| YouTube Channel

पर्याय (paryAya)

 
शब्दसागरः
English
पर्य्याय
m.
 (-यः)
1. Order, arrangement, regular and methodical dis-
posal or succession.
2. Manner, kind.
3. Opportunity, occasion.
4. Manufacture, preparation, artificial production.
5. Property
of substances, as bitter, cooling, &c.
6. Generic or specific charac-
ter.
7. Comprehensiveness, aggregation.
8. The text of a voca-
bulary, or the order of the synonyms for any term.
E.
 परि suc-
cessively, अय् to go or proceed,
aff.
 घञ्.
Capeller Eng
English
पर्याय
m.
 turning round, revolving
course, lapse (of
time)
turn, succession
formula, stanza
convertible term, synonym. °—
&
instr.
 successively, in turn.
Yates
English
पर्य्या_य (यः) 1.
m.
 Order
method
manner
occasion
meaning.
Spoken Sanskrit
English
पर्याय - paryAya -
m.
 - substitute
पर्याय - paryAya -
m.
 - turn
पर्याय - paryAya -
m.
 - alternative
पर्याय - paryAya -
m.
 - course
पर्याय - paryAya -
m.
 - regularly recurring series or formula
पर्याय - paryAya -
m.
 - due order
पर्याय - paryAya -
m.
 - formation
पर्याय - paryAya -
m.
 - lapse
पर्याय - paryAya -
m.
 - revolution
पर्याय - paryAya -
m.
 - particular figure of speech
पर्याय - paryAya -
m.
 - succession
पर्याय - paryAya -
m.
 - synonym
पर्याय - paryAya -
m.
 - method
पर्याय - paryAya -
m.
 - going or turning or winding round
पर्याय - paryAya -
m.
 - revolving
पर्याय - paryAya -
m.
 - point of contact
पर्याय - paryAya -
m.
 - young
पर्याय - paryAya -
m.
 - repetition
पर्याय - paryAya -
m.
 - way
पर्याय - paryAya -
m.
 - manner
पर्याय - paryAya -
m.
 - alternative
गति - gati -
f.
 - alternative
कोटि - koTi -
f.
 - alternative
विभाषा - vibhASA - m - alternative
विकल्प - vikalpa -
m.
 - alternative
कल्प - kalpa -
m.
 - alternative
पक्ष - pakSa -
m.
 - alternative
पाक्षिक - pAkSika -
m.
 - alternative
वाग्य - vAgya -
m.
 - alternative
मिथत्या - mithatyA - adverb - alternatively
मिथु - mithu - adverb - alternatively
विष्टी - viSTI -
ind.
 - alternatively
विष्टिभिस् - viSTibhis -
ind.
 - alternatively
महाविभाषा - mahAvibhASA -
f.
 - general alternative
विभाषते { विभाष् } - vibhASate { vibhAS } - verb - admit an alternative
अविकल्प - avikalpa -
m.
 - absence of alternative
एकपक्ष - ekapakSa -
m.
 - one case or alternative
विभाषित - vibhASita -
adj.
 - admitting an alternative
पाक्षिक - pAkSika -
adj.
 - subject to an alternative
दण्डविकल्प - daNDavikalpa -
m.
 - alternative of punishment
विकल्पयितव्य - vikalpayitavya -
adj.
 - to be put as an alternative
निर्विकल्प - nirvikalpa -
adj.
 - not admitting an alternative
आनुकल्पिक - Anukalpika -
adj.
 - obtained by alternative rules
कोटिद्वय - koTidvaya -
n.
 - two ends i.e. two alternatives
विकल्पयति { विकॢप् } - vikalpayati { viklRp } - verb caus. - choose one of two alternatives
विनिगमक - vinigamaka -
adj.
 - deciding between two alternatives
विनिगमना - vinigamanA -
f.
 - decision between two alternatives
एकपक्षीभाव - ekapakSIbhAva -
m.
 - state of being the one alternative
अनुकल्प - anukalpa -
m.
 - permission to adopt an alternative
एकपक्षीभवति { एकपक्षीभू } - ekapakSIbhavati { ekapakSIbhU } - verb - to be only one side or alternative
विकल्पन - vikalpana -
f.
