| YouTube Channel

पर्णनर (parNanara)

 
शब्दसागरः
English
पर्णनर
m.
 (-रः) A man of leaves, an effigy stuffed with leaves, made
to represent a person deceased, whose body cannot be found, and
for whom obsequial rites are performed with this representative.
E.
 पर्ण, and नर a man.
Yates
English
पर्ण-नर (रः) 1.
m.
 A man of leaves
effigy of one dead and lost.
Spoken Sanskrit
English
पर्णनर parNanara
m.
 man of leaves
पर्णनर parNanara
m.
 effigy stuffed with leaves or made of leaves and burnt as a substitute for a lost corpse
Wilson
English
पर्णनर
m.
 (-रः) A man of leaves, an effigy stuffed with leaves,
made to represent a person deceased, whose body cannot be found, and for whom
obsequial rites are performed with this representative.
E.
 पर्ण, and नर a man.
Monier Williams Cologne
English
पर्ण—नर
m.
 ‘man of l°’, an effigy stuffed with l° or made of l° and burnt as a substitute for a lost corpse,
Cat.
Apte Hindi
Hindi
पर्णनरः
पुं*
 पर्णम्-नरः -
पत्तों से बनाया गया पुतला जो अप्राप्त शव की जगह रखकर जलाया जाता है
L R Vaidya
English
parRa-nara {% m. %} the figure of a man made of leaves and burnt in place of a lost corpse.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पर्णनरः,
पुं,
 (पर्णैः पलाशपत्रैर्निर्म्मितो नरः नरा-कारः पुत्तलकः ।) पित्रादिशवास्थ्यलाभे दाहार्थ-तत्प्रतिनिधीभूतशरपलाशपत्ररचितोर्णातन्तु-वेष्टितयवपिष्टलिप्तनराकारपुत्तलकः । यथा, “आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टम् । अस्थिनाशे पलाश-वृन्तानां त्रीणि षष्टिशतानि पुरुषप्रतिकृतिं कृत्वा, अशीत्यर्द्धन्तु शिरसि ग्रीवायां दश योजयेत् ।‘उरसि त्रिंशतं दद्यात् विंशतिं जठरे तथा ॥
बाहुभ्याञ्च शतं दद्यात् दद्यादङ्गुलिभिर्दश ।द्वादशार्द्धं वृषणयोरष्टार्द्धं शिश्न एव च ॥
ऊरुभ्यान्तु शतं दद्यात् त्रिंशतं जानुजङ्घयोः ।पादाङ्गुलीषु च दश एतत् प्रेतस्य लक्षणम् ॥
ऊर्णासूत्रेण संवेष्ट्य यवपिष्टेन लेपयेत् ॥
’आदिपुराणम् ।‘तदलाभे पलाशोत्थैः पत्रैः कार्य्यः पुमानपि ।शतैस्त्रिभिस्तथा षष्ट्या शरपत्रैर्विधानतः ॥
’तदलाभे अस्थ्यलाभे । अत्र पलाशपत्रशरपत्रयोःतुल्यत्वेनोपादानात् आश्वलायनसूत्रेऽपि प्रति-कृतौ शरपत्रस्य लाभः । अत्राचाराद्योग्यत्वाच्चशरपत्रैः पुत्तलकं कृत्वा शिरप्रभृतिषु पलाश-पत्राणि देयानि । ततो वेष्टनं ऊर्णासूत्रेण लेपनंयवपिष्टेनेति । अशौचाभ्यन्तरदाहे शेषाहेन-शुद्धिः । तदुत्तरपर्णनरदाहे तु त्रिरात्रम् । एवंपर्णनरं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेदित्यादि पुरा-णात् । यज्ञपार्श्वः ।‘पुत्त्राश्चेदुपलभ्येरन् तदस्थीनि कदाचन ।तदलामे पलाशस्य सम्भवे हि पुनः क्रिया ॥
