| YouTube Channel

पर्वत (parvata)

 
शब्दसागरः
English
पर्व्वत
m.
 (-तः)
1. A mountain, a hill.
2. A tree.
3. A sort of potherb.
4. A kind of fish, (Silurus pabda, HAM.)
5. One of the divine
Rishis, a friend and rival of NĀRADA, and mentioned in the
Mahābhārata.
6. The number “Seven. ”
E.
 पर्व्व to fill, Unādi
aff.
 अतच्.
Capeller Eng
English
प॑र्वत
a.
 knotty, rugged (of a mountain). —m. mountain
(also
fig.
 of a cloud), height, hill, rock, stone,
N.
 of
sev.
 men,
esp.
of a Ṛṣi (cf. नारद)
f.
 पर्वती॑ rock, stone.
Yates
English
पर्व्वत (तः) 1.
m.
 A mountain
a
tree
a potherb
a fish
a sage.
Spoken Sanskrit
English
पर्वत - parvata -
m.
 - mountain
पर्वत - parvata -
adj.
 - rugged
पर्वत - parvata -
adj.
 - knotty
पर्वत - parvata -
m.
 - species of fish
पर्वत - parvata -
m.
 - artificial mound or heap
पर्वत - parvata -
m.
 - mountain-range
पर्वत - parvata -
m.
 - species of pot-herb
पर्वत - parvata -
m.
 - cloud
पर्वत - parvata -
m.
 - number
पर्वत - parvata -
m.
 - hill
पर्वत - parvata -
m.
 - stone
पर्वत - parvata -
m.
 - fragment of rock
पर्वत - parvata -
m.
 - rock
पर्वत - parvata -
m.
 - tree
पर्वत - parvata -
m.
 - height
अर्बुद पर्वत - arbuda parvata -
m.
 - Abu mountain [ Geogr. ]
Wilson
English
पर्व्वत
m.
 (-तः)
1 A mountain, a hill.
2 A tree.
3 A sort of potherb.
4 A kind of fish, (Silurus pabda, HAM.)
5 One of the divine Ṛṣis, a friend and rival of NARADA, and mentioned in
the Mahābhārata.
E.
 पर्व्व to fill, Uṇādi
aff.
 अतच्.
Apte
English
पर्वतः [parvatḥ], [पर्व्-अतच्
पर्वाणि भागाः सन्त्यस्य वा
cf.
P.
V.*
 2.122 Vārt.]
A mountain, hill
परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यम्
Bh.*
 2.78
न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति
Mk.*
 4.17.
A rock.
An artificial mountain or heap.
The number 'seven'.
A tree.
A kind of vegetable.
A cloud (mountain-like)
N.
 of a Ṛiṣi (associated with Nārada).
Comp.
 -अरिः an epithet of Indra. -आत्मजः an epithet of the mountain Maināka. -आत्मजा an epithet of Pārvatī. -आधारा the earth.-आशयः a cloud. -आश्रयः a fabulous animal called Śarabha, q. v. -आश्रयिन्
m.
 , -आश्रयः a mountaineer.-उपत्यका a land at the foot of a mountain. -कन्दरः a mountain-cave. -काकः a raven. -कीला the earth.-जा a river. -पतिः an epithet of the Himālaya mountain. -मोचा a kind of plantain. -राज्
m.
 ,
राजः a large mountain.
'the lord of mountains', the Himālaya mountain. -रोधस्
n.
 mountain-slope. -वासिन्a. living in mountains. (m. ) a mountaineer.
(नी)
N.
 of Durgā.
of Gāyatrī.
N.
 of a plant, nard (Mar. आकाशमांसी). -स्थ
a.
 situated on a hill or mountain.
Apte 1890
English
पर्वतः [पर्व्-अतच्
पर्वाणि भागाः संत्यस्य वा
cf. P. V. 2. 122 Vārt.] 1 A mountain, hill
परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं Bh. 2. 78
न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति Mk. 4. 17.
2 A rock.
3 An artificial mountain or heap.
4 The number ‘seven’.
5 A tree.
6 A kind of vegetable.
Comp.
अरिः an epithet of Indra.
आत्मजः an epithet of the mountain Maināka.
आत्मजा an epithet of Pārvatī.
आधारा the earth.
आशयः a cloud.
आश्रयः a fabulous animal called Śarabha, q. v.
आश्रयिन् m.,
आश्रयः a mountaineer.
काकः a raven.
जा a river.
पतिः an epithet of the Himālaya mountain.
गोचा a kind of plantain.
राज् m.
राजः {1} a large mountain. {2} ‘the lord of mountains’, the Himālaya mountain.
वासिन् a. living in mountains. (
m.) a mountaineer. (
नी). {1} N. of Durgā. {2} of Gāyatrī.
स्थ a. situated on a hill or mountain.
Monier Williams Cologne
English
प॑र्वत
mfn.
 (fr. पर्वन्
cf.
Pāṇ.
 v, 2, 122,
Vārtt.
 10,
Pat.
 ) knotty, rugged (said of mountains),
RV.
AV.
 (according to,
ĀpŚr.
 , Sch.
=
 परुत्क, पर्व-वत्)
प॑र्वत
m.
 a mountain, mountain-range, height, hill, rock (often personified
ifc. f(आ). ),
RV.
&c.
&c.
प॑र्वत
m.
 an artificial mound or heap (of grain, salt, silver, gold
&c.
 presented to Brāhmans
cf.
 -दान)
the number 7 (from the 7 principal mountain-ranges),
Sūryas.
a fragment of rock, a stone (अद्रयः पर्वताः, the stones for pressing Soma),
RV.
a (mountain-like) cloud, ib. (cf.
Naigh.
 i, 10)
a tree,
L.
a species of pot-herb,
L.
a species of fish (Silurus Pabda),
L.
N.
 of a Vasu,
Hariv.
of a Ṛṣi (associated with Nārada and messenger of the gods, supposed author of
RV.
 viii, 12
ix, 104, 105, where he has the patr. Kāṇva and Kāśyapa),
MBh.
Kathās.
of a son of Paurṇamāsa (son of Marīci and Sambhūti),
MārkP.
of a minister of king Purū-ravas,
Vikr.
of a monkey,
R.
of one of the 10 religious orders founded by Śaṃkarācārya's pupils (whose members add the word पर्वत to their names),
W.
Monier Williams 1872
English
पर्वत, अस्, m. (probably connected with पर्वन्,
p. 556, col. 1, as ‘having crags or elevations’), a moun-
tain, mountain-range, height, hill, elevation, rock, (in
Ṛg-veda 1. 37, 7, V. 56, 4, पर्वत is joined as an
adj. with गिरि
and according to Sāy. = जगत्-पूर-
कोदक-वत्, laden with water filling the world, or
बहुविध-पर्व-युक्त, shelving, rugged)
an
artificial mountain or heap (of grain, salt, saffron,
sugar, silver or gold presented to the Brāhmans)
N. of
the presiding genius of the mountains (personified in
the Veda with Āptya, Rudra, and Ṛbhu as ruler of
the clouds, and associated with Indra, Savitṛ, the
Maruts, and other deities
in later times enumerated
among the eight Vasus)
a fragment of rock, bowl-
der, stone, (अद्रयः पर्वताः, the stones with
which the Soma plant is pressed)
a cloud (Ved.
in
some passages of the Ṛg-veda where पर्वत is
interpreted by अद्रि, the sense ‘cloud’ seems equally
applicable, especially when the battles of Indra or
the deeds of the Maruts are described)
a N. of the
number 7 (from the 7 principal mountains)
a tree
a kind of vegetable
a kind of fish (commonly
called Pāvdā, the Silurus Pabda)
N. of a divine
Ṛṣi mentioned in several passages of the Mahā-bh.
(regarded as a companion of Nārada and messenger
of the gods, cf. Nala II. 14
he is the author of
Ṛg-veda VIII. 12, IX. 104, 105, where he has the
patronymics Kāṇva and Kāśyapa)
N. of a son of
Paurṇamāsa (a son of Marīci and Sam-bhūti)
of a
minister of king Purū-ravas
of a grammarian (?)
of an ape
(ई), f. (Ved.) a rock, stone
[cf. Serv.
brdo, ‘a mountain
’ perhaps Goth. fairguni.]
—पर्वत-काक, अस्, m. a raven.
—पर्वत-च्युत्,
त्, त्, त्, Ved. ‘causing mountains (clouds) to totter or
fall, ’ an epithet of the Maruts.
—पर्वत-ज, अस्, आ,
अम्, mountain-born
(आ), f. a river.
—पर्वत-
तृण, अम्, n. ‘mountain-grass, ’ a species of grass
(= तृणाढ्य).
—पर्वत-पति, इस्, m. ‘moun-
tain-prince, ’ lord of the mountains.
—पर्वत-
मोचा, f. a species of plant (= गिरि-कदली).
—पर्-
वत-राज्, ट्, m. ‘mountain-king, ’ a lofty mountain,
‘the highest mountain-range, ’ the Himālaya.
—पर्-
वत-राज, अस्, m. ‘mountain-king, ’ the Himālaya.
—पर्वतराज-कन्या, f. ‘daughter of the moun-
tain-king, ’ N. of Pārvatī or Durgā (daughter of
Hima-vat, sovereign of the snowy mountains).
—पर्-
वतराज-पुत्री, f. ‘daughter of the mountain-king, ’
an epithet of Durgā.
—पर्वत-वासिन्, ई, इनी, इ,
living in the mountains
(ई), m. a mountaineer
(इनी), f. nard, spikenard
a designation of Durgā
of
the Gāyatrī.
—पर्वत-श्रेष्ठ, अस्, m. the best of
mountains.
—पर्वत-स्थ, अस्, आ, अम्, situated on
a mountain or hill.
—पर्वताकार (°त-आक्°), अस्, आ,
अम्, mountain-shaped, formed like a mountain.
—पर्वतात्मजा (°त-आत्°), f. ‘daughter of the
mountain, ’ an epithet of Durgā.
—पर्वताधारा
(°त-आध्°), f. ‘receptacle of mountains, ’ the earth.
—पर्वतारि (°त-अरि), इस्, m. ‘enemy of the moun-
tains, ’ epithet of Indra (who clipped their wings).
—पर्वता-वृध्, त्, त्, त्, Ved. delighting in moun-
tains
(Sāy.) ‘delighting in the stones used to press the
Soma plant’ or ‘produced in the mountains, ’ an epi-
thet of Soma.
—पर्वताशय (°त-आस्°), अस्, m. ‘rest-
ing on the mountains, ’ a cloud.
—पर्वताश्रय (°त-
आश्°), अस्, आ, अम्, living on the mountains, a moun-
taineer
(अस्), m. a fabulous animal, the Śarabha.
—पर्वताश्रयिन् (°त-आश्°), ई, m. a dweller on the
mountains, mountaineer.
—पर्वती-कृ, cl. 8. P.
-करोति, -कर्तुम्, to make into a mountain.
—पर्-
वतेश्वर (°त-ईश्°), अस्, m. a lord of the mountains.
—पर्वते-ष्ठा, आस्, आस्, अम्, Ved. ‘dwelling in
the heights, ’ an epithet of Indra.
