| YouTube Channel

पर्यायः (paryAyaH)

 
Apte
English
पर्यायः [paryāyḥ], 1 Going or winding round, revolution.
Lapse, course, expiration (of time) कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहो$भवत्
Rām.*
 7.65.17.
Regular recurrence or repetition.
Turn, succession, due or regular order
पर्यायसेवामुत्सृज्य
Ku.*
 2.36
Māl 9.32
Ms.*
 4.87
Mu.*
 3.27.
Method, arrangement.
Manner, way, method of proceeding.
A synonym, convertible term
पर्यायो निधनस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणाम्
Pt.*
 2.99
पर्वतस्य पर्याा इमे
&c.
An opportunity, occasion.
Creation, formation, preparation, manufacture
लोकपर्याय- वृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः
Mb.
 * 12.174.3.
Comprehensiveness.
A strophe of a hymn.
Property, quality.
A means, stratagem (उपाय)
न पर्यायो$स्ति यत् साम्यं त्वयि कुर्युर्विशांपते
Mb.
 * 5.73.7.
End (अन्त)
पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते कलिरजायत
Mb.
 * 5.74.12.
Contrariety, reverse
कालपर्यायमाज्ञाय मा स्म शोके मनः कृथाः
Mb.
 * 6.2.5.
(In
Rhet.
 ) A figure of speech
see K.
P.*
 1
Chandr.*
 5.18, 19
S. D.* 733. [Note. पर्यायेण is
oft
 en used adverbially in the sense of:
in turn or succession, by regular gradation, (opp. तन्त्रेण)
पर्यायेण क्रियायामेवं दोषः । तन्त्रेण तु क्रियायां भवति क्वचित् संभवः । ŚB. on MS.* 6.2.2.
Occassionally, now and then
पर्यायेण हि दृश्यन्ते स्वप्नाः कामं शुभाशुभाः
Ve.*
 2.14].
Alternately
मत्सदृशं किमपि पुरूपं मां च पर्यायेण निर्वर्ण- यन्ती
Dk.*
 5.
Comp.
 -अन्नम् food intended for another.-उक्तम् a figure of speech in Rhetoric
it is a circumlocutory or periphrastic way of speaking, when the fact to be intimated is expressed by a turn of speech or periphrasis
e. g. see
Chandr.*
 5.66. or S. D.* 733.-क्रमः order of succession. -च्युत
a.
 supplanted, superseded. -वचनम्, -शब्दः a synonym. -वाचकः
a.
 expressing a corresponding notion. -शयनम् alternate sleeping and watching. -सेवा service by rotation
पर्यायसेवामुत्सृज्य
Ku.*
 2.36.
Apte 1890
English
पर्यायः 1 Going or winding round, revolution.
2 Lapse, course, expiration (of time).
3 Regular recurrence or repetition.
4 Turn, succession, due or regular order
पर्यायसवामुत्सृज्य Ku. 2. 36
Māl. 9. 32
Ms. 4. 87
Mu. 3. 27.
5 Method, arrangement.
6 Manner, way, method of proceeding.
7 A synonym, convertible term
पर्यायो निधनस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणां Pt. 2. 99
पर्वतस्य पर्याया इमे &c.
8 An opportunity, occasion.
9 Creation, formation, preparation, manufacture
10 Comprehensiveness.
11 A strophe of a hymn.
12 Property, quality.
13 (In Rhet.) A figure of speech
see K. P. 10
Chandr. 5. 108, 109
S. D. 733. (Note. पर्यायेण is often used adverbially in the sense of: 1 in turn or succession, by regular gradation
2 occasionally, now and then
पर्यायेण हि दृश्यंते स्वप्ताः कामं शुभाशुभाः Ve. 2. 13).
Comp.
अन्नं food intended for another.
उक्तं a figure of speech in Rhetoric
it is a circumlocutory or periphrastic way of speaking, when the fact to be intimated is expressed by a turn of speech or periphrasis
e. g. see Chandr. 5. 66 or S. D. 733.
च्युत a. supplanted, superseded.
वचनं
शब्दः a synonym.