’हि यस्मात्तदलाभे अस्थ्नामप्राप्तौ पलाशस्य तत-कृतपुत्तलकस्य दाहक्रिया । पुनरपि सम्भवेअस्थिलाभे पुनरपि अस्थिदाहक्रिया विहितातस्माद्यदि पुनरस्थीनि प्राप्यन्ते तदा पुनर्दाह-त्रिरात्राशौचे कर्त्तव्ये न पुनः पिण्डादिदानं वक्ष्य-माणयुक्तेः । विष्णुः ।“त्रिपक्षे तु गते पर्णनरं दह्यादनग्निकः ।त्रिपक्षाभ्यन्तरे राजन्नैव पर्णनरं दहेत् ॥
तदूर्द्ध्वमष्टमीं प्राप्य दर्शं वापि विचक्षणः ॥
”दहेदिति शेषः । अस्यार्थः । अशौचाभ्यन्तरेयदि पर्णनरदाहं न कुर्य्यात्तदा मरणदिना-वधित्रिपक्षानन्तरं दाहः कार्य्य इत्यर्थः । इतिहरिदासतर्काचार्य्याः ॥
यादवभट्टोऽप्येवम् । व्यव-हारोऽपि ईदृश एव ।‘पर्णनरं दहेन्नैव विना दर्शं कदाचन ।अस्थ्नामलाभे दर्शे तु ततः पर्णनरं दहेदिति ॥
’दीपकलिकायां सुमन्तुवचनात् दर्शे पर्णनर-दाहः । दर्शमित्यत्राष्टमीमिति क्वचित् पाठः ।अत्राष्टमी कृष्णा पितृकर्म्मणि कृष्णपक्षस्यप्राशस्त्योक्तेः ।” इति शुद्धितत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पर्णनर पु पर्णनिर्मितः नर इव । अख्यलाभे मृतस्य दा-हार्थं पर्णनिमिते नराज्जतौ पुत्तलिकाभेदे तद्विधानंशु० त० उक्तं यथा“अथास्थ्यलाभे पर्णनरदाहः । तत्राश्वलायनमृह्यपरि-शिष्टम् “अस्थिनाशे पलाशानां त्रीणि षष्टिशतानि च ।पुरुशप्रतिकृतिं कृत्वा दहेत मन्त्रपूर्वकम् । अशीत्यर्ङ्गन्तुशिरसि ग्रीवायां दश योजयेत् । उरति त्रिं पतं दद्या-द्विंशतिं जठरे तथा । बाहुभ्याञ्च यतं दद्यात् दद्या-दष्ट्वलिभिर्दश । द्वादशार्द्धं वृषणवोरष्टार्द्धं शिश्र एवच । ऊरूभ्याञ्च शतं दद्यात्त्रिंशतं जासुजङ्घयोः ।पादाङ्गसिषु च दश एतत् प्रेतस्य लक्षणम् । जर्णा-स्तत्रेण संबेष्ट्य यवपिष्टेन लेपयेत्” । आदिपुराणम्“तदलाभे पलाशोत्यैः पत्नैः कार्य्य १ पुमानपि । शतै-स्त्रिभिस्तश्रा षष्ट्या शरपत्रैर्विधानतः” । तदलाभेऽस्थ्य-लाभे । अत्र षलाशपत्रशरपत्रयोस्तुल्यत्वेनोपादानात्आश्चलायनगृह्येऽपि प्रतिकृतौ शरपत्रस्र लामः । अत्रा-चाराद्योग्यत्वाच्च शरपत्रैः पुत्तलकं कुत्वा शिरःप्रभृतिषुपलाशपत्राणि देयानि ततो वेष्टनमूर्णासूत्रेण, लेपनंबवपिष्टेनेति । अत्राशौचाभ्यन्तरे दाहे शेषाहेन शुद्धिःतदुत्तरपर्णनरदाहे तु त्रिरात्रम् । “एवं वर्णनरंदग्धा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्” इत्यादिपुरणात् । यज्ञ-पार्श्वा “पुत्राश्चेदुपलभ्येरन् तदस्थीनि कदाचन । तद-लामे पत्वाक्षस्य सम्भवे हि पुनःक्रिया” । हि वस्पा-तदलाभेऽस्थ्यसंप्राप्तौ पलाशस्य तत्कृतपुत्तलकस्य दा-हक्रिया पुनरपि सम्भवे जाभेऽस्यिदाहक्रिया विहितातस्माद्यदि पुनरस्थीनि प्राप्यन्ते तदा पुनर्दाहे त्रिरात्राथौचे कर्तव्ये न पुनः पिण्डादिदानं वक्ष्यमाणयुक्तेः ।