पर्वत पर्वत, पर्वन्। See under rt. पर्व्।
Macdonell
English
पर्वत pár-vat-a,
a.
 consisting of knots or 🞄ragged masses (with ádri or girí)
m.
 mountain, 🞄hill
rock, boulder
cloud
N. of a 🞄Ṛṣi and of a minister of Purūravas: -ka, 🞄m. N.
-kandara,
n.
 mountain-cave
-durga,
n.
 impenetrable mountain
-rāj: -a,
m.
 🞄king of mountains, ep. of the Himālaya
-śikhara,
m.
n.
 hill-top, mountain-peak
-śreṣṭha, spv. best of mountains
-agra,
n.
 id.
🞄ī-kṛ, turn into a mountain
ī́-ya,
a.
 belonging 🞄to mountains
-īśvara,
m.
 N.
-upatyakā,
f.
 mountain-lowland, land at the foot 🞄of a mountain-range.
Benfey
English
पर्वत पर्वत, i. e. पर्वन्त् (the ori-
ginal form of पर्वन्) + अ,
m.
1. A
mountain, Megh. 23.
2. A proper
name.
--
Comp.
अग्नि-,
m.
 a volcano.
अमर-, and इन्द्र-,
m.
 names of
mountains.
उत्तर-,
m.
 the northern
ridge of mountains.
जम्बु-,
m.
 =
जम्बु
2. वर्ष-,
m.
 A mountainous
range supposed to separate the Varṣas,
or divisions of the globe, from each
other.
Hindi
Hindi
पहाड़
Apte Hindi
Hindi
पर्वतः
पुं*
 - पर्व् + अचच्
"पहाड़, गिरि"
पर्वतः
पुं*
 - पर्व् + अचच्
चट्टान
पर्वतः
पुं*
 - पर्व् + अचच्
कृत्रिम पहाड़ या ढेर
पर्वतः
पुं*
 - पर्व् + अचच्
‘सात’ की संख्या
पर्वतः
पुं*
 - पर्व् + अचच्
वृक्ष
पर्वतः
पुं*
 - पर्व+अतच्
पहाड़
पर्वतः
पुं*
 - -
एक ऋषि का नाम
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पर्वत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಿರಿ/ಬೆಟ್ಟ
निष्पत्तिः - > पर्व (पूरणे) "अतच्" (उ० ३-११०)
व्युत्पत्तिः - > पर्वति
प्रयोगाः - > "पयोधिं तर्णकन्दं पर्वतं सिकतामयम्। पातालं च स्थलीपृष्ठं प्रैक्षतामितविक्रमः"
उल्लेखाः - > याद० २२-५९
पर्वत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಲ್ಲುಬಂಡೆ
पर्वत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ದೇವರ್ಷಿ/ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿಯ ಸೋದರಳಿಯ
प्रयोगाः - > "नारदः पर्वतश्चेव द्वावृषी लोकसत्तमौ। मातुलो भागिनेयश्च देवलोकादिहागतौ"
उल्लेखाः - > भा० शान्ति० २९-५
पर्वत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃಕ್ಷ/ಮರ
पर्वत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಿಧ ಶಾಕ
पर्वत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಮೀನು
विस्तारः - > "पर्वतः पादपे पुंसि शाकमत्स्यप्रभेदयोः। देवमुन्यन्तरे शैले प्रपातो निर्झरे तटे" मेदि०
पर्वत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಪ್ತ (೭) ಸಂಖ್ಯೆ
L R Vaidya
English
parvata {% m. %} 1. A mountain, a hill, a rock, कालक्षेपं ककुभसुरभौ पर्वते पर्वते ते Megh.i.22, Rt.i.25
2. the number ‘seven’
3. a tree.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
Bopp
Latin
पर्वत m. (ut videtur, a r. पर्व् suff. अत vel त inserto अ)
mons. UR. 70. 15. (Serb. brdo id.
fortasse goth. fair-
guni mons huc pertinent, mutato v in gutturalem, v.
gr. comp. 19.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
सारङ्ग
पु
सारङ्ग, धनुर्विशेष, वायु, जाति, नामघातकिन्, कुक्कुट, भ्रमर, खड्गभेद, कमल, कुञ्जर, चातक, पर्वत, हरिण
सारङ्गो धनुषो नाम सारङ्गो वायुरित्यपि ।
सारङ्गो नाम जातिश्च सारङ्गो नामघातकी ॥ ९२ ॥
सारङ्गः कुक्कुटो ज्ञेयः सारङ्गो भ्रमरो मतः ।
सारङ्गः खड्गभेदः स्यात् सारङ्गः कमलाह्वयः ॥ ९३ ॥
सारङ्गः कुञ्जरः ख्यातः सारङ्गश्चातको मतः ।
सारङ्गः पर्वतो ज्ञेयः सारङ्गो हरिणो मतः ॥ ९४ ॥
verse 1.1.1.92
page 0007
शम्बर
पु
शम्बर, मृग, पर्वत, दुर्ग, निकृष्ट
मृगपर्वतदुर्गेषु निकृष्टेऽपि च शम्बरः ।
घनो घने च दर्भे च गह्वरे गहनेऽपि च ॥ ९ ॥
verse 2.1.1.9
page 0008
जीमूत
पु
जीमूत, मेघ, पर्वत
वनारण्यानलौ दावौ जीमूतौ मेघपर्वतौ ।
verse 3.1.1.11
page 0014
Edgerton Buddhist Hybrid
English
parvata,
(1) prob. error (but see s.v. parvan!) for parva(n), joint of a plant: Laṅk 〔18.4〕 -gaṇḍa-parvatapattra-palāśa-puṣpa-
(2) n. of a former Buddha: Mv 〔i.54.5〕 (cf. Parvataś(i)rī)
(3) n. of a yakṣa: Māy 〔64〕. (Also n. of the well-known brahmanical sage, associate of Nārada: Mv 〔iii.401.9〕.)
Indian Epigraphical Glossary
English
parvata (IE 7-1-2), ‘seven’.
Lanman
English
párvata,
—1. a. consisting of knots or
ragged masses, used of a mountain, giri
as m.
—2. mountain, 27^6, 92^19
hill
—3. cloud-mountain, 70^2
—4. rock or
bowlder, 86^11
—5. Parvata, name of a
Rishi, companion of Nārada (q. v.), 5^9. [fr.
párvan, cf. 1245c: cf. Παῤῥασία (*παρϝατια),
sc. πόλις, i. e. ‘Hil-ton.’]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
शैलोऽद्रिः शिखरी शिलोच्चयगिरी गोत्रोऽचलः सानुमा-
न्ग्रावः पर्वतभूध्रभूधरधराहार्या नगोऽथोदयः ।
पूर्वाद्रिश्चरमाद्रिरस्त उदगद्रिस्त्वद्रिराण्मेनका-
प्राणेशो हिमवान्हिमालयहिमप्रस्थौ भवानीगुरुः ॥ १०२७ ॥
-wordlist-
शैल (पुं), अद्रि (पुं), शिखरिन् (पुं), शिल्लोचय (पुं), गिरि (पुं), गोत्र (पुं), अचल (पुं), सानुमत् (पुं), ग्रावन् (पुं), पर्वत (पुं), भूध्र (पुं), भूधर (पुं), धर (पुं), अहार्य (पुं), नग (पुं), उदय (पुं), पूर्वाद्रि (पुं), चरमाद्रि (पुं), अस्त (पुं), उदगद्रि (पुं), अद्रिराज् (पुं), मेनकाप्राणेश (पुं), हिमवत् (पुं), हिमालय (पुं), हिमप्रस्थ (पुं), भवानीगुरु (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अचल
अचल, शिलोच्चय, शैल, क्षितिधर, गिरि, गोत्र, पर्वत, अहार्य, नग, शिखरिन्, सानुमत्, धर, अद्रि, कुध्र
अचलशिलोच्चयशैलक्षितिधरगिरिगोत्रपर्वताहार्याः ।
नगशिखरिसानुमन्तो धराद्रिकुध्राश्च तुल्यार्थाः ॥ १६५ ॥
verse 2.1.1.165
page 0021
जीमूत
जीमूत, पर्वत
कवचेऽपि वारवाणं जीमूतं पर्वतेऽपि कथयन्ति ।
verse 5.1.1.795
page 0092
मरु
मरु, देश, पर्वत
नदीसमुद्रयोः सिन्धुर्देशपर्वतयोर्मरुः ।
verse 5.1.1.838
page 0096
रवि
रवि, पर्वत, सूर्य
व्यवस्थानेऽम्भसो वेला रविः पर्वतसूर्ययोः ॥ ८३९ ॥
verse 5.1.1.839
page 0096
नाममाला
Sanskrit
दरीभृत्, अचल, शृङ्गिन्, पर्वत, सानुमान्, गिरि, नग, शिलोच्चय, अद्रि, शिखरिन्, त्रिककुद्, मरुत्
दरीभृदचलः शृङ्गी पर्वतः सानुमान् गिरिः ।
नगः शिलोच्चयोऽद्रिश्च शिखरी त्रिककुन्मरुत् ॥ ८ ॥
verse 0.1.1.8
page 0004
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पर्वतः
Root: पर्वत
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पर्वतः
Meaning(s):
⇒ Mountain
Shloka(s):
3|2|1|1 ► शैलोऽगः पर्वतः क्ष्माभृत् सानुमान् दुर्गमोगिरिः। (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
3|2|1|2 ► अहार्यगोत्रकुट्टीरकुट्टारा भूधरोऽचलः॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
3|2|2|1 ► बन्धाकिः फलिकः कुध्रः प्रपात्यद्रिः शिलोच्चयः। (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|1|1 ⇢ शैलः (शैल) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|1 ⇢ अगः (अग) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|1 ⇢ पर्वतः (पर्वत) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|1 ⇢ क्ष्माभृत् (क्ष्माभृत्) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|1 ⇢ सानुमत् (सानुमत्) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|1 ⇢ दुर्गमः (दुर्गम) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|1 ⇢ गिरिः (गिरि) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|2 ⇢ अहार्यः (अहार्य) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|2 ⇢ गोत्रः (गोत्र) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|2 ⇢ कुट्टीरः (कुट्टीर) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|2 ⇢ कुट्टारः (कुट्टार) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|2 ⇢ भूधरः (भूधर) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|1|2 ⇢ अचलः (अचल) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|2|1 ⇢ बन्धाकिः (बन्धाकि) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|2|1 ⇢ फलिकः (फलिक) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|2|1 ⇢ कुध्रः (कुध्र) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|2|1 ⇢ प्रपातिना (प्रपातिन्) (पुं) ⇒ Falling, bank of a river, night attack ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|2|1 ⇢ अद्रिः (अद्रि) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
➠ 3|2|2|1 ⇢ शिलोच्चयः (शिलोच्चय) (पुं) ⇒ Mountain ⇒ पर्वतः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मेरुः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ शिखरम्
Mahabharata
English
Parvata^1, a Devarshi, son of Nārada's sister, often mentioned together with Gandharvas (cf. Parvata^2). § 59 (Sarpasattra): I, 53, 2048 (Nārada and P. among the sadasyas at the snakesacrifice of Janamejaya).--§ 233 (Svayaṃvarap.): I, 187, †7011 (Nārada-Pºau, present at the svayaṃvara of Draupadī). --§ 264 (Sabhākriyāp.): II, 4, 110 (waited upon Yudhishṭhira).--§ 265 (Lokapālasabhākhyānap.): II, 5, 145 (only B., C. has Raivatena, accompanied Nārada).--§ 266 (Śakrasabhāv.): II, 7, 292 (in the palace of Indra).--§ 345 (Nalopākhyānap.): III, 54, 2117 (Nārada and P. came to Indra).--§ 378 (Tīrthayātrāp.): III, 93, 8475 (º-Nāradau, came to Yudhishṭhira), 8483 (devarsheḥ).--§ 412 (Ashṭāvakrīya): III, 134, †10659 (dvau devarshī Nārada-Pºau).-§ 595 (Sṛñjaya): VII, 55, 2138 (ṛshī Nārada-Pºau), 2142, 2146 (contending about the daughter of Sṛñjaya, Nārada and P. cursed one another).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 163, †7294 (Narāda-Pºābhyāṃ, brought lamps).--§ 632 (Rājadh.): XII, 29, †1042 (had granted Sṛñjaya the son Suvarṇashṭhīvin).--§ 633b (Nārada--Parvatop.): XII, 30, 1043, 1046 (Nāradaḥ Pºś caiva dvāv ṛshī), 1048 (the sisterson of Nārada), 1060, 1061, 1068, 1071, 1076, 1077, 1078, 1083, 1085, 1086 (Nārada and P. cursed one another, cf. § 595).--§ 634b (Suvarṇashṭhīvisambhavop.): XII, 31, 1091 (svasrīyo me, sc. Nārada's), 1093, 1095, 1097, 1101, (1103), 1105, 1106, 1115 (granted Sṛñjaya the son Suvarṇashṭhīvin). --§ 656 (Khaḍgotpattik.): XII, 166, 6142 (Nārada-Pºau). --§ 662b (Jāpakop.): XII, 200, 7340 (Nāradaḥ Pºś caiva).--§ 694b (Jvarotpatti): XII, 284, 10218 (NāradaPºau, came to the sacrifice of Daksha).--§ 702 (Mokshadh.): XII, 293, 10761 (Nārada-Pºau).--§ 712 (Śukotpatti): XII, 324, 12176 (do. with Śiva on Meru).--§ 734 (Ānuśāsanik.): XIII, 26, 1764 (Nāradaḥ Pºś caiva, came to see Bhīshma).--§ 746 (do.): XIII, 83, 3887 (Nāradaḥ Pºś caiva, sung).--§ 751b (Śapathavidhi): XIII, 94, †4550 (Nārada-Pºau), (4580).--§ 768 (Ānuśāsanik.): XIII, 139, 6297 (Nārada-Pºau, came to Kṛshṇa).--§ 775 (do.): XIII, 166, 7639 (Nāradaḥ Pºś caiva).--§ 787 (Āśramavāsap.): XV, 20, 538 (do.).--§ 789 (Putradarśanap.): XV, 29, 774 (do.). Cf. next.