 - allowing an option or alternative on
महाविभाषा - mahAvibhASA -
f.
 - rule containing a general alternative
विकल्प - vikalpa -
m.
 - admission of an option or alternative
आनुकल्पिक - Anukalpika -
adj.
 - one who knows or studies the alternative rules
सविकल्प - savikalpa -
adj.
 - admitting of an alternative or option or doubt
निर्द्वन्द्व - nirdvandva -
adj.
 - indifferent to the alternatives or opposite pairs
प्राप्तविकल्प - prAptavikalpa -
m.
 - alternative or option between two operations one of which results from a grammatical rule on
पर्याय paryAya
m.
 substitute
परार्थवादिन् parArthavAdin
adj.
 substitute
प्रतिकृति pratikRti
f.
 substitute
उपाधि upAdhi
m.
 substitute
प्रतिच्छन्द praticchanda
m.
 substitute
प्रतिहस्त pratihasta
m.
 substitute
प्रतिहस्तक pratihastaka
m.
 substitute
प्रतिनिधि pratinidhi
m.
 substitute
प्रातिनिधिक prAtinidhika
m.
 substitute
प्रतिपुरुष pratipuruSa
m.
 substitute
शून्यपाल zUnyapAla
m.
 substitute
आनुकल्पिक Anukalpika
n.
 substitute
उपसर्जन upasarjana
n.
 substitute
प्रतिनिदधाति { प्रतिनिधा } pratinidadhAti { pratinidhA } verb substitute
प्रतिप्रयुङ्क्ते { प्रतिप्रयुज् } pratiprayuGkte { pratiprayuj } verb substitute
प्रतिप्रयुनक्ति { प्रतिप्रयुज् } pratiprayunakti { pratiprayuj } verb substitute
अतिदिष्ट atidiSTa
adj.
 substituted
स्थानिक sthAnika
adj.
 substituted for
कल्प्य kalpya
adj.
 to be substituted
प्रतिनिधातव्य pratinidhAtavya
adj.
 to be substituted
Wilson
English
पर्य्याय
m.
 (-यः)
1 Order, arrangement, regular and methodical disposal or succession.
2 Manner, kind.
3 Opportunity, occasion.
4 Manufacture, preparation, artificial production.
5 Property of substances, as bitter, cooling, &c.
6 Generic or specific character.
7 Comprehensiveness, aggregation.
8 The text of a vocabulary, or the order of the synonyms for any term.
E.
 परि successively, अय to go or proceed,
aff.
 घञ्.
Apte
English
पर्यायः [paryāyḥ], 1 Going or winding round, revolution.
Lapse, course, expiration (of time) कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहो$भवत्
Rām.*
 7.65.17.
Regular recurrence or repetition.
Turn, succession, due or regular order
पर्यायसेवामुत्सृज्य
Ku.*
 2.36
Māl 9.32
Ms.*
 4.87
Mu.*
 3.27.
Method, arrangement.
Manner, way, method of proceeding.
A synonym, convertible term
पर्यायो निधनस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणाम्
Pt.*
 2.99
पर्वतस्य पर्याा इमे
&c.
An opportunity, occasion.
Creation, formation, preparation, manufacture
लोकपर्याय- वृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः
Mb.
 * 12.174.3.
Comprehensiveness.
A strophe of a hymn.
Property, quality.
A means, stratagem (उपाय)
न पर्यायो$स्ति यत् साम्यं त्वयि कुर्युर्विशांपते
Mb.
 * 5.73.7.
End (अन्त)
पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते कलिरजायत
Mb.
 * 5.74.12.
Contrariety, reverse
कालपर्यायमाज्ञाय मा स्म शोके मनः कृथाः
Mb.
 * 6.2.5.
(In
Rhet.
 ) A figure of speech
see K.
P.*
 1
Chandr.*
 5.18, 19
S. D.* 733. [Note. पर्यायेण is
oft
 en used adverbially in the sense of:
in turn or succession, by regular gradation, (opp. तन्त्रेण)
पर्यायेण क्रियायामेवं दोषः । तन्त्रेण तु क्रियायां भवति क्वचित् संभवः । ŚB. on MS.* 6.2.2.