“अशौ चानन्तरं चेत् स्याद्दाहः पर्णनरस्य च । त्र्यहा-च्छुद्ध्यन्ति च तथा सन्निकृष्टाः सगोत्रजाः । दर्शे दहेत्“पर्णनरं दहेन्नैव विना दर्शं कथञ्चन । अस्थ्यलाभेतु दर्शेऽपि ततः पर्णनरं दहेत्” इति दीपकलिकायांसुमन्तुवचनात् । दर्शे इत्यत्राष्टम्यामिति कचित् पाठः ।श्रष्टमी कृष्णा सन्देहे पितृकर्मणि कृष्णपक्षप्राधान्थेनोक्तेः । “नरं पर्णं दहेत्वैव प्राक् त्रिपक्षात् कव-ञ्चन । त्रिपक्षे तु न वै दह्यात् दर्शे प्राप्ते ह्यनग्निकः” ।इत्यशौचव्यपगमे बोध्यम् । यथाह शुद्धिरत्नाकरे यमः“अशौचमध्ये यत्नेन दाहयेदुक्तया वृता । कृणपक्षेपञ्चदश्यामष्टम्यां वा समाहितः । एकादस्यां विशे-षेण ततः प्रभृति सूतकम् । त्रिरात्रं सर्ववर्ष्णनामेपधर्मो व्यवस्थितः ।” कृष्णपक्ष इत्यत्राशौचव्यपगमेवोध्यम् । वायुपुराणे “पर्णनरं दहेन्नैव प्राक् त्रिपक्षात्कथञ्चन । पितृहा मातृहाष्टम्यान्नैव दर्शे दहेत् यदि ।”विष्णुपु० “त्रिपक्षे तु गते पर्णनरं दद्यादनग्निकः ।त्रिपक्षाभ्यन्तरे राजन्! नैव पर्णनरं दहेत् । तदूर्द्ध्वन-ष्टमीं प्राप्य दर्शं वापि विचक्षणः ।” दहेदिति ज्ञेयः ।“श्रशौचाभ्यन्तरे यदि दाहं न कुर्य्यात् तदा मरणदिना-वधि त्रिपक्षानन्तरं दाहः कार्य्य इत्यर्थः” इतिहरिदासकर्काचार्य्याः । “पर्श्यं नरं दहेग्नैन विनादर्शं कदाचन । अस्थ्नामलाभे दर्शे तु ततः पर्णनरंदहेत्” इति दीपकसिकायां सुमन्तुवचनाहर्थे दाहः ।शत्राहमीति क्वचित् पाठः । यमः “त्रिपद्वाभ्यन्तरेराजन् । नैव पर्णनरं दहेत् । तदूर्द्ध्वमष्टनीं प्राध दर्शंवापि विचक्षणः” । अष्टमीत्यत्र कृष्टाष्टमीत्यर्थः ।पितृकर्मणि कृष्णपक्षप्राधान्येनोक्तेः इति हरिदासत-काचार्य्यलिखनात् । एतच्चाशौचव्यतिरिक्तविषयम्” ।अत्र नक्षत्रादिकालभेदः स० घि० पी० उक्तो यथा“शुक्रारार्किषु दर्शभूतमदने नन्दा सुतीक्ष्णोग्रभेपौष्णे वारुणभे त्रिपुष्करदिने न्यूनाधिमासेऽयने ।याम्येऽवदात् परतश्च पातपरिघे देवेज्यशुक्रास्तके भद्रा-वैष्टतयोः शवप्रतिक्वतेर्दाहो न पक्षे सिते । जन्मप्रत्यरि-तारयोर्मृतिसुखान्येऽब्जे च कर्तुर्न सन् मध्यो मैत्र-भगादितिध्रुवविशाखाद्व्यङ्घ्रिभे क्षेऽपि च । श्रेष्ठो-ऽर्केज्यविधोर्दिने श्रुतिकरस्वात्यश्विपुष्ये तथा त्वाशौचा-त्परतो विचार्य्यमखिलं मध्ये यथासम्मवम्” मु० चि० ।