Parvata^2, a Gandharva (probably originally identical with Parvata^1). § 269 (Vaiśravaṇasabhāv.): II, 10, 406 (among the Gandharvas in the palace of Kubera).
पुराणम्
English
पर्वत १ / PARVATA I. A sage who was the nephew of nārada.1) Genealogy. Descending in order from viṣṇu-brahmā--marīci--paurṇamāsa--parvata.
prajāpati marīci got of his wife sambhūti a son named paurṇamāsa. paurṇamāsa got two sons virajas and parvata. Parvata's mother was the sister of nārada. (Chapter 10, aṁśa 1, viṣṇu purāṇa).2) nārada and parvata. These two sages lived for a long time as inseparable friends. Once they travelled on earth in the form of human beings. They decided that each should speak out what he felt without reserve and if anybody broke the arrangement the other had the right to curse him.
During their travels they reached the palace of a King called sṛñjaya (sañjaya) and they stayed there as his guests for a long time. damayantī (madayantī) daughter of the King served them both and nārada fell in love with her. nārada hid this fact from parvata and within a few days parvata came to know it and he according to the agreement cursed nārada to take the form of a monkey. nārada gave a counter curse disabling parvata from attaining Svarga. Both separated from there and after some time both lost their bitterness against each other. parvata met nārada in his monkey form in a forest. Both were sorry for their curses then and each withdrew his curse and nārada got his original form. He married damayantī and started living together and parvata went to Svarga. (Chapter 30, śānti Parva).3) Other details. (i) Parvatamuni was a member of the assembly of sages at the sarpasatra of janamejaya. (Śloka 8, Chapter 53, Ādi Parva).(ii) nārada and parvata were present for the Draupadīsvayaṁvara (marriage of draupadī). (Śloka 7, Chapter 156, Ādi Parva).(iii) parvata and nārada were members of the court of yudhiṣṭhira. (Śloka 15, Chapter 4, Sabhā Parva).(iv) This uncle-nephew combination was present in Indrasabhā also. (Śloka 10, Chapter 7, Sabhā Parva).(v) They were members of Kuberasabhā also. (Śloka 26, Chapter 10, Sabhā Parva).(vi) When the pāṇḍavas were living in kāmyakavana, parvata went there and advised them to conduct a pilgrimage. (Śloka 18, Chapter 93, Vana Parva).(vii) parvata showed the pāṇḍavas daylight at night one day when the great battle was going on. (Śloka 15, Chapter 163, droṇa parva).(viii) parvata swore that he was not a party to the theft of the lotus of agastya. (Śloka 34, Chapter 94 anuśāsana parva).
पर्वत २ / PARVATA II. It is believed that in kṛtayuga all mountains had wings. They flew all over the world with the swiftness of garuḍa or vāyu. All beings including ṛṣis and devas lived in a state of suspense since at any moment any mountain might fly and land down on their heads. They complained to indra and indra asked the mountains to remain at one place which they flatly refused. indra got angry and started cutting down the wings of the mountains with his vajrāyudha. No mountain was able to escape from this punishment
but Vāyubhagavān carried away his bosom friend, the mountain maināka, and put it in the ocean without anybody noticing it. So maināka alone did not lose its wings. It was this maināka which rose from the ocean and gave a resting point to hanūmān, son of vāyu, when he took a leap from the shores of bhārata to laṅkā. This was but an expression of gratitude to vāyu whose son hanūmān was, for the help he had given when indra was cutting off the wings of all mountains. (sarga 1, sundara Kāṇḍa, vālmīki rāmāyaṇa).
Vedic Reference
English
1. Parvata in the Rigveda^1 and the Atharvaveda^2 is con-
joined with giri in the sense of ‘hill’ or ‘mountain.’ From
the Rigveda^3 onwards^4 it is common in this sense as connected
with the waters of rivers which flow in the hills.^5 The legend
of the mountains having wings is already found in the
Saṃhitās.^6 In the Kauṣītaki Upaniṣad^7 are mentioned the
southern (dakṣiṇa) and the northern (uttara) mountains, evidently
in allusion to the Himālaya and the Vindhya ranges. The
plants (oṣadhi) and aromatic products (añjana) of the mountains
are referred to in the Atharvaveda, ^8 and their mineral treasures
in the Rigveda.^9
1) i. 37, 7
v. 56, 4.
2) Av. iv. 6, 8
vi. 12, 3
17, 3
ix. 1,
18
xii. 1, 11.
3) i. 39, 5
52, 2
155
1
191, 9
ii. 12, 2, 3
17, 5, etc.
4) Av. i. 14, 1
iii. 21, 10
iv. 9, 8
viii. 7, 17
Taittirīya Saṃhitā, iii. 4,
5, 1
Vājasaneyi Saṃhitā, xvii. 1
xviii. 13, etc.
5) Rv. vii. 34, 23
35, 8
viii. 18, 16
31, 10
x. 35, 2
36, 1, etc.
Pischel,
Vedische Studien, i. 80
2, 66.
6) Kāṭhaka Saṃhitā, xxxvi. 9
Mai-
trāyaṇī Saṃhitā, i. 10, 13
and Rv.
iv. 54, 5, as explained by Pischel,
Vedische Studien, 1, 174.
7) ii. 13
Weber, Indische Studien, 1,
407
Keith, Śāṅkhāyana Āraṇyaka, 28,
n. 1.
8) xix. 44, 6
45. 7.
9) x. 69, 6.
2. Parvata in one passage of the Rigveda^1 denotes, according
to Ludwing, ^2 a sacrificer whose generosity is praised. But it is
probable that the god Parvata, the spirit of the mountain, is
meant.^3
1) vii. 87, 8
2) Translation of the Rigveda, 3, 159.
3) St. Petersburg Dictionary, s.v.
3. Parvata is mentioned several times in the Aitareya Brāh-
maṇa^1 along with Nārada. The Anukramaṇī (Index) attri-
butes to him the authorship of several hymns of the Rigveda.^2
1) vii. 13, 34
viii. 21
Śāṅkhāyana
Śrauta Sūtra, xv. 17. 4.
2) viii. 12, ix, 104
105.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पर्वतः
Root: पर्वत
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ rock
⇒ tree
⇒ hill
⇒ stone
⇒ cloud
⇒ height
⇒ number
⇒ rugged
⇒ knotty
⇒ mountain
⇒ mountain-range
⇒ species of fish
⇒ fragment of rock
⇒ species of pot-herb
⇒ artificial mound or heap
Shloka(s):
2|3|1|1 ► महीध्रे शिखरिक्ष्माभृदहार्यधरपर्वताः॥ (शैलवर्गः)
2|3|1|2 ► अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः॥ (शैलवर्गः)
3|3|19|1 ► धृणिज्वाले अपि शिखे शैलवृक्षौ नगावगौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|58|2 ► अग्न्युत्पातौ धूमकेतू जीमूतौ मेघपर्वतौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|61|1 ► स्थपतिः कारुभेदेऽपि भूभृद्भूमिधरे नृपे। (नानार्थवर्गः)
3|3|163|2 ► किंशारू सस्यशूकेषु मरू धन्वधराधरौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|207|2 ► अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|3|1|1 ⇢ महीध्रः (महीध्र) (पुं)
➠ 2|3|1|1 ⇢ शिखरी (शिखरिन्) (पुं) ⇒ tree, peaked, tufted, crested, pointed, mountain, hill-post, pyramidal, stronghold, any mountain, Arabian jasmine, peaked mountain, kind of antelope, kind of atyaSTi metre, kind of vine or grape, particular parasitical plant, jasmine [Jasminum sambac - Bot.], dish of curds and sugar with spices, Sorghum [Andropogon Bicolor - Bot.], line of hair extending across the navel, resembling the buds of the Arabian jasmine, Spur-winged Water-hen [Parra jacana - Zoo.], Prickly chaff flower [Achyranthes Aspera - Bot.], Indian bowstring-hemp [Sanseviera Roxburghiana - Bot.], resin of sakai frankincense plant [Boswellia Serrata - Bot.]