Occassionally, now and then
पर्यायेण हि दृश्यन्ते स्वप्नाः कामं शुभाशुभाः
Ve.*
 2.14].
Alternately
मत्सदृशं किमपि पुरूपं मां च पर्यायेण निर्वर्ण- यन्ती
Dk.*
 5.
Comp.
 -अन्नम् food intended for another.-उक्तम् a figure of speech in Rhetoric
it is a circumlocutory or periphrastic way of speaking, when the fact to be intimated is expressed by a turn of speech or periphrasis
e. g. see
Chandr.*
 5.66. or S. D.* 733.-क्रमः order of succession. -च्युत
a.
 supplanted, superseded. -वचनम्, -शब्दः a synonym. -वाचकः
a.
 expressing a corresponding notion. -शयनम् alternate sleeping and watching. -सेवा service by rotation
पर्यायसेवामुत्सृज्य
Ku.*
 2.36.
Apte 1890
English
पर्यायः 1 Going or winding round, revolution.
2 Lapse, course, expiration (of time).
3 Regular recurrence or repetition.
4 Turn, succession, due or regular order
पर्यायसवामुत्सृज्य Ku. 2. 36
Māl. 9. 32
Ms. 4. 87
Mu. 3. 27.
5 Method, arrangement.
6 Manner, way, method of proceeding.
7 A synonym, convertible term
पर्यायो निधनस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणां Pt. 2. 99
पर्वतस्य पर्याया इमे &c.
8 An opportunity, occasion.
9 Creation, formation, preparation, manufacture
10 Comprehensiveness.
11 A strophe of a hymn.
12 Property, quality.
13 (In Rhet.) A figure of speech
see K. P. 10
Chandr. 5. 108, 109
S. D. 733. (Note. पर्यायेण is often used adverbially in the sense of: 1 in turn or succession, by regular gradation
2 occasionally, now and then
पर्यायेण हि दृश्यंते स्वप्ताः कामं शुभाशुभाः Ve. 2. 13).
Comp.
अन्नं food intended for another.
उक्तं a figure of speech in Rhetoric
it is a circumlocutory or periphrastic way of speaking, when the fact to be intimated is expressed by a turn of speech or periphrasis
e. g. see Chandr. 5. 66 or S. D. 733.
च्युत a. supplanted, superseded.
वचनं
शब्दः a synonym.
शयनं alternate sleeping and watching.
सेवा service by rotation
Ku. 2. 36.
Monier Williams Cologne
English
पर्य्-आय a
m.
 going or turning or winding round, revolving, revolution,
KātyŚr.
course, lapse, expiration of time,
MBh.
Hariv.
Vet.
regular recurrence, repetition, succession, turn (ibc. or °येण
ind.
 in turn, successively, alternately
चतुर्थे पर्याये, at the fourth time),
KātyŚr.
Lāṭy.
Mn.
&c.
a regularly recurring series or formula (esp. in the Ati-rātra ceremony),
Br.
ŚrS.
 (-त्व
n.
 )
=
 -सूक्त,
Sāy.
a convertible term, synonym (-ता
f.
 -त्व
n.
 ),
Pañc.
Sāh.
Pāṇ.
 , Sch.
way, manner, method of proceeding (अनेन पर्य्-आयेण, in this manner),
SaddhP.
probability,
MBh.
(in rhet.) a partic. figure of speech,
Kpr.
Sāh.
(with Jainas) the regular development of a thing and the end of this d°,
Sarvad.
opportunity, occasion,
L.
formation, creation,
L.
point of contact,
L.
पर्य्-आय b
m.
 (with शब्द) a synonym,
MBh.
पर्य्-आय c
&c.
 See under 2. परी.
Monier Williams 1872
English
पर्य्-आय, अस्, m. going or turning round, revolv-
ing, winding round
revolution, passing away (of
time), course, lapse, expiration
regular recurrence,
repetition
succession, turn
regular order, arrange-
ment, methodical disposition, method
a regularly
recurring series or formula, especially in the Ati-rātra
ceremony (Ved.)
a strophe or clause of a hymn
(Ved.)
a convertible term, synonym
a list of
synonyms
N. of a particular figure in rhetoric
way, manner, mode, method of proceeding (e. g.