“एवंविधे दिने शवस्य मृतस्य प्रतिकृतिः शरपत्रादिनासावयवत्वकल्पनं तस्य दाहो न कार्यः कुतः यती द्विविधःप्रेतसंस्कारः प्रत्यक्षशरीरस्यैकः प्रतिकृतेरन्यः तत्र प्रत्यक्ष-शरीरसंस्कृतौ शुभाशुभदिनविचाराभावः यदाह गार्ग्यः“प्रत्यक्षशवसंस्कारे दिनं नैव अविशोधयेदिति” प्रतिकृतिसं-स्कारस्य हि कासत्रयम् अशौचमध्ये वर्षमध्ये वर्षानन्तरंचेति अत्राशौचमध्ये यदि प्रतिकृतिसंस्कारश्चिकीर्षित-स्तदा यथासम्भवं दिनशुद्धिर्विचार्य्या वर्षमध्ये वर्षानन्तरं वाप्रतिकृतिसंस्कारे अवश्यं कालशुङ्गिर्विचार्या एतदप्याहगार्ग्य एव “आशौचमध्ये क्रियते पुनः संस्कारकर्म चेत् ।शोधनीयं दिनं तत्र यथासम्भवमेवमेव तु । आशौचवि-निवृत्ता चेत् पुनः संस्क्रियते मृतः । संशोध्यैव दिनं ग्रा-ह्यमूर्ध्वं संवत्सराद्यदि” । प्रेतकार्य्याणि कुर्वीतेति शेषःअतएवोक्तम् “आशौयात्परतो विचार्यमखिलं मध्येयथासम्भवमिति” । एतद्वाक्यमत्रैव स्पष्टं व्याख्यास्यतेतत्र दिनशुद्धिरुच्यते शुक्रारेत्यादिना शुक्रः प्रसिङ्गःआरो मङ्गलः आर्किः शनिः एषां वारे प्रतिकृतेर्दाहोनेति प्रत्येकं सम्बन्धः । तथा दर्शोऽमावस्या भूतचतुर्दशीमदनस्त्रयोदशी नन्दाः प्रतिपत्षष्ट्येकादश्यः आसुतिथिषु दाही न कार्यः यदाह मरीचिः “नन्दायांभार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिपुष्करे । पितृश्राद्धं न कुर्वीतगृहो पुत्रधनक्षयात् । एकादश्यां तु नन्दायां तिनीवाल्यां भृगोर्दिने । नभस्ये च चतुर्दश्यां कृत्तिकासुत्रिपुष्करे” । द्वितीयवाक्यमतिदुष्टताकथनार्थं सिनीबाल्याममावास्यायां भृगोर्दिने शुक्रयारे इति सुम्बन्धोव्याख्येयः अत्र श्राद्धं न कुर्वीतेत्यनुषङ्गः श्राद्भशब्दे-नात्र प्रेतक्रिया विवक्षिता । तथा तीक्ष्णोग्रभे मूल-ज्येष्ठार्दाश्लेषालीक्ष्यानि उग्राणि पूर्वात्रयभरणीषषाःपोष्णे रेवत्यां बारुणे शातभे त्रिपुष्करदिने भद्रातिथयःसूर्य्यभौमशनिवाराः कृत्तिकापुनर्वसूत्तराफाल्गुनी वि-शाखोत्तराषाढापूर्वभाद्रपदाः एतत्त्रितयसंहतिरूपे दिनेप्रतिवृतेर्दाहो न कार्य इति केचिद्व्याकुर्वते तत्र पूर्व-पद्येनैव निषेधसत्त्वात् मनु प्रत्यक्षमृतौ स निषेधोन तु प्रतिकृतिदाहे एवं तर्हि सम्मतिवाक्याभावान्नायमर्थइति ब्रूमः । यदुक्तं ज्योतिःपराशरेण “साघारणध्रुवो-ग्रे मैत्रे नो शस्यते मसुध्याणाम् । प्रेतक्रिया कथ-ञ्चित् त्रिपुष्करे यमलधिष्ण्येवेति” अत तिर्पुव्करशब्देनबिशिष्टयोगो विवक्षित इति चेत् अत्र ब्रूमः त्रिचरण-नक्षत्राण्येव त्रिपुष्करपदेनोच्यन्तेऽतो हेमाद्रिणापिकृत्तिकादीन्येव तिचरणानि