राजतो नवमस्तद्बद्दशमः शर्कराचलः ।वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्व्वशः ॥
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये ।शुक्लपक्षे तृतीयायामुपरागे शशिक्षये ॥
विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथवा पुनः ।शुक्लायां पञ्चदश्यां वा पुष्यर्क्षे वा विधानतः ॥
धान्यशैलादयो देया यथाशास्त्रं विजानता ।तीर्थे वायतने वापि गोष्ठे वा भवनाङ्गने ॥
मण्डपं कारयेद्भक्त्या चतुरस्रमुदङ्मुखम् ।प्रागुदक्प्लवनञ्चैव प्राङ्मुखं वा विधानतः ॥
गोमयेनानुलिप्तायां भूमावास्तीर्य्य वै कुशान् ।तन्मध्ये पर्व्वतं कुर्य्याद्बिष्कम्भपर्व्वतान्वितम् ॥
धान्यद्रोणसहस्रेण भवेद्गिरिरिहोत्तमः ।मध्यमः पञ्चशतिकः कनिष्ठः स्यात्त्रिभिः शतैः ॥
मेरुर्महाब्रीहिमयस्तुमध्येसुवर्णवृक्षत्रयसंयुतः स्यात् ।पूर्व्वेण मुक्ताफलवज्रयुक्तोयाम्येन गोमेदकपुष्परागैः ॥
पश्चाच्च गारुत्मतनीलरत्नैःसौम्येन वैदूर्य्यसरोजरागैः ।श्रीखण्डखण्डैरभितः प्रवाल-लतान्वितः शुक्तिशिलातलः स्यात् ॥
ब्रह्माथ विष्णुर्भगवान् मुरारि-र्दिवाकरोऽप्यत्र हिरण्मयः स्यात् ।मूर्द्धन्यवस्थानममत्सरेणकार्य्यन्त्वनेके च पुनर्दिवीशाः ॥
चत्वारि शृङ्गाणि च राजतानिनितम्बभागेष्वपि राजतः स्यात् ।तथेक्षुवंशावृतकन्दरस्तुघृतोदकप्रस्रवणश्च दिक्षु ॥
शुक्लाम्बराण्यम्बु धरावली स्यात्पूर्व्वेण नीलानि च दक्षिणेन ।वासांसि पश्चादथ कर्व्वुराणिरक्ताणि चैवोत्तरतो घनाली ॥
रौप्यान्महेन्द्रप्रमुखानथाष्टौसंस्थाप्य लोकाधिपतीन् क्रमेण ।नानाफलाली च समन्ततः स्या-न्मनोरमं माल्यविलेपनञ्च ॥
वितानकञ्चोपरि पञ्चवर्ण-मम्लानपुष्पाभरणं सितं वा ।इत्थं निवेश्यामरशैलमग्र्य-मतस्तु विष्कम्भगिरीन् क्रमेण ॥
तुरीयभागेण चतुर्द्दिशञ्चसंस्थापयेत् पुष्पविलेपनाढ्यान् ॥
पूर्व्वेण मन्दरमनेकफलावलीभि-र्युक्तं यवैः कनकभद्रकदम्बचिह्नम् ।कामेन काञ्चनमयेन विराजमान-माकारयेत् कुसुमवस्त्रविलेपनाढ्यम् ॥
क्षीरारुणोदसरसाथ वनेन चैवरौप्येण शक्तिघटितेन विराजमानम् ।याम्येन गन्धमदनश्च निवेशनीयोगोधूमसञ्चयमयः कलधौतजो वा ॥
हैमेन यक्षपतिना हृतमानसेनवस्त्रैश्च राजतवनेन च संयुतः स्यात् ।पश्चात्तिलाचलमनेकसुगन्धिपुष्पंसौवर्णपिप्पलहिरण्मयहंसयुक्तम् ॥
आकारयेद्रजतपुष्पवनेन तद्व-द्वस्त्रान्वितं दधिसितोदसरस्तथाग्रे ।संस्थाप्य तं विपुलशैलमथोत्तरेणशैलं सुपार्श्वमपि ताम्रमयं सुवस्त्रम् ॥
पुष्पैश्च हेमवटपादपशेखरन्त-माकारयेत् कनकधेनुविराजमानम् ।माक्षीकभद्रसरसा च वनेन तद्व-द्रौप्येण भास्वरवता च युतं विधाय ॥
होमश्चतुर्भिरथ वेदपुराणविद्भि-र्दान्तैरनिन्द्यचरिताकृतिभिर्द्विजेन्द्रैः ।पूर्व्वेण हस्तमितमत्र विधाय कुण्डंकार्य्यन्तिलैर्यवघृतेन समित्कुशैश्च ॥