शयनं alternate sleeping and watching.
सेवा service by rotation
Ku. 2. 36.
Apte Hindi
Hindi
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"चक्कर लगाना, क्रान्ति"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"(समय की) समाप्ति, व्यतीत होना, बीतना"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"नियमित परावर्तन, या आवृत्ति"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"बारी, उत्तराधिकार, उचित या नियमित क्रम "
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
प्रणाली व्यवस्था
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"तरीका, रीति, प्रक्रिया की प्रणाली"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"समानार्थक, पर्यायवाची"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"सृष्टि, निर्माण, तैयारी, रचना"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"धर्म, गुण"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
एक अलंकार
पर्यायः
पुं*
 - परि+इ+घञ्
अन्त
पर्यायः
पुं*
 - परि+इ+घञ्
एक अलंकार का नाम
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“इण् गतौ”@} 2 ‘अयत्येतीयते गत्याम्, अधीतेऽध्येति चेङिकोः’ 3 इति देवः।
4 आयकः-यिका, 5 गमकः-मिका, 6 प्रत्यायकः-यिका, 7 जिगमिषकः-षिका, 8 प्रतीषिषकः-षिका
एता-त्री, आययिता-त्री, गमयिता-त्री, जिगमिषिता-त्री, प्रतीषिषिता-त्री
9 यन् 10 निर्यन् यती, प्रत्याययन्-न्ती, गमयन्-न्ती, जिगमिषन्-न्ती, प्रतीषिषन्-न्ती
एष्यन्- 11 न्ती-ती, प्रत्याययिष्यन्-न्ती-ती, गमयिष्यन्-न्ती-ती, जिगमिषिष्यन्- न्ती-ती, प्रतीषिषिष्यन्-ती-न्ती
-- प्रत्याययमानः, प्रत्याययिष्यमाणः
-- 12 परीत्-परीतौ-परीतः
-- -- इतं- 13 इतः-इतवान्, 14 उपेतः, प्रत्यायितः, अवगमितः, जिगमिषितः, प्रतीषितः-तवान्
15 अयः, आयः, गमः, 16 इत्वरः, 17 उपेयिवान् 18, ईयिवान् 19, समीयिवान्- 20 उपेयुषी, 21 अत्ययी, 22 अत्यायः, जिगमिषुः, जिगमयिषुः, परीषिषुः
एतव्यम्, 23 उपैतव्यम्, प्रत्याययितव्यम्, गमयितव्यम्, जिगमिषितव्यम्, प्रतीषिषितव्यम्
अयनीयम्, प्रत्यायनीयम्, गमनीयम्, जिगमिषणीयम्, प्रतीषिषणीयम्
24 इत्यम् 25, अनभ्याशमित्यः 26, प्रत्याय्यम्, अवगम्यम्, जिगमिष्यम्, प्रतीषिष्यम्
ईषदयः, -दुरयः-स्वयः, ईषदायः-ईषदवगमः-इत्यादि
-- 27 ईयमानः, प्रत्याय्यमानः, अवगम्यमानः, 28 जिगांस्यमानः, प्रतीष्यमाणः
29 आयः, 30 न्यायः 31, 32 पर्यायः, 33 34 अध्यायः, समयः, 35 अन्वयः, उदयः, न्ययः, व्ययः, 36 अभ्युदयः, न्यायः 37 अवगमः, प्रत्यायः
एतुम्, प्रत्याययितुम्, गमयितुम्, जिगमिषितुम्, प्रतीषिषितुम्
38 इत्या, अपीतिः, 39 समितिः, इतिः, समित् 40, प्रत्यायना, अवगमना, जिगमिषा, जिगमयिषा, प्रतीषिषा, प्रत्याययिषा