मानि त्रिपुष्करशब्देनव्याख्यातानि अतएवाह कश्यपः “भरण्याद्रा मथा श्लेषामूलं त्रिचरणानि च । प्रेतक्रियासु दुष्टानि घनिष्ठाद्यं चपञ्चकम्” इति पराशरवाक्ये वहूनि प्रेतकृत्ये सामान्यतोनिषिडानि कश्यपवाक्येऽन्यानतिदुष्टान्युक्तानि इटमेवा-भिप्रेत्य ग्रन्यकृतोक्तानि तत्र धनिष्ठाया अग्रहणं मध्य-मेषु वक्ष्यमाणत्वात् । अथ न्यूनाधिमासे क्षयमासे अधि-मासे च शवप्रतिकृतिदाहो न कार्यः । उक्तञ्च ज्योति-र्निबन्धे गरुडपुराणे “न कुर्य्यात् गुरुशुक्रास्ते पौषैखापे मलिम्लुबे । विसम्बितं प्रेतकार्यं गयां गीदावरींविनेति” मेधातिथिः “अस्तं गते गुरी शुक्रे पौषाषा-ढाधिमासके । प्रेतकार्यं न कुर्वीत गयां गोदावरींविनेति” अधिमासस्योपलक्षणत्वात् क्षयमासेऽपि नकार्यं प्रेतकार्यमित्यर्थः । अतएव मूले न्यूनमासनिषेधः । अथाव्देकणाद्वर्षात्परतः ऊर्ध्वं याम्येऽयनेदक्षिणायने कर्कादिषड्राशिस्थिते सूर्य्ये न दाहः कार्यःअर्थादुत्तरायणं सम्यक्, उपलक्षणणत्वादवमदिनमपिनिषिद्धम् उक्तञ्च गार्ग्येण “ऊर्ध्वं संवत्सराद्यदि”प्रेतकार्याणि कुर्वीत श्रेष्ठं तत्रोत्तरायणम् । वृष्णपक्षश्चतत्रापि वर्जयेत्तु दिनहूयम्” । इति गारुडपुराणेऽपि “नकुर्य्याद्गुरुशुक्रास्ते पौषे स्वापे मलिम्लुचे । विलम्बितंप्रेतकार्यं गयां गोदावरीं विनेति” । अत्र वाक्ये पौषस्वा-पयोर्निषिङ्गत्वान्मार्गशीर्षस्य मध्यमत्वं प्रतीयते तदावश्य-कविषयं प्रथमवर्षे तु दक्षिणायनमपि शुभमेव । पात-परिथे व्यतिपाताख्ये योगे गणितागते व्यतीपाताख्येमहापात इत्यपि केचित् परिघाख्ये योगे तथा देबे-ज्यशुक्रास्तके गुरुशुक्रयोरस्ते अत्र स्वार्थे कः । तथाभद्रावैधृतयोः भद्रावैधृतौ प्रसिङ्गौ गणितसाध्ये वैधृ-ताख्ये महापाते इत्यपि केचित् । तथा सिते पक्षे शुक्लपक्षेशवप्रतिकृतेर्दाहो न कार्यः । यदुक्तं नारदेन श्राद्गलक्ष-णाध्याये “चतुर्दशीं तिथिं नन्दां शुक्रारावार्किवासरम् ।सितेज्ययोरस्तमयं द्व्यङ्घ्रिभं विषमाघ्रिभम् । शुकुपक्षं चसन्त्यव्य पुनर्दहनमुच्यते” इति अन्यत्रापि “नन्दा षदन-भूतायां पातवैघृतविष्टिषु । शुक्रार्किभौमपरिथध्रुवमिश्रोग्रमूलभे । कर्तुश्चन्द्रेऽष्टवेदान्त्ये ब्जन्मप्रत्यरितारके ।त्रिपादभे सिते पक्षेऽयने याम्येऽव्दतः परम् । शवप्रतित्रतेदांहः शुक्रेऽस्तेऽधिकमासके । नेष्टो मध्यो द्विपा-न्मैत्रद्वीशादितिभगध्रुवे” इति तथा कर्तुः प्रेतश्रा-द्धाद्यधिकारिणो जन्मप्रत्यरितारयोः जन्मतारा उत्प-त्तिनक्षत्रं दशममेकोनविंशं चेति प्रत्यरितारा जन्मभात्पञ्चमं चतुर्दशं त्रयोविंशं चेति । कथा कर्तुर्मृतिमुखा-न्त्येऽब्जे स्वजन्मराशेरष्टमचतुर्थद्वादशस्थे चन्द्रे सतिदाहो न सन् न प्रशस्तः” ।