अनेन पर्यायेण, in this manner)
property,
quality, generic or specific character
opportunity,
occasion
formation, creation, manufacture, prepara-
tion, artificial production
comprehensiveness, ag-
gregation
पर्यायेण, in succession, in turn, by
turns, by rotation, successively, alternately, (opposed
to युग-पत्।)
—पर्याय-क्रम, अस्, m. order of
succession, regular rotation or turn.
—पर्याय-
च्युत, अस्, आ, अम्, one who has lost his turn, su-
perseded, supplanted.
—पर्याय-रत्न-माला, f.
‘pearl-string of synonyms, ’ N. of a lexicon.
—पर्-
याय-वचन, अम्, n. a convertible term, synonym.
—पर्याय-वाचक, अस्, आ, अम्, expressing a cor-
responding notion.
—पर्याय-वृत्ति, इस्, f. alternate
course or action.
—पर्याय-शब्द, अस्, m. a con-
vertible term, synonym.
—पर्याय-शयन, अम्,
n. alternate sleeping and watching.
—पर्याय-शस्,
ind. by phrases or sentences, &c. (Ved.)
periodically
in succession, by rotation, by turns, seriatim.
—पर्-
यायान्न (°य-अन्°), अम्, n. food intended for an-
other, food that should have been given to some one
else (as that of a Śūdra to a Brāhman).
—पर्या-
यार्णव (°य-अर्°), अस्, m. ‘ocean of synonyms, ’ N.
of a lexicon.
—पर्यायोक्त (°य-उक्°), अम्, n., N.
of a particular figure in rhetoric.
पर्याय पर्य्-आय। See under परी, p. 551.
Macdonell
English
पर्याय pari‿āya,
m.
 revolution
expiration 🞄of a period
change of seasons
periodic return
🞄repetition
regular succession
turn
🞄ritual turn with the Soma cups in the Atirātra 🞄feast
period, sentence
stanza
alternative 🞄word, synonym: °— or in. in order
alternately, 🞄-m, abs. going about
-krama,
m.
 🞄order of succession, regular rotation
-tva,
n.
 🞄condition of being a ritual turn
-anna,
n.
 🞄food meant for another.
Benfey
English
पर्याय पर्याय, i. e. परि-इ + अ,
m.
1. Expiration (of time), Hariv. 4791.
2. Change, MBh. 6, 3745.
3. Regular
order, return, 4, 612.
4. Repetition,
Hariv. 9647.
5. Succession,
Böhtl. Ind. Spr. 1424.
6. Turn, MBh. 13,
4755.
7. Manner.
8. A synonyme,
Pañc. ii. d. 107.
9. येण, instr.
Alternately.
Apte Hindi
Hindi
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"चक्कर लगाना, क्रान्ति"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"(समय की) समाप्ति, व्यतीत होना, बीतना"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"नियमित परावर्तन, या आवृत्ति"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"बारी, उत्तराधिकार, उचित या नियमित क्रम "
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
प्रणाली व्यवस्था
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"तरीका, रीति, प्रक्रिया की प्रणाली"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"समानार्थक, पर्यायवाची"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"सृष्टि, निर्माण, तैयारी, रचना"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
"धर्म, गुण"
पर्यायः
पुं*
 - परि + इ + घञ्
एक अलंकार
पर्यायः
पुं*
 - परि+इ+घञ्
अन्त
पर्यायः
पुं*
 - परि+इ+घञ्
एक अलंकार का नाम
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पर्याय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರಮ/ಒಂದಾದಮೇಲೆ ಒಂದು ಬರುವುದು
निष्पत्तिः - > परि+इण् (गतौ) "घञ्" (३-३-३८)
प्रयोगाः - > "पर्यायसेवामुत्सृज्य पुष्पसम्भारतत्पराः"
उल्लेखाः - > कुमा० २-३६
पर्याय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೀತಿ/ಪ್ರಕಾರ
पर्याय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮಾನಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಶಬ್ದ
पर्याय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವಸರ/ಸಮಯ/ಅವಕಾಶ
पर्याय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ಮಾಣ/ತಯಾರಿಸುವುದು
पर्याय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪದಾರ್ಥಗಳ ಗುಣ/ದ್ರವ್ಯಧರ್ಮ
पर्याय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರದ ಒಂದು ಭೇದ/ಪರ್ಯಾಯಾಲಂಕಾರ
विस्तारः - > ಒಂದು ವಸ್ತುವು ಕ್ರಮವಾಗಿ (ಒಂದಾದಮೇಲೊಂದರಂತೆ) ಅನೇಕ ಆಶ್ರಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಪರ್ಯಾಯಾಲಂಕಾರ."पर्यायो यदि पर्यायेणैकस्यानेकसंश्रयः"
L R Vaidya
English
paryAya {% m. %} 1. Course, lapse, expiration
2. regular recurrence
3. turn, succession, K.S.ii.36, M.iv.87
4. method, arrangement
5. method of proceeding, way, manner
6. a synonym, a convertible term, पर्यायोमरणस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणाम् Panch.ii.