अयनम्, 41 अन्तरयणम् 42, अन्तरयनो 43, प्रत्यायनम्, अवगमनम्, जिगमिषणम्, प्रतीषिषणम्
इत्वा, आययित्वा, गमयित्वा, जिगमिषित्वा, ईषिषित्वा
उपेत्य-परीत्य, प्रत्याय्य, 44 अवगमय्य, अवजिगमिष्य, प्रतीषिष्य
45 आयम् २, इत्वा २, प्रत्यायम् २, आययित्वा २, 46 अवगमम् २ अवगामम् २ गमयित्वा २, -- -- -- -- जिगमिषम् २, जिगमिषित्वा २, प्रतीषिषम् २
ईषिषित्वा २
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६८)
02
=>
 (२-अदादिः-१०४५-अनिट्। सक-पर-)
03
=>
 (१४ श्लो।)
04
=>
 [[१। ‘अचो ञणति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ आयादेशः।]]
05
=>
 [[२। ‘णौ गमिरबोधने’ (२-४-४६) इति गमादेशः। अमन्तत्वान्मित्त्वेन उपधाह्रस्वः।]]
06
=>
 [[३। इणो बोधनार्थकत्वात् ‘अबोधने’ (२-४-४६) इत्युक्त्या गमादेशाभावः।]]
07
=>
 [[४। ‘सनि च’ (२-४-४७) इति गमादेशः। ‘गमेरिट् परस्मैपदेषु’ (७-२-५८) इत्यत्र ‘परस्मैपदेषु’ इत्यस्य तङानयोरभावे--इत्यर्थकतया अत्र सन इड् भवति।]]
08
=>
 [[५। ‘सनि च’ (२-४-४७) इत्यत्रापि ‘अबोधने’ इत्यनुवृत्त्या गमादेशाभावे, अजादि- त्वाद् ‘अजादेर्द्वितीयस्य’ (६-१-२) इति द्वितीयस्यैकाचो द्वित्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः।]]
09
=>
 [[६। ‘इणो यण्’ (६-४-८१) इति यणादेशः।]]
10
=>
 [[आ। ‘निर्यत्स्फुलिङ्गाकुलधूमराशिं किं ब्रूहि भूमौ पिनषाम भानुम्। आदन्तनिष्पी- डितपीतमिन्दुं ष्ठीवाम शुष्केक्षुलताऽस्थिकल्पम्’।। भ। का। १२-१८।]]
11
=>
 [[७। ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुमागमस्य वैकल्पिकत्वात् रूपद्वयम्।]]
12
=>
 [[८। ‘षत्वतुकोरसिद्धः’ (६-१-८६) इत्यनेन एकादेशशास्त्रस्यासिद्धत्वात् तुक्।]]
13
=>
 [[B। ‘अहृत धनेश्वरस्य युधि यः समेतमायो धनं तमहमितो विलोक्य बिबुधैः कृतोत्त- मायोधनम्।’ भ। का। १०-३६।]]
14
=>
 [[९। आ + इतः एतः, उप × एत = इति स्थिते ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिं बाधित्वा, ‘ओमाङोश्च’ (६-१-९५) इति पररूपम्।]]
15
=>
 [पृष्ठम्००६९+ २४]
16
=>
 [[१। ‘इण्नशिजिसर्तिभ्यः--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु क्वरप्। तुक्।]]
17
=>
 [[आ। ‘रावणः शुश्रुवान् शत्रून् राक्षसानभ्युपेयुषः। स्वयं युयुत्सयांचक्रे प्राकाराग्रे निषेदिवान्।।’ भ। का। १४-२२।]]
18
=>
 [[२। ‘उपेयिवाननाश्वान्--’ (३-२-१०९) इति क्वसुप्रत्ययान्तो निपातितः। ‘उप’ इत्यस्याविवक्षितत्वात्-समीयिवान्-ईयिवान्-इत्याद्यपि सिद्ध्यति। ‘दीर्घ इणः किति’ (७-४-६९) इति दीर्घः।]]
19
=>
 [[B। ‘निवृत्ते भरते धीमान् अत्रे रामस्तपोवनम्। प्रपेदे पूजितस्तस्मिन् दण्डकारण्य- मीयिवान्।।’ भ। का। ४-१।]]
20
=>
 [[३। ‘उगितश्च’ (४-१-६) इति ङीप्। ‘वसोः सम्प्रसारणम्’ (६-४-१३१) इति सम्प्रसारणम्।]]