➠ 2|3|1|1 ⇢ क्ष्माभृत् (क्ष्माभृत्) (पुं)
➠ 2|3|1|1 ⇢ अहार्यः (अहार्य) (पुं) ⇒ mountain, unalterable, not to be stolen, not to be bribed, not to be removed
➠ 2|3|1|1 ⇢ धरः (धर) (पुं) ⇒ having, keeping, bearing, carrying, observing, preserving, sustaining, possessing, supporting
➠ 2|3|1|1 ⇢ पर्वतः (पर्वत) (पुं) ⇒ rock, tree, hill, stone, cloud, height, number, rugged, knotty, mountain, mountain-range, species of fish, fragment of rock, species of pot-herb, artificial mound or heap
➠ 2|3|1|2 ⇢ अद्रिः (अद्रि) (पुं) ⇒ sun, tree, rock, stone, cloud, mountain, thunderbolt, number seven, stone for a sling, mountain-shaped mass of clouds, stone for pounding soma with or grinding it on
➠ 2|3|1|2 ⇢ गोत्रः (गोत्र) (पुं)
➠ 2|3|1|2 ⇢ गिरिः (गिरि) (पुं) ⇒ hill, rock, cloud, mountain, elevation, number eight, rising-ground, coming from the mountains, peculiar defect in mercury, particular disease of the eyes
➠ 2|3|1|2 ⇢ ग्रावा (ग्रावन्) (पुं) ⇒ hard, stone, cloud, solid, mountain, stone or rock
➠ 2|3|1|2 ⇢ अचलः (अचल) (पुं) ⇒ rock, steady, constant, mountain, immobile, unmoving, immovable, stationary, not moving, bolt or pin, number seven, still [unmoving]
➠ 2|3|1|2 ⇢ शैलः (शैल) (पुं) ⇒ crag, hill, rock, dike, rigid, stony, rocky, mountain, stone-like, made of stone
➠ 2|3|1|2 ⇢ शिलोच्चयः (शिलोच्चय) (पुं)
➠ 3|3|19|1 ⇢ नगः (नग) (पुं) ⇒ sun, tree, serpent, mountain, number 7, not moving, any tree or plant
➠ 3|3|19|1 ⇢ अगः (अग) (पुं)
➠ 3|3|58|2 ⇢ जीमूतः (जीमूत) (पुं) ⇒ sun, cloud, indra, mountain, nourisher, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], loofah or a similar plant [Luffa foetida or Luffa Acutangula - Bot.]
➠ 3|3|61|1 ⇢ भूभृत् (भूभृत्) (पुं) ⇒ king, prince, mountain, earth-supporter, term for the number seven
➠ 3|3|163|2 ⇢ मरवः (मरु) (पुं) ⇒ deer, rock, desert, antelope, mountain, dry soil, wilderness, sandy waste, desert-like penance i.e. abstinence from drinking
➠ 3|3|207|2 ⇢ अविः (अवि) (स्त्री)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ हेमकूटपर्वतः
जातिः ➡ प्राकृतिकस्थानम्
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मेखलाख्यपर्वतमध्यभागः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पर्व्वतः,
पुं,
 (पर्व्वति पूरयतीति । पर्व्व पूरणे +“भृमृदृशियजिपर्व्वीति ।” उणां । ३ । ११० ।इति अतच् ।) यद्वा, पर्व्वणि भागाः सन्त्यत्र ।पाहाड इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । महीध्रः २शिखरी ३ क्ष्माभृत् ४ अहार्य्यः ५ धरः ६अद्रिः ७ गोत्रः ८ गिरिः ९ ग्रावा १०अचलः ११ शैलः १२ शिलोच्चयः १३ । इत्य-मरः । २ । ३ । १ ॥
स्थावरः १४ सानुमान् १५पृथुशेखरः १६ धरणीकीलकः १७ कुट्टारः १८जीमूतः १९ धातुभृत् २० भूधरः २१ स्थिरः २२कुलीरः २३ कटकी २४ शृङ्गी २५ निर्झरी २६अगः २७ नगः २८ दन्ती २९ । इति शब्द-रत्नावली ॥
धरणीध्रः ३९ भूभृत् ३१ क्षिति-भृत् ३२ अवनीधरः ३३ कुधरः ३४ धराधरः ३५प्रस्थवान् ३६ वृक्षवान् ३७ । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
सुमेरोः पूर्व्वे पर्व्वता यथा, --“शीतान्तश्चक्रमुञ्जश्च कुलीरोऽश्वश्च कङ्कवान् ।मणिशैलोऽथ वृषवान् महानीलो भवाचलः ॥
सुबिन्दुर्मन्दरो वेणुः सुमेषो निमिषस्तथा ।देवशैलस्य पूर्व्वेण मन्दरस्य महाचलाः ॥
” * ॥
सुमेरोर्दक्षिणे पर्व्वता यथा, --“त्रिकूटः शिखराद्रिश्च कलिङ्गोऽथ पतङ्गकः ।रुचकः सानुमांश्चैव ताम्रकोऽथ विशाखवान् ॥
श्वेतोदरः समलश्च वसुधारश्च रत्नवान् ।एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः ॥
पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः ।इत्येते दक्षिणे पार्श्वे मेरोः प्रोक्ता महाचलाः ॥
”सुमेरोः पश्चिमे पर्व्वता यथा, --“सुचक्षुः शिशिरश्चैव वैदूर्य्यः पिङ्गलस्तथा ।पिञ्जरोऽथ तथा भद्रः सुरसः कपिलो मधुः ॥
अञ्जनः कुक्कुटः कृष्णः पाण्डुरश्चाचलोत्तमः ।सहस्रशिखरश्चाद्रिः पारिपात्रः स शृङ्गवान् ॥
पश्चिमेन तथा मेरोर्विष्कम्भात् पश्चिमाद्वहिः ।एतेऽचलाः समाख्याताः शृणुष्वातस्तथो-त्तरान् ॥
”सुमेरोरुत्तरे पर्व्वता यथा, --“शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसनाभौ तथाचलौ ।कपिलेन्द्रस्तथा शैलः सानुमान्नील एव च ॥
शतशृङ्गः स्वर्णशृङ्गः तुन्नाको मेघपर्व्वतः ।विराजाख्यो वराहाद्रिर्मयूरो रुचिरस्तथा ॥
इत्येते कथिता ब्रह्मन्मेरोरुत्तरतो नगाः ॥
”इति माकण्डेयपुराणम् ॥
* ॥
सप्तकुलपर्व्वतादि यथा, --“सप्त येऽस्मिन् महापर्व्वा विस्तृताः कुलपर्व्वताः ।महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ॥
विन्ध्यश्च पारिपात्रश्च इत्येते कुलपर्व्वताः ।तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्व्वतास्तु समीपतः ॥
अविज्ञाताः पर्व्ववन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ।अन्ये तेभ्योऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वल्पोपजीविनः ॥
तैर्विमिश्रा जनपदा आर्य्या म्लेच्छाश्च सर्व्वशः ॥
”इति मात्स्ये ९५ अध्यायः ॥
* ॥
विंशतिः श्रेष्ठपर्व्वता यथा, --“हिमवान् हेमकूटश्च निषधो नीलपर्व्वतः ।श्वेतश्च भृङ्गवान् मेरुर्माल्यवान् गन्धमादनः ॥
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ।बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च कैलासो मन्दरस्तथा ॥
लोकालोको महांस्तेषु तथैवोत्तरमानसः ।एते विंशतिर्विख्याताः पर्व्वतास्तस्थुषां वराः ॥
”जम्बु द्वीपवर्षविभाजकपर्व्वता यथा, --“लङ्कादेशाद्धिमगिरिरुदक् हेमकूटश्च तस्मा-त्तस्माच्चान्यो निषध इति ते सिन्धुपर्य्यन्तदैर्घ्याः ।एवं सिद्धादुदगपि पुराच्छृङ्गवच्छुक्लनीलावर्षाण्येषां जगुरिह बुधा अन्तरे द्रोणिदेशान् ॥
”इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
* ॥
पर्व्वतानां पक्षोत्पत्तिर्यथा, --“ततोऽद्रयो जातपक्षा विष्णोश्चैव तु मायया ।प्रस्थिता मेदिनीं त्यक्त्वा यथापूर्व्वं निवेशिताः ॥
तत् स्थानमसुराणान्तु धात्रादिष्टं जलार्णवे ।प्रतीच्यां पर्व्वताः सर्व्वे निममज्जुर्यथा गजाः ॥
तत्रासुरेभ्यः शंसुस्ते आधिपत्यं सुराश्रयम् ।तच्छ्रत्वैवासुराः सर्व्वे चक्रुरुद्योगमुत्तमम् ॥
* ॥
”युद्धजयानन्तरं तेषां पक्षोच्छेदो यथा, --“धरण्यान्तु गिरीन् स्याप्य स्वेषु स्थानेषु गोःपतिः ।चिच्छेद पविना पक्षान् सर्व्वेषां भुवि चारिणाम् ॥
एकः सपक्षो मैनाकः सुरैस्तत्समये कृतः ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
* ॥
पर्व्वतानां स्थावरजङ्गमरूपे यथा, --“नद्यश्च पर्व्वताः सर्व्वे द्विरूपाश्च स्वभावतः ।तोयं नदीनां रूपन्तु शरीरमपरन्तथा ॥
स्थावरं पर्व्वतानान्तु रूपं कायस्तथापरः ।शुक्तीनामथ कम्बूनां तथैवान्तर्गता तनूः ॥
वहिरस्थिस्वरूपन्तु सर्व्वदैव प्रवर्त्तते ।एवं जलं स्थावरश्च नदीपर्व्वतयोस्तथा ॥
अन्तर्व्वसति कायस्तु सततं नोपपद्यते ।आप्याय्यते स्थावरेण शरीरं पर्व्वतस्य तु ॥
तथा नदीनां कायस्तु तोयेनाप्याय्यते सदा ।नदीनां कामरूपित्वं पर्व्वतानान्तथैव च ॥
जगत्स्थित्योः पुरा विष्णुः कल्पयामास यत्नतः ।तोयहानौ नदीदुःखञ्जायते सततन्दिजाः ॥
विशीर्णे स्थावरे दुःखं जायते गिरिकायगम् ॥
”इति कालिकापुराणे २२ अध्यायः ॥
* ॥