7. opportunity, occasion
8. creation, manufacture, preparation
9. a figure of speech in rhetoric. (See K.Pr.x. under पर्याय).(पर्यायेण is used adverbially in the sense of- (1) in turn, in succession, by rotation
(2) at random, पर्यायेण हि दृश्यंते कामं स्वप्नाः शुभाशुभाः Ve.ii.)
Bopp
Latin
पर्याय m. (r. इ cum Vriddhi praef. परि s. अ)
1) circuitus,
ordo, orbis. UR. 54. 12. infr.
2) decursus temporis. Lass.
21. 18.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
paryāya, m. (= Pali pariyāya
in these mgs. not in Skt.),
(1) arrangement, disposition for doing anything: °yam akārṣīt … iha āgamanāya Mv 〔i.35.7〕, has made arrangements to come here (so Pali, pariyāyaṃ karoti)
brāhmaṇai(r) … paryāyo hy eṣa cintitaḥ Divy 〔624.7〕, this procedure has been devised …
(2) way, means, virtually = upāya: ko nu khalv asyāt paryāyo yena … Mv 〔iii.439.15〕, repeated 〔440.11〕, what would be a way (means) whereby …
in this sense esp. dharma-paryāya, q.v.
cf. dharmāṇāṃ paryāya-jñānam Bbh 〔214.10〕, and paryāya alone = dharma-p°, in SP 〔28.6〕 (vs) tam eva 'yaṃ (so with WT for KN yaṃ) icchati bhāṣaṇāya paryāyam agraṃ tada yo mayā śrutaḥ (so WT with Ḱ for KN yaṃ … śrutaṃ)
here doubtless also Mv 〔i.104.15〕 (vs), where mss. bodhisattvaparyāya-(unmetr., but MIndic °pariyāya- gives good meter and sense
Senart em. °pariṣāya)-īśvarā, lords of the manner (method
of teaching, dharma-p°) of Bodhisattvas
alternatively, °pariyāya = °yaṃ, acc. with deśayanti in 14, the Lords teach the way (manner, course, mg. 3) of bodhisattvas
(3) way, manner: loka- (so read with v.l., Senart loke) -paryāya-kovidu Mv 〔ii.405.6〕, knowing the ways of the world
cetaḥ-(citta-)-paryāya, q.v., the ways of thought, of the mind (esp. of others, as known by Buddhas)
anekaparyāyeṇa, in various ways, Av 〔i.63.8〕 etc.
anekaparyāyeṇa asmin kāye duḥkhāni saṃkramanti Mv 〔ii.146.3〕
anena paryāyeṇa, in this way, SP 〔107.5〕
〔316.8〕
Vaj 〔33.8—9〕
in this (changed, alternative) way SP 〔110.8〕
sometimes esp. anenāpi paryāyeṇa appears to mean even in that alternative, on that different supposition, SP 〔76.14〕, and prob. 〔82.9〕 (parallel to 〔76.14〕)
hence
(4) (alternative) kind, sort, in durūpa- (q.v.
so with mss.)-paryāyā (same vs 〔iii.456.19〕 durūpam āgamya) karmā kalyāṇapāpakā (〔iii.456.19〕 karma °pakaṃ) Mv 〔i.12.13〕 (vs), actions are of two alternative kinds, good and bad.
Indian Epigraphical Glossary
English
paryāya (IA 18), used in relation to an allotment.