21
=>
 [[४। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इत्यनेन तच्छीलादिषु इनिः।]]
22
=>
 [[५। ‘श्याद्व्यधाश्रुसंस्रतीण्--’ (३-१-१४१) इति ‘अति’ इत्युपसृष्टादस्मात् कर्तरि णः प्रत्ययः।]]
23
=>
 [[६। ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिः।]]
24
=>
 [[C। ‘आदृत्यस्तेन वृत्येन स्तुत्यो जुष्येण सङ्गतः। इत्यः शिष्येण गुरुवत् गृध्यमर्थमवा- प्स्यसि’ भ। का। ६-५५।]]
25
=>
 [[७। ‘एतिस्तुशास्--’ (३-१-१०९) इति क्यपि तुक्।]]
26
=>
 [[८। ‘इत्येऽनभ्याशस्य’ (वा-६-३-७०) इति पूर्वपदस्य मुम्।]]
27
=>
 [[९। ‘अकृत्सार्वधातुकयो--’ (७-४-२५) रिति दीर्घः।]]
28
=>
 [[१०। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। आत्मनेपदपरकत्वात् सनो नेट्।]]
29
=>
 [पृष्ठम्००७०+ ३०]
30
=>
 [[आ। ‘नरकस्यावतारोऽयं प्रत्यक्षोऽस्माकमागतः। अचेष्टा यदिहान्यायात् अनेनात्स्या- महे वयम्।।’ भ। का। ७-८२।]]
31
=>
 [[१। संज्ञायाम् ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। न्याय इति शास्त्रस्य संज्ञा। न्येति--निश्चिनोति इति शास्त्रयुक्त्यादिरत्र न्यायः। न अभ्रेषः।]]
32
=>
 [[२। ‘परावनुपात्यय इणः’ (३-३-३८) इति अजपवादो घञ्। क्रमस्यानतिक्रमोऽनुपा- त्ययः।]]
33
=>
 [[B। ‘न्याय्यं यद्यत्र तत् कार्यं पर्यायेणाविरोधिभिः। निशोपशायः कर्तव्यः फलो- च्चायश्च संहतैः।।’ भ। का। ७-४१।]]
34
=>
 [[३। ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। संज्ञायाम्]]
35
=>
 [[४। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावेऽच्। एवं ‘अभ्युदय’ इति यावदच् प्रत्ययः।]]
36
=>
 [[C। ‘निराकरिष्णुर्द्विजकुञ्जराणां तृणीकृताशेषगुणोऽतिमोहात्। पापाशयान् अभ्युदया- र्थमार्च्छीत् प्राग्ब्रह्मरक्षःप्रवरान् दशास्यः।।’ भ। का। ११-४४।]]
37
=>
 [[५। ‘परिन्योर्नीणोर्द्यूताभ्रेषयोः’ (३-३-३७) इति घञ्। अभ्रेषोऽस्खलनम्। न्याये स्थितः।]]
38
=>
 [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः’ (३-३-९९) इति स्त्रियां भावे क्यप्।]]
39
=>
 [[७। बाहुलकात् क्तिन्नपि--इत्यात्रेयः। समितिः = सभा।]]
40
=>
 [[८। ‘संपदादित्वात्--’ (३-३-९४) स्त्रियां भावादौ क्विप्। समित् = युद्धः।]]
41
=>
 [[९। ‘अयनं च’ (८-४-२५) इत्यदेशे णत्वम्। देशविशेषे तु न--अन्तरयनो देशः। ‘अन्तश्शब्दस्याङ्किविधिणत्वेषु उपसर्गत्वं वक्तव्यम्’ (वा। १-४-५८) इति वचनात् उपसर्गत्वम्। ‘कृत्यच’ (८-४-२९) इत्यनेनैव सिद्धे, देशे णत्वाभावाय ‘अयनं च’ (८-४-२५) इति सूत्रारम्भः।]]
42
=>
 (वर्तते)
43
=>
 (देशः)
44
=>
 [[१०। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
45
=>
 [पृष्ठम्००७१+ २६]
46
=>
 [[१। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुलि दीर्घविकल्पः।]]