अतः परं पर्व्वतेषु देवानामवकाशा वंर्ण्यन्ते ।तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्व्वतस्तस्योपरि महे-न्द्रस्य क्रीडास्थानं तत्र देवराजस्य पारिजातक-वृक्षवनम् । तस्थ पूर्व्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिःतस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च । तथावज्रकेतुपर्व्वते राक्षसानामनेकानि पुराणि ते चनाम्ना नीलकाः कामरूपिणः महानीले चशैलेन्द्रे पुराणि पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणांख्यातानि तत्र देवताश्चन्द्रादयो राजानः पञ्च-दश किन्नराणां गर्व्विताः तानि सौवर्णानि विल-प्रवेशनानि च पुराणि चन्द्रोदये च पर्व्वतवरेनागानामधिवासः ते च विलप्रवेशासेवितेषुवैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दान-वेन्द्रा व्यवस्थिता वेणुवत्यपि विद्याधरपुरत्रयंत्रिंशद्योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतंउलूकरोमसममहावेत्रादयश्च राजानो विद्या-धराणाञ्च एकैके च शैलराजनि स्वयमेव गरुडोव्यवस्थितः । कुञ्जरे तु पर्व्वतवरे नित्यं पशुपतिःस्थितः वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनांप्रभुः अनेकगुणभूतकोटिसहस्रपरिवारो भग-वानादिपुरुषो व्यवस्थितः । वसुधारे चायुष्मतांवसूनाञ्च समावासः वसुधाररत्नधारयोर्मूर्द्ध्निअष्टौ सप्त च संख्यया पुराणि वसुसप्तर्षीणाञ्च ।एकशृङ्गे च पर्व्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतु-र्व्वक्त्रस्य ब्रह्मणः । गजपर्व्वते च महाभूतपरि-वृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति । वसुधारे चपर्व्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनं चतु-रशीत्यपरपुर्य्यो महाप्राकारतोरणाः तत्रचानेकपव्वता नाम गन्धर्व्वा युद्धशालिनो वसन्तितेषाञ्चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः । सुर-राक्षसाः पञ्चकूटे दानवाः शतशृङ्गे यक्षाणांपुरशतम् । प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धा-दीनां पुराणि तस्य गिरेर्मूर्द्ध्नि महती सोमशिलातिष्ठति तस्याञ्च पर्व्वणि पर्व्वणि सोमः स्वयमेवा-वतरति । तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम तत्रब्रह्मा तिष्ठति क्वचित्तत्र च वह्न्यायतनं तत्रमूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः । उत्तरे च शृङ्गाक्षेपर्व्वतवरे देवतानामायतनानि पूर्व्वेण नारा-यणस्यायतनं मध्ये ब्रह्मणः शङ्करस्य च पश्चिमेतत्र यक्षादीनां कानिचित् पुराणि । तस्यचोत्तरतीरे जातुच्छमहापर्व्वते त्रिंशद्योजन-मण्डलं नन्दजं नाम सरस्तत्र नन्दो नाम नाग-राजो वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति । इत्येतेऽष्टौदेवपर्व्वता विज्ञेयाः तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्न-वैदूर्य्यमनःशिलादिवर्णाः । इत्यञ्च पृथ्वी लक्ष-कोटिशतानेकसंख्याता पूर्णा तेषु च सिद्धविद्या-धराणां निलयाः । तद्यथा मेरोः पार्श्वतःकेशरवलयालबालं सिद्धलोकेति कीर्त्त्यते इयञ्चपृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिता एष सर्व्वपुराणेषुक्रमः सामान्यः प्रतिपाद्यते । इति वराहपुरा-णम् ॥
* ॥
हिमालयादिपर्व्वतवासिनो यथा, --“रक्षःपिशाचा यक्षाश्च सर्व्वे हैमवतास्तु ते ।हेमकूटे तु गन्धर्व्वा विज्ञेयाश्चाप्सरोगणाः ॥
सर्व्वे नागाश्च निषधे शेषवासुकितक्षकाः ।महामेरौ त्रयस्त्रिंशत् क्रीडन्ते याज्ञिकाः सुराः ॥
नीले तु वैदूर्य्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयोऽवसन् ।दैत्यानां दानवानाञ्च श्वेतपर्व्वत उच्यते ॥
शृङ्गवान् पर्व्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसञ्चरः ।इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भागशः ॥
”इति मात्स्ये ९५ अध्यायः ॥
* ॥
अथ पर्व्वतनदीजलगुणाः ।“हिमवत्प्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम् ।पारिपात्रभावा याश्च बिन्ध्यर्क्षप्रभवाश्च याः ॥
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च ।चन्द्रार्ककरसंस्पृष्टं वायुनास्फालितां मुहुः ॥
पर्व्वतोपरि यद्बारि समं पौरन्दरेण तत् ।तस्यानुगुणमुद्दिष्टं शैलप्रस्रवणोद्भवम् ॥
लेखनं दीपनं रूक्षं किञ्चिद्वातप्रकोपणम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
पर्व्वते वर्णनीयानि यथा, --“शैले मेघौषधीधातुवंशकिन्नरनिर्झराः ।शृङ्गपादगुहारत्नवनजीवाद्युपत्यकाः ॥
”इति कविकल्पलता ॥
* ॥
अथ कैलासपर्व्वतवर्णनम् ।“मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्व्वतः ।तस्मिन्निधिपतिः श्रीमान् कुवेरः सह राक्षसैः ॥
अप्सरःसहितो राजा मोदते ह्यलकाधिपः ।कैलासपादसम्मूतं पुण्यं शीतजलं शुभम् ॥
मन्दोदकं नाम सरः पयस्तु दधिसन्निभम् ।तस्मात् प्रभवते दिव्या नदी मन्दाकिनी शुभा ॥
दिव्यञ्च चन्दनन्तत्र तस्यास्तीरे महद्बनम् ।प्रागुत्तरेण कैलासं दिव्यं सौगन्धिकं गिरिम् ॥
सर्व्वधातुमयं दिव्यं शबलं पर्व्वतं प्रति ।चन्द्रप्रभो नाम गिरिः शुपुभे रत्नसन्निभः ॥
तत्समीपे सरो दिव्यमच्छोदन्नाम विश्रुतम् ।तस्मात् प्रभवते दिव्या नदी ह्यच्छोदका शुभा ॥
तस्यास्तीरे वनं दिव्यं महच्चैत्ररथं शुभम् ।तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः ॥
यक्षसेनापतिः क्रूरैर्गुह्यकैः परिवारितः ।पुण्या मन्दाकिनी चैव नदी ह्यच्छोदका शुभा ॥
महीमण्डलमध्ये तु प्रविष्टा तु महोदधिम् ।कैलासाद्दक्षिणप्राच्यां शिवं सर्व्वौषधिं गिरिम् ।मनःशिलामयं दिव्यं शबलं पर्व्वतं प्रति ॥
लोहितो हेमशृङ्गस्तु गिरिः सूर्य्यप्रभो महान् ।तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं सुमहत् सरः ॥
तस्मात् प्रभवते पुण्यो लोहितश्च नदो महान् ।देवारण्यं विशोकञ्च तस्य तीरे महद्वनम् ॥
तस्मिन् गिरौ निवसति यक्षो मणिधरो बली ।सौम्यैः स धार्म्मिकैश्चैव गुह्यकैः परिवारितः ॥
* ॥
कैलासात् पश्चिमोदीच्यां ककुद्मानोषधीगिरिः ॥
ककुद्मति च रुद्रस्य चोत्पत्तिस्त्रिककुद्मिनः ।तदञ्चनं त्रैककुदं शैलं त्रिककुदं प्रति ॥
सर्व्वधातुमयस्तत्र सुमहद्वैद्युतो गिरिः ।तस्य पादे महद्दिव्यं मानसं सिद्धसेवितम् ॥
तस्मात् प्रभवते पुण्या सरयूर्लोकपावनी ।तस्यास्तीरे वनं दिव्यं वैभ्राजन्नाम विश्रुतम् ॥
कुवेरानुचरस्तस्मिन् प्रहेतितनयो बली ।नाम्ना वै ब्रह्मधामेति राक्षसोऽनन्तविक्रमः ॥
* ॥
कैलासात् पश्चिमामाशां दिव्यः सर्व्वौषधिर्गिरिः ।अरुणः पर्व्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुविभूषितः ॥
भवस्य दयितः श्रीमान् पर्व्वतो हेमसन्निभः ।शातकौम्भमयैर्दिव्यैः शिलाजालैः समन्ततः ॥
शतसंख्यैस्तापनीयैः शृङ्गैर्द्दिवमिवोल्लिखन् ।युक्तवान् सुमहद्दिव्यैर्दुर्गशैलो महोच्छ्रितः ॥
तस्मिन् गिरौ निवसति गिरीशो धूम्रलोहितः ॥
तस्य पादे महद्दिव्यं सरः काञ्चनबालुकम् ॥
तस्य पादात् प्रभवति शैलोदं नाम तत् सरः ।तस्मात् प्रभवते पुण्या नदी शैलोदका शुभा ॥
सा वङ्क्षुशीतयोर्मध्ये प्रयिष्ठा पश्चिमोदधिम् ।अभ्युत्तरेण कैलासं शिवं सर्व्वौषधिं गिरिम् ।गौरन्तु पर्व्वतश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति ।हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यौषधिमयो गिरिः ॥
तस्य पादे महद्दिव्यं सरः काञ्चनबालुकम् ।रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः ॥
गङ्गार्थे स तु राजर्षिरुवास बहुलाः समाः ।दिवं यास्यन्ति मे पूर्व्वे गङ्गातोयपरिप्लुताः ॥
तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमन्तु प्रतिष्ठिता ॥
”इति मात्स्ये १०१ अध्यायः ॥
अथ दशधा कृत्रिमपर्व्वतदानम् ।“प्रथमो धान्यशैलः स्याद्द्बितीयो लवणाचलः ।गुडाचलस्तृतीयस्तुं चतुर्थो हेमपर्व्वतः ॥
पञ्चमस्तिलशैलः स्यात् षष्ठः कार्पासपर्व्वतः ।सप्तमो घृतशैलश्च रत्नशैलस्तथाष्टमः ॥
राजतो नवमस्तद्बद्दशमः शर्कराचलः ।वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्व्वशः ॥
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये ।शुक्लपक्षे तृतीयायामुपरागे शशिक्षये ॥
विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथवा पुनः ।शुक्लायां पञ्चदश्यां वा पुष्यर्क्षे वा विधानतः ॥
धान्यशैलादयो देया यथाशास्त्रं विजानता ।तीर्थे वायतने वापि गोष्ठे वा भवनाङ्गने ॥
मण्डपं कारयेद्भक्त्या चतुरस्रमुदङ्मुखम् ।प्रागुदक्प्लवनञ्चैव प्राङ्मुखं वा विधानतः ॥
गोमयेनानुलिप्तायां भूमावास्तीर्य्य वै कुशान् ।तन्मध्ये पर्व्वतं कुर्य्याद्बिष्कम्भपर्व्वतान्वितम् ॥