रात्रौ च जागरमनुद्धतगीततूर्य्यै-रावाहनञ्च कथयामि शिलोच्चयानाम् ।त्वं सर्व्वदेवगणधामनिधे ! विरुद्ध-मस्मद्गृहेष्वमरपर्ब्बत ! नाशयाशु ॥
क्षेमं विधत्स्व कुरु शान्तिमनुत्तमां नःसंपूजितः परमभक्तिमता मया हि ॥
त्वमेव भगवानीशो ब्रह्मा विष्णुर्दिवाकरः ।मूर्त्तामूर्त्तजगद्बीजस्त्वं नः पाहि सनातनः ॥
यस्मात्त्वं लोकपालानां विश्वमूर्त्तेश्च मन्दिरम् ।रुद्रादित्यवसूनाञ्च तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे ॥
यस्मादशून्यममरैर्नारीभिश्च शिरस्तव ।तस्मान्मामुद्धराशेषदुःखसंसारसागरात् ॥
एवमभ्यर्च्च्य तं मेरुं मन्दरञ्चाभिपूजयेत् ।यस्माच्चैत्ररथेन त्वं भद्राश्वे च विशेषतः ।शोभसे मन्दर ! क्षिप्रमतस्तुष्टिकरो भव ॥
यस्माच्चूडामणिर्जम्बुद्बीपे त्वं गन्धमादन ! ।गन्धर्व्ववनशोभावांस्ततः कीर्त्तिर्दृढास्तु मे ॥
यस्मात्त्वं केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च ।हिरण्मयश्च शिखरस्तस्मात् पुष्टिर्ध्रुवास्तु मे ॥
उत्तरैः कुरुभिर्यस्मात् सावित्रेण वनेन च ।सुपार्श्व ! राजसे नित्यमतः श्रीरक्षयास्तु मे ॥
एवमामन्त्र्य तान् सर्व्वान् प्रभाते विमले पुनः ।स्नात्वाथ गुरवे दद्यान्मध्यमं पर्व्वतोत्तमम् ॥
विष्कम्भान् पर्व्वतान्दद्यादृत्विग्भ्यः क्रमशो मुने ! ।गावो देयाश्चतुर्व्विंशदथवा दश नारद ! ॥
शक्तितः सप्त चाष्टौ वा पञ्च दद्यादशक्तिमान् ।एकापि गुरवे देया कपिलाथ पयस्विनी ।पर्व्वतानामशेषाणामेष एव विधिः स्मृतः ॥
त एव पूजने मन्त्रास्त एवोपस्कराः स्मृताः ।ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादीनाञ्च सर्व्वदा ॥
स्वमन्त्रेणैव सर्व्वेषु होमः शैलेषु पठ्यते ।उपवासी भवेन्नित्यमशक्तौ नक्तमिष्यते ॥
विधानं सर्व्वशैलानां क्रमशः शृणु नारद ! ।दानकाले च ये मन्त्राः पर्व्वतेषु च यत् फलम् ॥
अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तमन्नं प्राणाः प्रकीर्त्तिताः ।अन्नाद्भवन्ति भूतानि जगदन्नेन वर्त्तते ॥
अन्नमेव यतो लक्ष्मीरन्नमेव जनार्द्दनः ।धान्यपर्व्वतरूपेण पाहि तस्मान्नगोत्तम् ! ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्धान्यमयं गिरिम् ।मन्वन्तरशतं साग्रं देवलोके महीयते ॥
अप्सरोगणगन्धर्व्वैराकीर्णेन विराजितः ।विमानेन दिवः पृष्ठमायाति सुरसेवितम् ॥
ततः कर्म्मक्षये राज्यमाप्नोतीह न संशयः ॥
१ ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि लवणाचलमुत्तमम् ।यत्प्रदाता नरो लोकं प्राप्नोति शिवसंयुतम् ॥
उत्तमः षोडशद्रोणः कर्त्तव्यो लवणाचलः ।मध्यमः स्यात्तदर्द्धेन चतुर्भिरधमः स्मृतः ॥