वराहपुराणे “चतुर्थाष्टमगे चन्द्रे द्वादशे च वि-वर्जयेत् । प्रेतकृत्यं व्यतीपाते वैधृतौ परिघे तथा ।करणे विष्टिसंज्ञे च शनैश्चरदिने तथा” । विष्टिसंज्ञंकरणं भद्रा । महाभारते “नक्षत्रेण न कुर्वीत यस्मिन्जातो भवेन्नरः । न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाग्नेयेऽपिभारत! । दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरे च विवर्जयेत्” इतिप्रोष्ठपदयोः पूर्वाभाद्रपदोत्तराभाद्रपदयोः आग्नेये कृत्ति-कायाम् । कालविशेषादिकं नारदेनोक्तम् “दिनोत्तरार्द्धेतत्कर्तुचन्द्रताराबलान्विते । पापग्रहे बलयुते शुक्रलग्नांशवर्जनम् । तत्पुनर्दहनं प्रोक्तमिति “अथ शव-प्रतिकृतिदाहे मध्यनक्षत्राण्युच्यन्ते मैत्रमनुराघा भगःपूर्वाफाल्गुनी अदितिध्रुवविशाखाः प्रसिद्भाः द्व्यङ्घ्रिभंमृगचित्रा धनिष्ठा । ज्ञेऽपि बुधवारेऽपि शवप्रतिकृतिदाहीमध्यमः न शुभफलदो नाप्यनिष्टफलद इत्यर्थः उक्तञ्चकश्यपेन “फल्गुनीद्वितयं रोहिण्यनुराधा पुनर्वसुः ।द्वे आषाढे विशाखा च भानि द्विचरणानि च । एतानिकिञ्चिद्दुष्टानि वर्जयेत् सति सम्भवे” इति । “नेष्टो मध्योद्विपान्मैत्रद्वीशादितिभगध्रुवः” इति चेत्युक्तेर्बुधे सम्म-त्यभावः । अथार्केज्यविधोरर्केज्याभ्यां सहितो विधुरितिमध्यमपदलोपी समासः । सूर्यगुरुचन्द्राणां दिने वारेदाहः श्रेष्ठस्तथा तेन करणेन श्रुतिकरस्वात्यश्विपुष्येएषु निषिद्धनक्षत्रगणाद्बहिर्भूतेषु पञ्चसु भेषु शवप्रतिकृते-र्दाहः श्रेष्ठोऽनुष्ठीयमानः शुभफलद इत्यर्थः । आशौचा-त्परत इत्यादिव्याख्यातार्थं ननु प्रतिकृतिसंस्कारः किं-निमित्तम् उच्यते । दैवान्मानुषाद्वाऽपराधान्मृतस्य विधि-वद्दाहो नाभूत् किन्तु काष्ठवद्दाहो जातीऽथ वा परदेश-गतस्य चौरदंष्ट्र्यादिहतस्य तद्भीतेरेव केनचित् काष्ठव-द्दाहोऽपि न कृतोऽथ वैकाकित्वान्न जातस्तदा प्रतिकृति-दाहो विघेयः उक्तञ्च ब्रह्मपुराणे “अनाहिताग्नेर्देहस्तुदाह्यो गृह्याग्निना द्विजैः । तदभावे पलाशोत्थैः पत्रैःकार्यः पुमानपि । सुषिष्टैर्जलसंमिश्रैर्दग्धव्यश्च तथग्निना । असौ स्वर्गाय लीकाय स्वाहेत्युक्त्वा सबान्धवैः ।एवं पर्णशवं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्” इति । तद-भावे देहाभावे तथाग्निना गृह्याग्निना अपिशब्दात्स्त्रीमरणे तद्देहाभावे स्त्र्यपि पलाशोत्थैः पत्रैः कार्य्ये-त्यर्थः । आहिताग्नेस्तु श्रौतसूत्रे विधिमाहापस्तम्बः“यद्याहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो न प्रज्ञायेत स यां दिश-मभिप्रस्थितस्तां दिशमस्याग्निभिः कक्षं दहेयुरपि