(CII 1), cf. dharma-paryāya, ‘exposition of the doctrine’
a
religious text.
Cf. Pallānakāra (EI 23), Sanskrit Paryāyakāra, a saddler,
a saddle-maker.
Abhyankara Grammar
English
पर्याय (l) serial order or succession as opposed to simultaniety
the word is used in grammar in connection with a rule which, as the objector for the sake of argument, would like to hold and would apply by ' succession with respect to the rule in conflict, either before it or after it i.e. alternatively
cf. पर्याय: प्रसज्येत often found used in the Mahaअbhaasya as for example on I.4.1 etc.: cf. also तृजादयः पर्यायेण भवन्ति M.Bh. on P. I. 4.2. Vaart. 3
( 2 ) alternative word, . synonym
cf. अभिज्ञावचने लृट् | वचनग्रहणं पर्यायार्थमू । अभिजानासि स्मरसि बुध्यसे चतयसे इति ! Kaas. on P. III.2.112.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 समानार्थक, पर्याय, पर्यायवाचक, समानार्थिन्
adjective
यस्य अर्थः समानः अस्ति।
"कमलम् इत्यस्य चत्वारः समानार्थकाः शब्दाः लिख्यतु।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
gogs
१) पर्याय २) प्रतिबन्ध ३) लंघन
brjod pa
१) अनुव्याहरत् २) अभिधान ३) अभिधायिन् ४) अभिधीयते ५) आभिलाप ६) अभिलाप्य ७) अभिहित ८) आख्यान ९) आचक्षते १०) आम्नात ११) आम्नायते १२) आरोचन १३) आह १४) इरित १५) उक्त १६) उच्चारण १७) उच्चारयितव्य १८) उच्यते १९) उच्यमान २०) उदाहार २१) उदीरयति २२) उद्दिष्ट २३) उद्भावक २४) उद्भावन २५) उद्भावना २६) उद्भावित २७) उपदिश्यमान २८) कथयत् २९) कथ्यते ३०) कीर्ति ३१) ख्याप्यते ३२) जल्प ३३) जल्पते ३४) निश्चारयति ३५) पठन्ति ३६) पर्याय ३७) पाठ ३८) प्रकाशित ३९) प्रभावना ४०) प्रयुक्त ४१) प्रलाप ४२) प्रव्याहार ४३) प्रशंसा ४४) भणामि ४५) भाषते ४६) भाषिन् ४७) मत ४८) मन्त्रणा ४९) युक्त ५०) लपति ५१) वक्तव्य ५२) वक्ति ५३) वक्तुम् ५४) वचन ५५) वर्ण ५६) वर्णित ५७) वाचक ५८) वाचना ५९) वाचिन् ६०) वाद ६१) व्यपदेश ६२) व्याहरमाण ६३) व्याहार ६४) सूचयसि ६५)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्रणतिः प्रणिपातोऽनुनयेऽथ शयने क्रमात् ।
विशाय उपशायश्च पर्यायोऽनुक्रमः क्रमे ॥ १५०३ ॥
परिपाट्यानुपूर्व्यातृदतिपातस्त्वतिक्रमः ।
उपात्ययः पर्ययश्च समौ संबाधसंकटौ ॥ १५०४ ॥
-wordlist-
प्रणति (स्त्री), प्रणिपात (पुं), अनुनय (पुं), शयन (क्ली), विशाय (पुं), उपशाय (पुं), पर्याय (पुं), अनुक्रम (पुं), क्रम (पुं), परिपाटी (स्त्री), आनुपूर्वी (स्त्रीक्ली), आवृत् (स्त्री), अतिपात (पुं), अतिक्रम (पुं), उपात्यय (पुं), पर्यय (पुं), सम्बाध (पुं), सङ्कट (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अनुक्रम
अनुक्रम, पर्याय, विशाय
अनुक्रमश्च पर्यायो विशायः परिकीर्तितः ॥ ७३९ ॥
verse 4.1.1.739
page 0085
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पर्य्यायः,
पुं,