वित्तहीनो यथाशक्त्या द्रोणादूर्द्ध्वन्तु कारयेत् ।चतुर्थांशेन विष्कम्भान् पर्व्वतान् कारयेत् पृथक् ॥
विधानं पूर्व्ववत् कुर्य्यात् ब्रह्मादीनाञ्च सर्व्वदा ।तद्वद्धेमतनून् सर्व्वान् लोकपालान्निवेशयेत् ॥
सरांसि कामदेवादींस्तद्वच्चात्र निवेशयेत् ।कुर्य्याज्जागरमत्रापि दानमन्त्रं निबोधत ॥
सौभाग्यरससंभूतो यतोऽयं लवणो रसः ।तथात्मकत्वेन च मां पाहि पापान्नगोत्तम ! ॥
यस्मादन्नरसाः सर्व्वे सोत्कटा लवणं विना ।प्रियश्च शिवयोर्नित्यं तस्माच्छान्तिप्रदो भव ॥
विष्णुदेहसमुद्भूतो यस्मादारोग्यवर्द्धनः ।तस्मात् पर्व्वतरूपेण पाहि संसारसागरात् ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्याल्लवणपर्व्वतम् ।उमालोके वसेत् कल्पं ततो याति परां गतिम् ॥
२ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि गुडपर्व्वतमुत्तमम् ।यत्प्रदानान्नरः स्वर्गमाप्नोति सुरपूजितः ॥
उत्तमो दशभिर्भारैर्सध्यमः पञ्चभिर्म्मतः ।त्रिभिर्भारैः कनिष्ठः स्यात्तदर्द्धेनाल्पवित्तवान् ॥
तद्वदामन्त्रणं पूजां हैमवृक्षसुरार्च्चनम् ।विष्कम्भपर्व्वतास्तद्वत् सरांसि वनदेवताः ॥
होमजागरणन्तद्वत् लोकपालाधिवासनम् ।धान्यपर्व्वतवत् कुर्य्यादिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
यथा देवेषु विश्वात्मा प्रवरोऽयं जनार्द्दनः ।सामवेदस्तु वेदानां महादेवस्तु योगिनाम् ॥
प्रणवः सर्व्वमन्त्राणां नारीणां पार्व्वती यथा ।तथा रसानां प्रवरः सदैवेक्षुरसो मतः ॥
मम तस्मात् परां लक्षीं गुडपर्व्वत ! देहि वै ।यस्मात् सौभाग्यदायिन्या भ्राता त्वं गुडपर्व्वत ! ॥
निवासस्त्वं हि पार्व्वत्यास्तस्मान्मां पाहि सर्व्वदा ।अनेन विधिना यस्तु दद्याद्गुडमयं गिरिम् ॥
पूज्यमानः सगन्धर्व्वैर्गौरीलोके महीयते ।पुनः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ॥
आयुरारोग्यसम्पन्नः शत्रुभिश्चापराजितः ॥
३ ॥
अथ पापहरं वक्ष्ये सुवर्णाचलमुत्तमम् ।यस्य प्रदानाद्भुवनं वैरिञ्चं याति मानवः ॥
उत्तमः पलसाहस्रो मध्यमः पञ्चभिः शतैः ।तदर्द्धेनाधमस्तद्बदल्पवित्तोऽपि शक्तितः ॥
दद्यादेकपलादूर्द्ध्वं यथाशक्त्या विमत्सरः ।घान्यपर्व्वतवत् सर्व्वं विदध्यान्मुनिपुङ्गव ! ॥
विष्कम्भशैलांस्तद्वच्च ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादयेत् ।नमस्त ब्रह्मबीजाय ब्रह्मगर्भाय वै नमः ॥
यस्मादनन्तफलदस्तस्मात् पाहि शिलोच्चय ! ।यस्मादग्नेरपत्यं त्वं तस्माद्रत्नं जगत्पते ! ॥
हेमपर्व्वतरूपेण तस्मात् पाहि नगोत्तम ! ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्यात् कनकपर्व्वतम् ॥
स याति परमं ब्रह्मलोकमानन्दकारकम् ।तच कल्पशतन्तिष्ठेत्ततो याति परां गतिम् ॥
४ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलशैलं विधानतः ।यत्प्रदानान्नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् ॥
उत्तमो दशभिर्द्रोणैः पञ्चभिर्मध्यमो मतः ।त्रिभिः कनिष्ठो विप्रेन्द्र ! तिलशैलः प्रकीर्त्तितः ॥
पूर्व्ववच्चापरं सर्व्वं विष्कम्भपर्व्वतादिकम् ।दानमन्त्रं प्रवक्ष्यामि यथावन्मुनिसत्तम् ! ॥
यस्मान्मधुवधे विष्णोर्देहात् स्वेदसमुद्भवाः ।तिलाः कुशाश्च समिधस्तस्माच्छान्त्यै भवन्त्विह ॥
हव्यकव्येषु यस्माच्च तिला एवाभिरक्षणम् ।भवादुद्धर शैलेन्द्र ! तिलाचल ! नमोऽस्तु ते ॥
इत्यामन्त्र्य च यो दद्यात्तिलाचलमनुत्तमम् ।स वैष्णवं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥
दीर्घायुष्ट्वमवाप्नोति पुत्त्रपौत्त्रैश्च मानवः ।पितृभिर्देवगन्धर्व्वैः पूज्यमानो दिवं व्रजेत् ॥
५ ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि कार्पासाचलमुत्तमम् ।यत्प्रदानान्नरो नित्यमाप्नोति परमं पदम् ॥
कार्पासपर्व्वतस्तद्वद्विंशद्भारैरिहोत्तमः ।दशभिर्म्मध्यमः प्रोक्तः कनिष्ठः पञ्चभिर्म्मतः ॥
भारेणाल्पधनो दद्याद्बित्तशाठ्येन वर्ज्जितः ।धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वमासाद्य मुनिपुङ्गव ! ॥
प्रभातायान्तु शर्व्वर्य्यां दद्यादिदमुदीरयेत् ।त्वमेवावरणं यस्माल्लोकानामिह सर्व्वदा ॥
कार्पासाद्रे नमस्तस्मादघौघध्वंसनो भव ।इति कार्पासशैलेन्द्रं यो दद्यात् शर्व्वसन्निधौ ॥
रुद्रलोके वसेत् कल्पं ततो राजा भवेदिह ॥
* । ६ ।अथातः संप्रवक्ष्यामि घृताचलमनुत्तमम् ।तेजोऽमृतमयं दिव्यं महापातकनाशनम् ॥
विंशत्या घृतकुम्भानामुत्तमः स्याद्घृताचलः ।दशभिर्मध्यमः प्रोक्तः पञ्चभिस्त्ववरः स्मृतः ॥
अल्पवित्तोऽपि कुर्व्वीत द्वाभ्यामिह विधानतः ।विष्कम्भान् पर्व्वतांस्तद्बच्चतुर्भागेन कल्पयेत् ॥
शालितण्डुलपात्राणि कुम्भोपरि निवेशयेत् ।कारयेत् संहृतानुच्चान् यथाशोभं विधानतः ॥
वेष्टयेत् शुक्लवासोभिरिक्षुदण्डफलादिकैः ।धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वं विधानमिह पठ्यते ॥
अधिवासनपूर्व्वन्तु तद्बद्धोमसुरार्च्चनम् ।प्रभातायान्तु शर्व्वर्य्यां गुरवे च निवेदयेत् ॥
विष्कम्भपर्व्वतांस्तद्वदृत्विग्भ्यः शान्तमानसः ।संयोगाद्घृतमुत्पन्नं यस्मादमृततेजसोः ॥
तस्माद्घृतार्च्चिर्विश्वात्मा प्रीयतामत्र शङ्करः ।यस्मात्तेजोमयं ब्रह्म घृते तच्च व्यवस्थितम् ॥
घृतपर्व्वतरूपेण तस्मान्मां पाहि भूधर ! ।अनेन विधिना दद्याद्घृताचलमनुत्तमम् ॥
महापातकयुक्तोऽपि लोकमायाति शाङ्करम् ।हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ॥