वाज-सनेयिनामिति त्रीणि षष्टिशतानि पलाशवृन्तानि तैःकृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कृत्वा तामस्याग्निभिर्दहेयुरितिवा” । अत्र पक्षद्वयं यथाप्रवासगतो यदि न प्रज्ञायेतप्रमीत इति यतो मृत इत्येव निर्णये स यां दिशं प्रस्थितोभवेत्तां दिशं प्रति यः कक्षोऽकृष्टोभूमिप्रदेशस्तृणवांस्तंदेशमस्य मृतस्य श्रौत्राग्निभिस्तूष्णीं दहेयुर्बान्धवाः पितृ-मेधविधिना । अयमेकः पक्षः । अपि वा अथवा ।त्रीणि षष्ठ्युत्तराणि शतानि २६० पलाशवृन्तानि पला-शानि पर्णानि यत्र तिष्ठन्ति तादृशानि वृन्तानि संपाद्यतैर्वृन्तैः पलाशवृक्षीयैस्त्रिपत्रैर्वृन्तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कृत्वा तामाकृतिमस्याग्निभिः पितृमेधविधिना दहे-युरिति वाजसनेयिनां मतमिति द्वितीयः पक्षः । परा-शरेण तु कुशैः प्रतिकृतिः कार्येत्युक्तम् । “कृष्णाजिनेसमास्तीयं कुशैस्तु पुरुषाकृतिमिति” कुर्य्यादिति शेषः ।अत्र पलाशवृन्तकुशविध्योरन्यतरेणानुष्ठानं व्रीहियववत्तु-ल्यबलत्वात् । शवप्रतिकृतिदाहानुष्ठानविधिस्तु शौनका-द्युक्त दिशा ज्ञेयः नात्राप्रस्तुतत्वाल्लिख्यते अयं च पला-शवृन्तादिभिः प्रतिकृतिविधिरस्थ्यलाभे यदा तु मृतास्थ्रांलाभस्तदा तैरेव प्रतिकृतिः कार्य्या । यदुक्तं छन्दोगसूत्रे“अथातः पुनर्दाहविधिं व्याख्यास्यामो यदि शरीरं नश्ये-दस्थीन्यादायास्थीनि क्षीरोदकेन प्रक्षाल्यास्थिभिः कृष्णा-जिने पुरुषाकृतिं कृत्वा पूर्बवद्दहेत्तेषामलाभे पलाशवृन्तैःकृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कृत्वा चत्वारिंशता णिरो दशभि-र्ग्रीवां विंशत्योरस्त्रिंशतोदरं पञ्चाशता पञ्चाशता बाहू-तयोरेव पञ्चभिरङ्गुलीन् सप्तत्या सप्तत्या पादौ तथैवाङ्गु”लीरष्टाभिः शिश्नं द्वादशभिर्वृषणं तां कुशैर्वेष्टयित्वातस्मिन्नेव पूर्ववद्दहेदिति । अस्यार्थः चत्वारिंशता पला-शवृन्तैः शिरः संपाद्य दशभिर्ग्रीवां विंशत्योरस्त्रि शताजठरं पञ्चाशतैकबाहुं तथैव पञ्चाशताऽपरम् पञ्चभिःपञ्चभिरङ्गनीन् तथा सप्तत्या सप्तत्या पादद्वय तत एवपञ्चभिरङ्गुलीन् एवं पञ्च पञ्च षष्ठ्यैकः पादः सम्पन्नःअष्टाभिः शिश्नं द्वादशभिर्वृषणद्वयं एवं च षष्ट्यधिकत्रि-शत्या पलाशवृन्तैरवयवकल्पना भवति तां प्रतिकृतिंतस्मिन्नेव कृष्णाजिने पूर्ववदिति पितृमेधविधिना दहे-दित्यर्थः एतादृशे विषये कालनियमः शुक्रारार्किष्वि-त्यादिनोक्तः यतः “अथातः संप्रवक्ष्यामि यत् पुनर्द-हनं नृणाम्” इत्यादिना पद्यसमुदायेन कालशुद्धिमुक्त्वा“अतीतविषये काम्ये न्यूने श्राद्धे महालये । एतत्सर्वं विचिन्त्याशु कुर्याच्छ्राद्धमतन्द्रितः” इति कश्यपेनकालातीतविषयत्वेनाभिधानात्” ।