धान्यद्रोणसहस्रेण भवेद्गिरिरिहोत्तमः ।मध्यमः पञ्चशतिकः कनिष्ठः स्यात्त्रिभिः शतैः ॥
मेरुर्महाब्रीहिमयस्तुमध्येसुवर्णवृक्षत्रयसंयुतः स्यात् ।पूर्व्वेण मुक्ताफलवज्रयुक्तोयाम्येन गोमेदकपुष्परागैः ॥
पश्चाच्च गारुत्मतनीलरत्नैःसौम्येन वैदूर्य्यसरोजरागैः ।श्रीखण्डखण्डैरभितः प्रवाल-लतान्वितः शुक्तिशिलातलः स्यात् ॥
ब्रह्माथ विष्णुर्भगवान् मुरारि-र्दिवाकरोऽप्यत्र हिरण्मयः स्यात् ।मूर्द्धन्यवस्थानममत्सरेणकार्य्यन्त्वनेके च पुनर्दिवीशाः ॥
चत्वारि शृङ्गाणि च राजतानिनितम्बभागेष्वपि राजतः स्यात् ।तथेक्षुवंशावृतकन्दरस्तुघृतोदकप्रस्रवणश्च दिक्षु ॥
शुक्लाम्बराण्यम्बु धरावली स्यात्पूर्व्वेण नीलानि च दक्षिणेन ।वासांसि पश्चादथ कर्व्वुराणिरक्ताणि चैवोत्तरतो घनाली ॥
रौप्यान्महेन्द्रप्रमुखानथाष्टौसंस्थाप्य लोकाधिपतीन् क्रमेण ।नानाफलाली च समन्ततः स्या-न्मनोरमं माल्यविलेपनञ्च ॥
वितानकञ्चोपरि पञ्चवर्ण-मम्लानपुष्पाभरणं सितं वा ।इत्थं निवेश्यामरशैलमग्र्य-मतस्तु विष्कम्भगिरीन् क्रमेण ॥
तुरीयभागेण चतुर्द्दिशञ्चसंस्थापयेत् पुष्पविलेपनाढ्यान् ॥
पूर्व्वेण मन्दरमनेकफलावलीभि-र्युक्तं यवैः कनकभद्रकदम्बचिह्नम् ।कामेन काञ्चनमयेन विराजमान-माकारयेत् कुसुमवस्त्रविलेपनाढ्यम् ॥
क्षीरारुणोदसरसाथ वनेन चैवरौप्येण शक्तिघटितेन विराजमानम् ।याम्येन गन्धमदनश्च निवेशनीयोगोधूमसञ्चयमयः कलधौतजो वा ॥
हैमेन यक्षपतिना हृतमानसेनवस्त्रैश्च राजतवनेन च संयुतः स्यात् ।पश्चात्तिलाचलमनेकसुगन्धिपुष्पंसौवर्णपिप्पलहिरण्मयहंसयुक्तम् ॥
आकारयेद्रजतपुष्पवनेन तद्व-द्वस्त्रान्वितं दधिसितोदसरस्तथाग्रे ।संस्थाप्य तं विपुलशैलमथोत्तरेणशैलं सुपार्श्वमपि ताम्रमयं सुवस्त्रम् ॥
पुष्पैश्च हेमवटपादपशेखरन्त-माकारयेत् कनकधेनुविराजमानम् ।माक्षीकभद्रसरसा च वनेन तद्व-द्रौप्येण भास्वरवता च युतं विधाय ॥
होमश्चतुर्भिरथ वेदपुराणविद्भि-र्दान्तैरनिन्द्यचरिताकृतिभिर्द्विजेन्द्रैः ।पूर्व्वेण हस्तमितमत्र विधाय कुण्डंकार्य्यन्तिलैर्यवघृतेन समित्कुशैश्च ॥
रात्रौ च जागरमनुद्धतगीततूर्य्यै-रावाहनञ्च कथयामि शिलोच्चयानाम् ।त्वं सर्व्वदेवगणधामनिधे ! विरुद्ध-मस्मद्गृहेष्वमरपर्ब्बत ! नाशयाशु ॥
क्षेमं विधत्स्व कुरु शान्तिमनुत्तमां नःसंपूजितः परमभक्तिमता मया हि ॥
त्वमेव भगवानीशो ब्रह्मा विष्णुर्दिवाकरः ।मूर्त्तामूर्त्तजगद्बीजस्त्वं नः पाहि सनातनः ॥
यस्मात्त्वं लोकपालानां विश्वमूर्त्तेश्च मन्दिरम् ।रुद्रादित्यवसूनाञ्च तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे ॥
यस्मादशून्यममरैर्नारीभिश्च शिरस्तव ।तस्मान्मामुद्धराशेषदुःखसंसारसागरात् ॥
एवमभ्यर्च्च्य तं मेरुं मन्दरञ्चाभिपूजयेत् ।यस्माच्चैत्ररथेन त्वं भद्राश्वे च विशेषतः ।शोभसे मन्दर ! क्षिप्रमतस्तुष्टिकरो भव ॥
यस्माच्चूडामणिर्जम्बुद्बीपे त्वं गन्धमादन ! ।गन्धर्व्ववनशोभावांस्ततः कीर्त्तिर्दृढास्तु मे ॥
यस्मात्त्वं केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च ।हिरण्मयश्च शिखरस्तस्मात् पुष्टिर्ध्रुवास्तु मे ॥
उत्तरैः कुरुभिर्यस्मात् सावित्रेण वनेन च ।सुपार्श्व ! राजसे नित्यमतः श्रीरक्षयास्तु मे ॥
एवमामन्त्र्य तान् सर्व्वान् प्रभाते विमले पुनः ।स्नात्वाथ गुरवे दद्यान्मध्यमं पर्व्वतोत्तमम् ॥
विष्कम्भान् पर्व्वतान्दद्यादृत्विग्भ्यः क्रमशो मुने ! ।गावो देयाश्चतुर्व्विंशदथवा दश नारद ! ॥
शक्तितः सप्त चाष्टौ वा पञ्च दद्यादशक्तिमान् ।एकापि गुरवे देया कपिलाथ पयस्विनी ।पर्व्वतानामशेषाणामेष एव विधिः स्मृतः ॥
त एव पूजने मन्त्रास्त एवोपस्कराः स्मृताः ।ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादीनाञ्च सर्व्वदा ॥
स्वमन्त्रेणैव सर्व्वेषु होमः शैलेषु पठ्यते ।उपवासी भवेन्नित्यमशक्तौ नक्तमिष्यते ॥
विधानं सर्व्वशैलानां क्रमशः शृणु नारद ! ।दानकाले च ये मन्त्राः पर्व्वतेषु च यत् फलम् ॥
अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तमन्नं प्राणाः प्रकीर्त्तिताः ।अन्नाद्भवन्ति भूतानि जगदन्नेन वर्त्तते ॥
अन्नमेव यतो लक्ष्मीरन्नमेव जनार्द्दनः ।धान्यपर्व्वतरूपेण पाहि तस्मान्नगोत्तम् ! ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्धान्यमयं गिरिम् ।मन्वन्तरशतं साग्रं देवलोके महीयते ॥
अप्सरोगणगन्धर्व्वैराकीर्णेन विराजितः ।विमानेन दिवः पृष्ठमायाति सुरसेवितम् ॥
ततः कर्म्मक्षये राज्यमाप्नोतीह न संशयः ॥
१ ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि लवणाचलमुत्तमम् ।यत्प्रदाता नरो लोकं प्राप्नोति शिवसंयुतम् ॥
उत्तमः षोडशद्रोणः कर्त्तव्यो लवणाचलः ।मध्यमः स्यात्तदर्द्धेन चतुर्भिरधमः स्मृतः ॥
वित्तहीनो यथाशक्त्या द्रोणादूर्द्ध्वन्तु कारयेत् ।चतुर्थांशेन विष्कम्भान् पर्व्वतान् कारयेत् पृथक् ॥
विधानं पूर्व्ववत् कुर्य्यात् ब्रह्मादीनाञ्च सर्व्वदा ।तद्वद्धेमतनून् सर्व्वान् लोकपालान्निवेशयेत् ॥
सरांसि कामदेवादींस्तद्वच्चात्र निवेशयेत् ।कुर्य्याज्जागरमत्रापि दानमन्त्रं निबोधत ॥
सौभाग्यरससंभूतो यतोऽयं लवणो रसः ।तथात्मकत्वेन च मां पाहि पापान्नगोत्तम ! ॥
यस्मादन्नरसाः सर्व्वे सोत्कटा लवणं विना ।प्रियश्च शिवयोर्नित्यं तस्माच्छान्तिप्रदो भव ॥
विष्णुदेहसमुद्भूतो यस्मादारोग्यवर्द्धनः ।तस्मात् पर्व्वतरूपेण पाहि संसारसागरात् ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्याल्लवणपर्व्वतम् ।उमालोके वसेत् कल्पं ततो याति परां गतिम् ॥
२ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि गुडपर्व्वतमुत्तमम् ।यत्प्रदानान्नरः स्वर्गमाप्नोति सुरपूजितः ॥
उत्तमो दशभिर्भारैर्सध्यमः पञ्चभिर्म्मतः ।त्रिभिर्भारैः कनिष्ठः स्यात्तदर्द्धेनाल्पवित्तवान् ॥
तद्वदामन्त्रणं पूजां हैमवृक्षसुरार्च्चनम् ।विष्कम्भपर्व्वतास्तद्वत् सरांसि वनदेवताः ॥
होमजागरणन्तद्वत् लोकपालाधिवासनम् ।धान्यपर्व्वतवत् कुर्य्यादिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
यथा देवेषु विश्वात्मा प्रवरोऽयं जनार्द्दनः ।सामवेदस्तु वेदानां महादेवस्तु योगिनाम् ॥
प्रणवः सर्व्वमन्त्राणां नारीणां पार्व्वती यथा ।तथा रसानां प्रवरः सदैवेक्षुरसो मतः ॥
मम तस्मात् परां लक्षीं गुडपर्व्वत ! देहि वै ।यस्मात् सौभाग्यदायिन्या भ्राता त्वं गुडपर्व्वत ! ॥
निवासस्त्वं हि पार्व्वत्यास्तस्मान्मां पाहि सर्व्वदा ।अनेन विधिना यस्तु दद्याद्गुडमयं गिरिम् ॥
पूज्यमानः सगन्धर्व्वैर्गौरीलोके महीयते ।पुनः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ॥
आयुरारोग्यसम्पन्नः शत्रुभिश्चापराजितः ॥
३ ॥
अथ पापहरं वक्ष्ये सुवर्णाचलमुत्तमम् ।यस्य प्रदानाद्भुवनं वैरिञ्चं याति मानवः ॥
उत्तमः पलसाहस्रो मध्यमः पञ्चभिः शतैः ।तदर्द्धेनाधमस्तद्बदल्पवित्तोऽपि शक्तितः ॥
दद्यादेकपलादूर्द्ध्वं यथाशक्त्या विमत्सरः ।घान्यपर्व्वतवत् सर्व्वं विदध्यान्मुनिपुङ्गव ! ॥
विष्कम्भशैलांस्तद्वच्च ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादयेत् ।नमस्त ब्रह्मबीजाय ब्रह्मगर्भाय वै नमः ॥
यस्मादनन्तफलदस्तस्मात् पाहि शिलोच्चय ! ।यस्मादग्नेरपत्यं त्वं तस्माद्रत्नं जगत्पते ! ॥
हेमपर्व्वतरूपेण तस्मात् पाहि नगोत्तम ! ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्यात् कनकपर्व्वतम् ॥
स याति परमं ब्रह्मलोकमानन्दकारकम् ।तच कल्पशतन्तिष्ठेत्ततो याति परां गतिम् ॥
४ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलशैलं विधानतः ।यत्प्रदानान्नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् ॥
उत्तमो दशभिर्द्रोणैः पञ्चभिर्मध्यमो मतः ।त्रिभिः कनिष्ठो विप्रेन्द्र ! तिलशैलः प्रकीर्त्तितः ॥
पूर्व्ववच्चापरं सर्व्वं विष्कम्भपर्व्वतादिकम् ।दानमन्त्रं प्रवक्ष्यामि यथावन्मुनिसत्तम् ! ॥
यस्मान्मधुवधे विष्णोर्देहात् स्वेदसमुद्भवाः ।तिलाः कुशाश्च समिधस्तस्माच्छान्त्यै भवन्त्विह ॥
हव्यकव्येषु यस्माच्च तिला एवाभिरक्षणम् ।भवादुद्धर शैलेन्द्र ! तिलाचल ! नमोऽस्तु ते ॥