विमानेनाप्सरोभिश्च सिद्धविद्याधरैर्वृतः ।विहरेत् पितृभिः सार्द्धं यावदाहूतसंप्लवम् ॥
७ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि रत्नाचलमनुत्तमम् ।मुक्ताफलसहस्रेण पर्व्वतः स्यादनुत्तमः ॥
मध्यमः पञ्चशतिकस्त्रिशतैरवरः स्मृतः ।चतुर्थांशेन विष्कम्भाः पर्व्वताः स्युः समन्ततः ॥
पूर्व्वेण वज्रगोमेदैर्दक्षिणेनेन्द्रनीलकैः ।पुष्परागयुतैः कार्य्यो विद्बद्भिर्गन्धमादनः ॥
वैदूर्य्यविद्रुमैः पश्चात् संमिश्रो विपुलोऽचलः ।पद्मरागैः ससौवर्णैरुत्तरेण तु विन्यसेत् ॥
धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वमत्रापि परिकल्पयेत् ।तद्वदावाहनं कृत्वा वृक्षान् देवांश्च काञ्चनान् ॥
पूजयेद् पुष्पपानीयैः प्रभाते चाथ पूर्व्ववत् ।पूर्व्ववद्गुरु-ऋत्विग्भ्यः फलमन्त्रानुदीरयेत् ॥
यथा देवगणाः सर्व्वे सर्व्वरत्नेष्ववस्थिताः ।त्वञ्च रत्नमयो नित्यमतः पाहि महाचल ! ॥
यस्माद्रत्नप्रदानेन तुष्टिं प्रकुरुते हरेः ।सदानन्दप्रदानेन तस्मान्नः पाहि पर्व्वत ! ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्रत्नमहागिरिम् ।स याति वैष्णवं लोकममरेश्वरपूजितः ॥
यावत् कल्पशतं साग्रं वासश्चेह नराधिप ! ।रूपारोग्यगुणोपेतः सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ॥
ब्रह्महत्यादिकं किञ्चिद्यदत्रामुत्र वा कृतम् ।तत् सर्व्वं नाशमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा ॥
८ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि रौप्याचलमनुत्तमम् ।यत्प्रदानान्नरो याति सोमलोकं द्विजोत्तम् ! ॥
दशभिः पलसाहस्रैरुत्तमो रजताचलः ।पञ्चभिर्मध्यमः प्रोक्तस्तदर्द्धेनावरः स्मृतः ॥
अशक्तौ विंशतेरूर्द्ध्वं कारयेत् शक्तितः सदा ।विष्कम्भपर्व्वतांस्तद्वत्तुरीयांशेन कल्पयेत् ॥
पूर्व्ववद्राजतान् कुर्य्यान्मन्दरादीन् विधानतः ।कलधौतमयांस्तत्र लोकेशान् रचयेद्बुधः ॥
ब्रह्मविष्ण्वर्कवत् कार्य्यो नितम्बोऽत्र हिरण्मयः ।राजतं स्याद्यदन्येषां सर्व्वन्तदिह काञ्चनम् ॥
शेषञ्च पूर्व्ववत् कुर्य्याद्धोमजागरणादिकम् ।प्रदद्यात्तं प्रभाते तु गुरवे रौप्यपर्व्वतम् ॥
विष्कम्भशैलानृत्विग्भ्यः पूज्यवस्त्रविभूषणैः ।इमं मन्त्रं पठन् दद्याद्दर्भपाणिर्विमत्सरः ॥
पितॄणां वल्लभं यस्माद्विष्णोर्व्वा शङ्करस्य च ।रजतं पाहि तस्मान्नः शोकसंसारसागरात् ।इत्थं निवेश्य यो दद्याद्रजताचलमुत्तमम् ।गवामयुतदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥
सोमलोके स गन्धर्व्वैः किन्नराप्सरसाङ्गणैः ।पूज्यमानो वसेद्विद्वान् यावदाहूतसंप्लवम् ॥
९ ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि शर्कराशैलमुत्तमम् ।यस्य प्रदानाद्विष्ण्वर्करुद्रास्तुष्यन्ति सर्व्वदा ॥