 (परि + इन गतौ + ‘परावनुपात्ययइनः ।’ ३ । ३ । ३८ । इति घञ् । क्रमप्राप्त-स्यानतिपातोऽनुपात्ययः ।) पर्य्ययणम् । क्रमः ।(यथा, कुमारे । २ । ३६ ।“पर्य्यायसेवामुत्सृज्य पुष्पसम्भारतत्पराः ।उद्यानपालसामान्यमृतवस्तमुपासते ॥
”)तत्पर्य्यायः । आनुपूर्व्वी २ आवृत् ३ परिपाटी ४अनुक्रमः ५ । इत्यमरः । २ । ७ । ३७ ॥
आनु-पूर्व्व्यम् ६ आनुपूर्व्वम् ७ आनुपूर्व्वकम् ८ परि-पाटिः ९ । इति भरतादयः ॥
प्रकारः । अव-सरः । इति मेदिनी । ये, ८९ ॥
निर्म्माणम् ।द्रव्यधर्म्मः । इति हेमचन्द्रः ॥
६ । १३९ । क्रमे-णैकार्थवाचकाः शब्दाः पर्य्यायाः । इति विजय-रक्षितः ॥
सम्पर्कविशेषः । येन सह यत्सम्पर्कःसम्बन्धस्तेन सह तत्पर्य्यायः । यथा, --“समानं कुलभावञ्च दानादानन्तथैव च ।तयोर्व्वंशसमानं हि पर्य्यायञ्च प्रचक्षते ॥
”इति कुलदीपिका ॥
(अर्थालङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे१० । १०४ ।“क्वचिदेकमनेकस्मिन्ननेकञ्चैकगं क्रमात् ।भवति क्रियते वा चेत् तदा पर्य्याय इष्यते ॥
”उदाहरणं क्रमेण यथा, --“स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधराःपयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः ।वलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरेक्रमेण नाभिं प्रथमोदविन्दवः ॥
विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रोणिभरालसाः ।वृककाकशिवास्तत्र धावन्त्यरिपुरे तव ॥
विमृष्टरागादधरान्निवर्त्तित-स्तनाङ्गरागादरुणाच्च कन्दुकात् ।कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलिःकृतोक्षसूत्रप्रणयी तया करः ॥
ययोरारोपितस्तारो हारस्तेऽरिबधूजनैः ।निधीयन्ते तयोः स्थूलाः स्तनयोरश्रुबिन्दवः ॥
एषु च क्वचिदाधारः संहतरूपोऽसंहतरूपश्च ।क्वचिदाधेयमपि । यथा, ‘स्थिताःक्षणं पक्ष्मसु’इत्यत्र उदबिन्दवः पक्ष्मादावसं हतरूप आधारेक्रमेणाभवन् । ‘विचरन्ति’ इत्यत्राधेयभूतावृकादयः संहतरूपारिपुरे क्रमेणाभवन् । एव-मन्यत् । अत्र चैकस्यानेकत्र क्रमेणैव वृत्ते-र्विशेषालङ्काराद्भेदः । विनिमयाभावात् परि-वृत्तेः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पर्याय
पु०
 परि + इण--घञ् । १ अनुक्रमे २ प्रकारे ३ अवसरेमेदिनिः ४ निर्माणे ५ द्रव्यधर्मभेदे ६ समानार्थबोधके शब्देच हेमच० ।
Capeller
German
पर्याय
m.
 Umlauf, Verlauf, Wechsel,
Wiederholung, Reihenfolge, Art und
Weise
Wechselbegriff, Synonym (g.).
°— u. Instr. reihum, wechselweise.
Abstr.
°ता
f.
 ,
°त्व
n.
Burnouf
French
पर्याय पर्याय
m.
 (आ
अय, de इ) circuit, tour
révolution du temps
opportunité, occasion
ordre, méthode,
arrangement
préparation artificielle d'un produit
propriétes
d'une substance
arrangement des termes synonymes dans un
dictionnaire.
पर्यायशयन
n.
 action de dormir à heure réglée.
Stchoupak
French
पर्य्-आय-
m.
 fait de tourner, tour, révolution, laps, cours (du
temps)
récurrence régulière, répétition
synonyme
vraisemblance,
période
succession
-एण et iic. à son tour, successivement,
alternativement
-शस् id.
occasionnellement
-ता-
f.
 fait d'être
synonyme.
°वाचक- a. synonyme.
°सेवा-
f.
 service à tour de rôle.