इत्यामन्त्र्य च यो दद्यात्तिलाचलमनुत्तमम् ।स वैष्णवं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥
दीर्घायुष्ट्वमवाप्नोति पुत्त्रपौत्त्रैश्च मानवः ।पितृभिर्देवगन्धर्व्वैः पूज्यमानो दिवं व्रजेत् ॥
५ ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि कार्पासाचलमुत्तमम् ।यत्प्रदानान्नरो नित्यमाप्नोति परमं पदम् ॥
कार्पासपर्व्वतस्तद्वद्विंशद्भारैरिहोत्तमः ।दशभिर्म्मध्यमः प्रोक्तः कनिष्ठः पञ्चभिर्म्मतः ॥
भारेणाल्पधनो दद्याद्बित्तशाठ्येन वर्ज्जितः ।धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वमासाद्य मुनिपुङ्गव ! ॥
प्रभातायान्तु शर्व्वर्य्यां दद्यादिदमुदीरयेत् ।त्वमेवावरणं यस्माल्लोकानामिह सर्व्वदा ॥
कार्पासाद्रे नमस्तस्मादघौघध्वंसनो भव ।इति कार्पासशैलेन्द्रं यो दद्यात् शर्व्वसन्निधौ ॥
रुद्रलोके वसेत् कल्पं ततो राजा भवेदिह ॥
* । ६ ।अथातः संप्रवक्ष्यामि घृताचलमनुत्तमम् ।तेजोऽमृतमयं दिव्यं महापातकनाशनम् ॥
विंशत्या घृतकुम्भानामुत्तमः स्याद्घृताचलः ।दशभिर्मध्यमः प्रोक्तः पञ्चभिस्त्ववरः स्मृतः ॥
अल्पवित्तोऽपि कुर्व्वीत द्वाभ्यामिह विधानतः ।विष्कम्भान् पर्व्वतांस्तद्बच्चतुर्भागेन कल्पयेत् ॥
शालितण्डुलपात्राणि कुम्भोपरि निवेशयेत् ।कारयेत् संहृतानुच्चान् यथाशोभं विधानतः ॥
वेष्टयेत् शुक्लवासोभिरिक्षुदण्डफलादिकैः ।धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वं विधानमिह पठ्यते ॥
अधिवासनपूर्व्वन्तु तद्बद्धोमसुरार्च्चनम् ।प्रभातायान्तु शर्व्वर्य्यां गुरवे च निवेदयेत् ॥
विष्कम्भपर्व्वतांस्तद्वदृत्विग्भ्यः शान्तमानसः ।संयोगाद्घृतमुत्पन्नं यस्मादमृततेजसोः ॥
तस्माद्घृतार्च्चिर्विश्वात्मा प्रीयतामत्र शङ्करः ।यस्मात्तेजोमयं ब्रह्म घृते तच्च व्यवस्थितम् ॥
घृतपर्व्वतरूपेण तस्मान्मां पाहि भूधर ! ।अनेन विधिना दद्याद्घृताचलमनुत्तमम् ॥
महापातकयुक्तोऽपि लोकमायाति शाङ्करम् ।हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ॥
विमानेनाप्सरोभिश्च सिद्धविद्याधरैर्वृतः ।विहरेत् पितृभिः सार्द्धं यावदाहूतसंप्लवम् ॥
७ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि रत्नाचलमनुत्तमम् ।मुक्ताफलसहस्रेण पर्व्वतः स्यादनुत्तमः ॥
मध्यमः पञ्चशतिकस्त्रिशतैरवरः स्मृतः ।चतुर्थांशेन विष्कम्भाः पर्व्वताः स्युः समन्ततः ॥
पूर्व्वेण वज्रगोमेदैर्दक्षिणेनेन्द्रनीलकैः ।पुष्परागयुतैः कार्य्यो विद्बद्भिर्गन्धमादनः ॥
वैदूर्य्यविद्रुमैः पश्चात् संमिश्रो विपुलोऽचलः ।पद्मरागैः ससौवर्णैरुत्तरेण तु विन्यसेत् ॥
धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वमत्रापि परिकल्पयेत् ।तद्वदावाहनं कृत्वा वृक्षान् देवांश्च काञ्चनान् ॥
पूजयेद् पुष्पपानीयैः प्रभाते चाथ पूर्व्ववत् ।पूर्व्ववद्गुरु-ऋत्विग्भ्यः फलमन्त्रानुदीरयेत् ॥
यथा देवगणाः सर्व्वे सर्व्वरत्नेष्ववस्थिताः ।त्वञ्च रत्नमयो नित्यमतः पाहि महाचल ! ॥
यस्माद्रत्नप्रदानेन तुष्टिं प्रकुरुते हरेः ।सदानन्दप्रदानेन तस्मान्नः पाहि पर्व्वत ! ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्रत्नमहागिरिम् ।स याति वैष्णवं लोकममरेश्वरपूजितः ॥
यावत् कल्पशतं साग्रं वासश्चेह नराधिप ! ।रूपारोग्यगुणोपेतः सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ॥
ब्रह्महत्यादिकं किञ्चिद्यदत्रामुत्र वा कृतम् ।तत् सर्व्वं नाशमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा ॥
८ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि रौप्याचलमनुत्तमम् ।यत्प्रदानान्नरो याति सोमलोकं द्विजोत्तम् ! ॥
दशभिः पलसाहस्रैरुत्तमो रजताचलः ।पञ्चभिर्मध्यमः प्रोक्तस्तदर्द्धेनावरः स्मृतः ॥
अशक्तौ विंशतेरूर्द्ध्वं कारयेत् शक्तितः सदा ।विष्कम्भपर्व्वतांस्तद्वत्तुरीयांशेन कल्पयेत् ॥
पूर्व्ववद्राजतान् कुर्य्यान्मन्दरादीन् विधानतः ।कलधौतमयांस्तत्र लोकेशान् रचयेद्बुधः ॥
ब्रह्मविष्ण्वर्कवत् कार्य्यो नितम्बोऽत्र हिरण्मयः ।राजतं स्याद्यदन्येषां सर्व्वन्तदिह काञ्चनम् ॥
शेषञ्च पूर्व्ववत् कुर्य्याद्धोमजागरणादिकम् ।प्रदद्यात्तं प्रभाते तु गुरवे रौप्यपर्व्वतम् ॥
विष्कम्भशैलानृत्विग्भ्यः पूज्यवस्त्रविभूषणैः ।इमं मन्त्रं पठन् दद्याद्दर्भपाणिर्विमत्सरः ॥
पितॄणां वल्लभं यस्माद्विष्णोर्व्वा शङ्करस्य च ।रजतं पाहि तस्मान्नः शोकसंसारसागरात् ।इत्थं निवेश्य यो दद्याद्रजताचलमुत्तमम् ।गवामयुतदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥
सोमलोके स गन्धर्व्वैः किन्नराप्सरसाङ्गणैः ।पूज्यमानो वसेद्विद्वान् यावदाहूतसंप्लवम् ॥
९ ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि शर्कराशैलमुत्तमम् ।यस्य प्रदानाद्विष्ण्वर्करुद्रास्तुष्यन्ति सर्व्वदा ॥
अष्टभिः शर्कराभारैरुत्तमः स्यान्महाचलः ।चतुर्भिर्मध्यमः प्रोक्तो भाराभ्यामधमः स्मृतः ॥
सार्द्धभारेण शैलन्तु यः कुर्य्यात् स्वल्पवित्तवान् ।विष्कम्भपर्व्वतान् कुर्य्यात्तुरीयांशेन मानवः ॥
धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वमासाद्य मेरुसंयुतम् ।मेरोरुपरि तद्वच्च स्थाप्यं हेमतरुत्रयम् ॥
मन्दारः पारिजातश्च तृतीयः कल्पपादपः ।एतद्वृक्षत्रयं मूर्द्ध्नि सर्व्वेष्वपि निवेशयेत् ॥
हरिचन्दनसन्तानौ पूर्व्वपश्चिमभागयोः ।निवेश्यौ सर्व्वशैलेषु विशेषाच्छर्कराचले ॥
मन्दरे कामदेवस्तु प्रत्यग्वक्त्रः सदा भवेत् ।गन्धमादनशृङ्गेषु धनदः स्यादुदङ्मुखः ॥
प्राङ्मुखो वेदमूर्त्तिश्च हंसः स्याद्विपुलाचले ।हैमी सुपार्श्वसुरभी दक्षिणाभिमुखी भवेत् ॥
धान्यपर्व्वतवत् सर्व्वमावाहनमखादिकम् ।कृत्वाथ गुरवे दद्यान्मध्यमं पर्व्वतोत्तमम् ।ऋत्विग्भ्यश्च नरः शैलानिमान्मन्त्रानुदीरयेत् ॥
सौभाग्यामृतसारोऽयं परमः शर्करायुतः ।तत् सदानन्दकारी त्वं भव शैलेन्द्र ! सर्व्वदा ॥
अमृतं पिबतां ये तु निपेतुर्भुवि शीकराः ।देवानान्तत्समुत्थोऽयं पाहि नः शर्कराचल ! ॥
मनोभवधनुर्मध्यादुद्भूता शर्करा यतः ।तन्मयोऽसि महाशैल ! पाहि संसारसागरात् ॥
यो दद्यात् शर्कराशैलमनेन विधिना नरः ।सर्व्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति शिवमन्दिरम् ॥
चन्द्रादित्यप्रतीकाशमधिरुह्यानुजीविभिः ।सहैव यानमातिष्ठेत् स तु विष्णुप्रचोदितः ॥
ततः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ।आयुरारोग्यसम्पन्नो यावज्जन्मार्व्वुदत्रयम् ॥
भोजनं शक्तितः कुर्य्यात् सर्व्वशैलेष्वमत्सरः ।सर्व्वत्राक्षारलवणमश्नीयात्तदनुज्ञया ।पर्व्वतोपस्करान् सर्व्वान् प्रापयेत् ब्राह्मणा-लयम् ॥
१० ॥
इति मात्स्ये ७७ अध्यायः ॥
देवर्षिविशेषः । यथा, --“कश्यपान्नारदश्चैव पर्व्वतोऽरुन्धती तथा ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
(यथाच, महाभारते । ३ । ९३ । २५ ।“लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस्य च ।नारदस्य च राजेन्द्र ! देवर्षेः पर्व्वतस्य च ॥
”)मत्स्यविशेषः । पाव्दा इति भाषा । अस्यगुणाः । वायुनाशित्वम् । स्निग्धत्वम् । बलशुक्र-कारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
वृक्षः । शाक-भेदः । इति मेदिनी । ते, १२६ ॥
(सन्न्यासि-विशेषः । स तु शङ्कराचार्य्यशिष्यस्य मण्डनमिश्रस्यशिष्यविशेषः । यथा, प्राणतोषिण्यां अवधूत-प्रकरणे ।“वसेत् पर्व्वतमूलेषु प्रौढो यो ध्यानधारणात् ।सारात्सारं विजानाति पर्व्वतः परिकीर्त्तितः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पर्वत
पु०