अष्टभिः शर्कराभारैरुत्तमः स्यान्महाचलः ।चतुर्भिर्मध्यमः प्रोक्तो भाराभ्यामधमः स्मृतः ॥
सार्द्धभारेण शैलन्तु यः कुर्य्यात् स्वल्पवित्तवान् ।विष्कम्भपर्व्वतान् कुर्य्यात्तुरीयांशेन मानवः ॥
धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वमासाद्य मेरुसंयुतम् ।मेरोरुपरि तद्वच्च स्थाप्यं हेमतरुत्रयम् ॥
मन्दारः पारिजातश्च तृतीयः कल्पपादपः ।एतद्वृक्षत्रयं मूर्द्ध्नि सर्व्वेष्वपि निवेशयेत् ॥
हरिचन्दनसन्तानौ पूर्व्वपश्चिमभागयोः ।निवेश्यौ सर्व्वशैलेषु विशेषाच्छर्कराचले ॥
मन्दरे कामदेवस्तु प्रत्यग्वक्त्रः सदा भवेत् ।गन्धमादनशृङ्गेषु धनदः स्यादुदङ्मुखः ॥
प्राङ्मुखो वेदमूर्त्तिश्च हंसः स्याद्विपुलाचले ।हैमी सुपार्श्वसुरभी दक्षिणाभिमुखी भवेत् ॥
धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वमावाहनमखादिकम् ।कृत्वाथ गुरवे दद्यान्मध्यमं पर्व्वतोत्तमम् ।ऋत्विग्भ्यश्च नरः शैलानिमान्मन्त्रानुदीरयेत् ॥
सौभाग्यामृतसारोऽयं परमः शर्करायुतः ।तत् सदानन्दकारी त्वं भव शैलेन्द्र ! सर्व्वदा ॥
अमृतं पिबतां ये तु निपेतुर्भुवि शीकराः ।देवानान्तत्समुत्थोऽयं पाहि नः शर्कराचल ! ॥
मनोभवधनुर्मध्यादुद्भूता शर्करा यतः ।तन्मयोऽसि महाशैल ! पाहि संसारसागरात् ॥
यो दद्यात् शर्कराशैलमनेन विधिना नरः ।सर्व्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति शिवमन्दिरम् ॥
चन्द्रादित्यप्रतीकाशमधिरुह्यानुजीविभिः ।सहैव यानमातिष्ठेत् स तु विष्णुप्रचोदितः ॥
ततः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ।आयुरारोग्यसम्पन्नो यावज्जन्मार्व्वुदत्रयम् ॥
भोजनं शक्तितः कुर्य्यात् सर्व्वशैलेष्वमत्सरः ।सर्व्वत्राक्षारलवणमश्नीयात्तदनुज्ञया ।पर्व्वतोपस्करान् सर्व्वान् प्रापयेत् ब्राह्मणा-लयम् ॥
१० ॥
इति मात्स्ये ७७ अध्यायः ॥
देवर्षिविशेषः । यथा, --“कश्यपान्नारदश्चैव पर्व्वतोऽरुन्धती तथा ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
(यथाच, महाभारते । ३ । ९३ । २५ ।“लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस्य च ।नारदस्य च राजेन्द्र ! देवर्षेः पर्व्वतस्य च ॥
”)मत्स्यविशेषः । पाव्दा इति भाषा । अस्यगुणाः । वायुनाशित्वम् । स्निग्धत्वम् । बलशुक्र-कारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
वृक्षः । शाक-भेदः । इति मेदिनी । ते, १२६ ॥
(सन्न्यासि-विशेषः । स तु शङ्कराचार्य्यशिष्यस्य मण्डनमिश्रस्यशिष्यविशेषः । यथा, प्राणतोषिण्यां अवधूत-प्रकरणे ।“वसेत् पर्व्वतमूलेषु प्रौढो यो ध्यानधारणात् ।सारात्सारं विजानाति पर्व्वतः परिकीर्त्तितः ॥
”)