परिमाणं (parimANaM)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte 1890

English

 परि(री)माणं 1 Measuring,  measure (of strength,  power &c.)
 सद्यः परात्मपरिमाणविवेकमूढः Mu. 1. 10
 Ku. 2. 8
 Ms. 8. 133. 
2 Weight,  number,  value
 Y. 2. 62
 1. 320. 
3 Size,  dimension. 

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 परिमाणं,  क्ली,
   परिमीयतेऽनेन । (परि + मा +करणे ल्युट् ।) परिमितव्यवहारासाधारण-कारणम् । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
 माप इतिभाषा । (यथा,  मनुः । ८ । १३३ ।“त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः ॥
”)तत्पर्य्यायप्रकारा यथा,  --“यौतवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् ।मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ॥
ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् ।सुवर्णविस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले ॥
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः ।आचितं दशभाराः स्युः शाकटो भार आचितः ॥
कार्षापणः कार्षिकश्च ताम्रिके कार्षिके पणः ।अस्त्रिया वाढकद्रोणौ खारी वाहो निकुञ्चकः ॥
कुडवः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ।”इत्यमरः । २ । ९ । ८५ -- ८९ ॥
 * ॥
न्यायमते तद्यथा,  --“परिमाणं भवेन्मानव्यवहारस्य कारणम् ।अणु दीर्घं महद्ध्रस्वमिति तद्भेद ईरितः ॥
अनित्ये तदनित्य स्यान्नित्ये नित्यमुदाहृतम् ।संख्यातः परिमाणाच्च प्रचयादपि जायते ॥
अनित्यं द्व्यणुकादौ तु संख्याजन्यमुदाहृतम् ।परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते ॥
प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते ।परिमाणन्तूलकादौ नाशस्त्वाश्रयनाशतः ॥
”इति भाषापरिच्छेदे । ११० -- ११३ ॥
(परिमाणं निरूपयति । परिमाणमिति । परि-मितव्यवहारासाधारणं कारणं परिमाण-मित्यर्थः । तच्चतुर्व्विधं अणु महद्दीर्घं ह्रस्वञ्चइदं चातुर्व्विध्यं प्रत्यक्षसिद्धं तत्राणुत्वह्रस्वत्वेमहत्त्वदीर्घत्वे च समनियते तत्परिमाणं नित्य-मित्यत्रपरिमाणमित्यनुषज्यते जायते इत्यत्रापिपरिमाणमित्यनुवर्त्तते । अनित्यमिति पूर्व्वेणान्वितंतथाचानित्यं परिमाणं संख्याजन्यं परिमाणजन्यंप्रचयजन्यञ्चेत्यर्थः । तत्र संख्याजन्यमुदाहरतिद्व्यणुकादाविति । द्ब्यणुकस्य त्रसरेणोश्च परि-माणं प्रति परमाणुपरिमाणं द्व्यणुकादिपरि-माणं वा न कारणं परिमाणस्य स्वसमानजाती-योत्कृष्टपरिमाणजनकत्वात् द्ब्यणुकादिपरि-माणन्तु परमाणुत्वापेक्षया नोत्कृष्टं त्रसरेणुपरि-माणन्तु न सजातीयं अतः परमाणौ द्बित्वसंङ्ख्याद्व्यणुकपरिमाणस्य द्व्यणुके त्रित्वसङ्ख्या च त्रस-रेणुपरिमाणस्यासमवायिकारणमित्यर्थः । परि-माणजन्यमुदाहरति परिमाणं घटादाविति परि-माणजं कपालादि परिमाणजन्यम् । प्रचय-जन्यमुदाहर्त्तुं प्रचयं निर्व्वक्ति प्रचय इति अर्थात्प्रचयस्य नचावयविनाशः कथं परिमाण-नाशकः असत्यप्यवयविनि त्रिचतुरपरमाणु-विश्लेषे तदुपचये चावयविनः प्रत्यभिज्ञानेऽपिपरिमाणान्तरस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति वाच्यम् ।परमाणुविश्लेषे द्व्यणुकस्य नाशोऽवश्यमभ्यु-पेयस्तन्नाशे च द्व्यणुकनाशः एवं क्रमेण महा-वयविनो नाशस्यावश्यकत्वात् सति च नाशकेऽन-भ्युपगममात्रेण नाशस्य अपवदितुमशक्यत्वात्शरीरादाववयवोपचये असमवायिकारण-नाशस्यावश्यकत्वादवयवविनाशः आवश्यकः नच पटविनाशेऽपि तन्त्वन्तरसंयोगात् परिमाणा-धिक्यं स्यादिति वाच्यं तत्रापि वेमाद्यभिघातेनसमवायिकारणतन्तुसंयोगनाशात् पटनाशस्या-वश्यकत्वात् किञ्च तन्त्वन्तरस्य तत्पटावयवत्वेपूर्व्वं तत्पट एव न स्यात् तत्तन्तुरूपकारणा-भावात् तत्तन्तोरवयवत्वाभावे च न तेन परि-माणाधिक्यं संयुक्तद्रव्यान्तरवत् तस्मात्तत्रतन्त्वन्तरसंयोगे सति पूर्व्वपटनाशस्ततः पटा-न्तरोत्पत्तिरित्यवश्यं स्वीकार्य्यम् । अवयविनःप्रत्यभिज्ञानन्तु साजात्येन दीपकलिकादिवत् नच पूर्व्वतन्तव एव तन्त्वन्तरसहकारात् पूर्व्व-पटे सत्येव पटान्तरमारभ्यमिति वाच्यम्मूर्त्तयोः समानदेशताविरोधात् एकदा नाना-द्रव्यस्य तत्रानुपलभ्य बाधितत्वाच्च पूर्व्वद्रव्यस्यप्रतिबन्धकस्य विनाशे द्रव्यान्तरोत्पत्तिरित्यवश्य-मभ्युपेयत्वात् ॥
” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
)

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.