आशौचमध्ये क्रियते चेत्तदा भद्रा भरणी धनिष्ठापञ्चकादिदोषराहित्यमपेक्षितं, नैव बहुकालव्यापिशुक्रा-स्तादिदोषापेक्षा कार्येति गर्गवाक्ये यथासम्भवपदस्यार्थःसर्वथा त्वाशौ चदिनेष दुष्टेषु दोषतारतम्येन महादोष-त्यागोऽल्पदोषाङ्गीकारी यथा लोकप्रसिद्ध्रिः तादृशे दिनेशवप्रतिकृतिदाहो विधेयः सर्वथा दोषरहिते दिने तू-त्तम एव सः । अथ यदि मरणश्रवणानन्तराशौचदिनानांराजिकदैविकब्राह्मणाद्यलाभरूपप्रतिवन्धादतिक्रसणमभू-चदाशौचमस्ति न वेति विचारः राजिकदैविकसम्भाव-नायां सत्यां सद्य एव शौचं स्यान्नत्वाशौचं यदाह परा-शरः “दुर्मिक्षे राष्ट्रसन्वापे आपदां च समुद्भवे । उप-सर्ममृते चेव सद्यः शौचं बिधीयते” इति । यमवृह-स्पती “दैवे भये समुत्पन्ने प्रधानांशे विनाशिते । सद्यःशौचं समाख्यातं कान्तारापदि सम्प्रतीति” । पैठीनसि-रपि “विवाहदुर्गयज्ञेषु यात्रायां तीर्थकर्मणि । नतत्र सूतकं तद्वत् कर्म यज्ञादि कारयेत्” इति । कालान्त-रालभ्यायाङ्गयादियात्रायां तादृशे एव तीर्थकर्मणितीर्थस्नानदानादिकर्माण तादृशे विषये आशौचग्रहाभा-वादेव शवप्रतिकृतिदाहाभावः यदा तु ब्राह्मणाद्यलाभ-स्तदाशौचपरिग्रहः स्यादेव परत्वाशौचदिनानन्तरं वर्ष-मध्ये दिनशुद्धिमपेक्ष्यैव शवप्रतिकृतिदाही विधेयः“आशौचस्य निवृत्तौ चेत् पुनः संस्क्रियते मृतः । संशो-ध्यैव दिनं ग्राह्यमिति” गर्गेणैवकारसहितदिनपदोक्तेःअयमर्थः अत्रापि भद्राभरणीपञ्चकादिर्दोषः कतिपय-दिनव्यापी त्याज्य एव न तु शुक्रास्तादिकबहुकालव्यापिदोषप्रतीक्षा । तदुक्तं ज्योतिर्निबन्धे पितृखण्डे “शुक्र-स्यास्तमने चैव देवेज्यस्य तथैव च । प्रेतकार्यं प्रदुष्येतप्रथमं वत्प्ररं विनेति” । अथ यदि वर्षमध्ये राजिक-दैविकाद्युपद्रवः सम्पन्नस्तदा वर्षोत्तरं निषिद्गदक्षिणा-यनशुक्रास्तादिमहादोषरहिते भद्राभरणीपञ्चकादिदोषरहिते च काले शवप्रतिकृतिदाहः कायः उक्तञ्च गा-र्ग्येण “ऊर्ध्वं संवत्सराद्यदि । प्रेतकार्याणि कुर्वीतश्रेष्ठंतत्रोत्तरायणम्” इत्यादीनि मूलवाक्यानि प्रागभिहि-तानि । अतएव मूलपद्येऽप्यव्दात्परतो याम्येऽयने तथादेवेज्य शुक्रास्तके शवप्रतिकृतिदाहो न कार्य इतिव्याख्येयम् । प्रथमे वर्षे तु नायं दोषः सर्बत्रापि गया-गोदावर्य्योस्तीर्थयोः प्राप्तयोः सतीरयं शुक्रेज्यास्तदक्षि-णायनादिमहादोषविचारः कोऽपि नास्ति तदुक्तं ज्यो-तिर्निबन्धे प्रेतमञ्जर्य्याम् । “प्रेतकार्य्याणि सर्वाणि व्रत-स्नानजपादिकम् । वर्ज्यं शुक्रेज्ययोरस्ते गयां गोदा-वरीं विनेति” पी० धा० । अत्र दर्शे विध्रिनिषेधौ देशाचा-रभेदात् व्यवस्थाप्यौ पर्णशवपर्णपुत्तलिकादयोऽप्यत्रार्थे ।