 पर्व--अतच् पर्वाणि मागाः सुन्त्यस्प त वा ।१ गिरौ अमरः दानार्थं कल्पिते पर्वताकारे २ धान्यादिर्श-लदशके ३ मुनिभेदे कश्यपात् नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धतीतथा” तस्य नारदसोदरत्वमुक्तम् । मा० शा० ३० अ० तुतस्य नारदभागिनेयत्वमुक्तम् तच्च कपिवक्त्रशब्दे १ ६ ७ ६पृ० दर्शितम् । कृल्पभेदादविरोधः । ४ मत्स्यभेदे (पा-वदा) ५ वृक्षे ६ शाकभेदे च मेदिनिः । ७ गन्धर्वभेदेभा० आ० १८७ अ० । धर्मस्य पुत्रं साध्यायां जाते ८ देव-भेदे मत्स्यपु० २० ४ अ० ।सुमेरोः पूर्वे पर्वता यथा “शीताक्तश्चक्रमुञ्जश्चकुलीरोऽश्वश्च कङ्गवान् । मणिशैलोऽथ वृषवान् महा-नीलो भवाचलः । सुविन्दुः मन्दस्ये वेणुः सुमेषो नि-मिपस्तथा । देवशैलस्य पूर्वेण मन्दरश्च महावलाःसुमेरोः दक्षिणे पर्वता यथा “त्रिकूटः शिखराद्रिश्चकलिङ्गोऽथ सतर्कुकः । रुचकः सानुमांश्चैव ताम्रको-ऽथ विशाखवान् । श्वेतोदरः समलयो बसधारश्च रत्र-वान् । एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः ।पञ्चशैलोऽथ कलासो हिमवांश्चान्नलोत्तमः । इत्येतेदक्षिणे पार्श्वे मेरोः प्रोक्ता महानलाः” । सुमेरोःपश्चिमे पर्वता यथा “मुचक्षुः शिशिरश्चैव वैदूर्य्यः पिङ्ग-लस्तथा । पिञ्जरोऽथ तथा भद्रः सुरसः कपिलो मधुः ।अञ्जनः कुक्कुटः कृष्णः पाण्डुरश्चाचलोत्तमः । महस्र-शिस्वरश्चाद्रिः पारिपात्रः सशृङ्गवान् । पश्चिमेन तथामेरोर्विष्कम्भात् पश्चिमाद्वहिः । एतेऽचलाः समा-ख्याताः शृणुष्वातस्तथोत्तरान्” । सुमेरोरुत्तरे पर्वतायथा “शङ्ककूटोऽथ ऋषभो हंसनाभौ तथाचलौ ।कपिलेन्द्रस्तथा शैलः सानुमान्नील एव च । शतशृङ्गःस्वर्णशृङ्गः पुन्नाको मेघपर्वतः । विराजाख्यो वरा-हाद्रिर्मयूरी रुचिरस्तथा । इत्येते कथिता ब्रह्मन्मेरो-रुत्तरतो नगाः” मार्कण्डेय
पु०
 ।श्रेष्ठपर्वता विंशतिर्यथा “हिमवाम् हेमकूटश्च नि-षधो नीलपर्वतः । श्वेतश्च शृङ्गबान् मेरूर्माल्यवान्गन्घमादनः । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षमा-नपि । बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च कैलासो मन्दरस्तथा ।लोकालोको महांस्तेषु तथैवोत्तरमानसः । एते विं-शतिर्विख्याताः पर्वतास्तस्थषांवराः” । गिरीणां सपक्षत्वतच्छेदनकथा यथा “ततोऽद्रयो जातपक्षा विष्णो-श्चैव तु मायया । प्रस्थिता मेदिनीं त्यक्त्वा यथापूर्व”नियेथिताः । तत्स्थानममुराष्णान्तु धात्रादिष्ट जला-र्णवे । प्रतीच्यां पर्वताः सषे निममज्जुर्यथा गजाः ।तत्रामुरेभ्यः शंसुस्ते आधिपत्य सुराश्रयम् । तच्छ्रु-चैव सुराः सर्वे चक्रुरुद्योगमुत्तमम्” इत्युपक्रमेतेषां युद्गमुक्त्वा युद्गजयानन्तरं तेषां पक्षच्छे दौक्ती यथा“धरण्यान्तु गिरीन् स्थाप्य स्वेषु स्थानेषु गोपतिः ।ग्रिच्छेद पविना ग्रक्षान् सर्वेषां भुविचारिणाम् । एकःपपक्षो मैनाकः सुरैस्तत्समये कृतः” अग्निपु० । पर्वतानांस्थावरजङ्गमरूपे द्वे रूषे यथा “नद्यश्च पर्वताः सर्वेद्विरूपाश्च स्वभावतः । तोयं नदीनां रूपन्तु शरीरमप-रन्तथा । स्थावरं पर्वतानान्तु रूपं कायस्तथाऽपरः ।शुक्तीनामथ कम्यूना तथैवान्तर्गता तनुः । बहिरस्थि-स्नरूपन्तु सर्वदैव प्रवर्त्तते । एवं जलं स्थाबरश्च नदी-पर्बतयोर्यथा । अन्तर्वसति कायस्तु सततंनोपलभ्यते ।आप्याय्यते स्थावरेण शरीरं पर्वतस्य तु । तथा नदीनांकायस्तु तोयेनाप्याय्यते सदा । नदीनां कामरूपित्वंपर्वतानां तथैव च । जगत्स्थित्यै पुरा विष्णुःकत्पयामास यत्नतः । तोयहानौ नदीदुःस्वं जायतेसततं द्विजाः १ । विशीर्शो स्थावरे दुःखं जायते गिरि-कायगम्” कालिकापु० २ २
पु०
 ।
Capeller
German
प॑र्वत wuchtig, gewaltig (eig. gegliedert,
aus Absätzen bestehend)
m.
 Gebirge,
Berg, Fels, Stein
männl. Name, bes.
eines alten Rishi).
f.
 पर्वती॑ Fels, Stein.
Grassman
German
párvata, a., m., als Adjektiv nur in Verbindung mit girí und ádri. Als der Begriff, welcher der im RV. ausgeprägten Anschauung zu Grunde liegt, erscheint der des massenhaften, wuchtigen, gewaltigen
als Wurzel scheint 1. par [vgl. párus, párvan] zu Grunde zu liegen. 1〉 wuchtig, gewaltig, als Beiwort von Berg und Fels
2〉 Berg
insbesondere werden 3〉 häufig die Wolken unter dem Bilde der Berge dargestellt, wobei jedoch das Bildliche fast überall deutlich hervortritt
4〉 Fels, Felsstück, theils von den Presssteinen, theils von dem mit einem herabgeschleuderten Fels verglichenen Blitze des Indra, theils von dem ein Behältniss verschliessenden Felsstücke
5〉 der Berg erscheint häufig als Gott personificirt und zwar theils neben andern Naturgegenständen (Wassern, Flüssen, Bäumen u. s. w.), theils neben andern Göttern (Indra, Savitar u. s. w.), vgl. índrāpárvata und die Adj. arājín, urú, jīrádānu, dādṛhāṇá, dhruvá, prákupita, pravátvat, prācī́na, bṛhát, mahát, vásumat, vṛddhá, subhū́.
-as 1〉 girís {37, 7}. — 2〉 {52, 2}
{414, 2}. _{414, 3}
{999, 2}. — 3〉 {54, 10}
{202, 7}. _{202, 8}
{214, 18}
{399, 3}
{679, 11}. — 5〉 neben savitā́ {490, 14}
{984, 3}.
-am 1〉 girím {410, 4}
{673, 5}. — 3〉 {55, 3}
{57, 6}
{85, 10}
{215, 2}
{386, 1}
{865, 13}.
-ena 4〉 {463, 6} (manojúvā)
{620, 19} (abhí jahi rakṣásas 〰)
{844, 4} (antár mṛtyúm dadhatām 〰).
-āt 2〉 oder 3〉 {326, 14}
{397, 11}
{430, 4}.
-asya 2〉 dhā́rā {291, 6}
pṛṣṭhé {390, 2}
pṛṣṭhā́t {465, 6}
mūrdháni {586, 3}. — 3〉 dṛṃhitā́ni {206, 8}
várāṃsi {317, 8}
ū́dhar {386, 2}
gárbhas {399, 3}
nabhanū́n {413, 7}
dṛḍhám {471, 5}
gā́s {623, 19}
usríyās {894, 7}. — 5〉 rātaú {553, 8} (vorher savitar)
ávāṃsi {351, 5} (neben marútām).
-e 2〉 {219, 8} (tué 〰 ná)
{853, 4}. — 3〉 {32, 2} (áhim 〰 śiśriyāṇám)
{51, 4} (ádhārayas 〰 dā́numat vásu)
{57, 2}.
-ās [V.] 1〉 adrayas {920, 1}.
-ās [N. pl.] 2〉 {64, 3}
{203, 13}
{290, 1}
{408, 9}
{409, 7}
{627, 2}. _{627, 34}
{705, 5}
{999, 4}. — 3〉 {471, 3}. — 4〉 {269, 8} imám (sómam) náras 〰 … mádhumantam akran. — 5〉 {395, 9} (neben āptiás)
{550, 23}
{551, 8}.
-āsas 2〉 {264, 4}
{313, 2}
[Page792] {439, 4} {441, 9} (jyéṣṭhāsas)
{472, 2}
{493, 1}
{635, 8}
{640, 5}
{853, 5}
{915, 13}. — 5〉 {288, 20} (vṛ́ṣaṇas)
{400, 6}
{493, 4}
{672, 12} (neben rudrā́s)
{1023, 4}.
-ān 2〉 {39, 5}
{64, 11}
{116, 20}
{166, 5}
{203, 2}
{208, 5}
{260, 4}
{411, 3}
{627, 4}
{884, 9}
{891, 11}. — 3〉 {19, 7} (yé īṅkháyanti 〰)
{627, 23}. — 5〉 {400, 3}
{462, 9}
{861, 2}
{862, 1}
{890, 8}.
-ebhis 5〉 {330, 8} (sajóṣasas ṛbhavas 〰).
-ais 2〉 {207, 3}.
-ebhyas [Ab.] 3〉 {894, 3}.
-ebhias [Ab.] 2〉 {191, 9}
{654, 13}. — 4〉 {620, 4} (úd takṣatams varíam 〰).
-ebhias [D.] 5〉 {350, 5} (bṛhádbhyas 〰 kṣáyān suvasi savitar).
-ānām 2〉 sā́nuni {155, 1}
mitrás {239, 4}
upásthāt {267, 1}
kakúbhas {315, 4}
īśe {915, 10}.
-ānaam 2〉 ā́śās {39, 3}
vivásva {187, 7}
khidrám {438, 1}. — 3〉 vākṣáṇās {32, 1}. — 5〉 śárma {638, 16}
{651, 10}.
-eṣu 1〉 {59, 3}
{84, 14}
{91, 4}
{108, 11}
{415, 19}
{505, 4}
{627, 1}
{640, 25}. — 3〉 {203, 11} (śámbaram 〰 kṣiyántam).
Burnouf
French
पर्वत पर्वत
m.
 (पर्वन् nœud) montagne.
Arbre.
Esp. de plante potagère et de poisson.
Np.
पर्वतकाक
m.
 corbeau.
पर्वतजा
f.
 (जन्) rivière.
पर्वतराज
m.
 l'Himavat, roi des montagnes.
पर्वताधारा
f.
 (आ
धृ) la terre.
पर्वतारि
m.
 surn. d'Indra.
पर्वताशय
m.
 (आ
शी) nuage [qui repose sur la
montagne].
पर्वतीय a. (sfx. ईय) montagneux
alpestre.
पर्वतोर्मि
m.
 (उर्मि) esp. de brochet.
Stchoupak
French
पर्वत-
m.
 montagne, chaîne de montagnes, colline, rocher
montagne
personnifiée
n.
 d'un Ṛṣi
ministre du roi Purūravas
n.
 d'un singe
-क-
n.
 d'un homme
-ई-कृ- changer en une montagne.
°कन्दर- nt. grotte dans une montagne.
°जाल- nt. chaîne de montagnes.
°दुर्ग- nt. montagne inaccessible.
°पति- °राज्-
m.
 prince des montagnes
Himālaya.
°मस्तक- °शिखर-
m.
 nt. पर्वताग्र- nt. sommet d'une
montagne.
°राज-पुत्री-
f.
 Pārvatī
Durgā.
°स्थ- a. situé sur une montagne, sur une colline.
पर्वतेश्वर-
m.
 prince des montagnes
n.
 d'un homme.
पर्वतोपत्यका-
f.
 pays situé au pied d'une montagne.