| YouTube Channel

परिक्षेपः (parikSepaH)

 
Apte
English
परिक्षेपः [parikṣēpḥ], 1 Moving about, walking to and fro.
Scattering, spreading.
Surrounding, encircling, circumfluence
circuit
अहोरात्रपरिक्षेपम्
Mb.
 * 14.45.3.
An enclosing belt or boundary, that by which anything is surrounded
महार्णवपरिक्षेपं लङ्कायाः परिखालघुम् (मेने)
R.*
 12.66.
Abandoning, leaving.
An organ of sense.
Apte 1890
English
परिक्षेपः 1 Moving about, walking to and fro.
2 Scattering, spreading.
3 Surrounding, encircling, circumfluence.
4 An enclosing belt or boundary, that by which anything is surrounded
R. 12. 66.
5 Abandoning, leaving.
6 An organ of sense.
Apte Hindi
Hindi
परिक्षेपः
पुं*
 - परि + क्षिप् + घञ्
"इधर उधर घूमना, टहलना"
परिक्षेपः
पुं*
 - परि + क्षिप् + घञ्
"बखेरना, फैलाना"
परिक्षेपः
पुं*
 - परि + क्षिप् + घञ्
"घेरना, परिवेष्टन, चारों ओर बहना"
परिक्षेपः
पुं*
 - परि + क्षिप् + घञ्
"घेरे की सीमा, हद जिससे कोई चीज घेरी जाय"
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्षिप प्रेरणे”@} 2 3 अस्य धातोर्दिवादौ नव्यः पाठ इति क्षीरस्वामिमतम्।
तन्न समीचीनम्।
‘क्षिप्यति प्रेरणे, शे तु क्षिपति क्षिपते पदे।’ इति दैवे 4 उक्तम्।
प्रयोगश्च ‘द्वाविमावम्भसि क्षिप्य गले बद्ध्वा महाशिलाम्।
धनिनं चाप्रदातारं दरिद्रं चाप्रवासिनम्।।’ 5 इति प्रयोगात्।
तत्र क्षिप्य इति लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम्--इति पुरुषकारे श्रीकृष्णलीलाशुकः।]] प्रेरणम् = निरसनम्--इति धातुकाव्यव्याख्याता।
‘क्षिप्यति प्रेरणे, शे तु क्षिपति क्षिपते पदे।।’ 6 इति देवः।
क्षेपकः-पिका, क्षेपकः-पिका, 7 चिक्षिप्सकः-प्सिका, चेक्षिपकः-पिका
क्षेप्ता-त्री, क्षेपयिता-त्री, चिक्षिप्सिता-त्री, चेक्षिपिता-त्री
8 क्षिप्यन्-न्ती, क्षेपयन्-न्ती, चिक्षिप्सन्-न्ती
-- क्षेप्स्यन्-न्ती-ती, क्षेपयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षिप्सिष्यन्-न्ती-ती
-- 9 व्यतिक्षिप्यमाणः, क्षेपयमाणः, -- चेक्षिप्यमाणः
-- क्षेपयिष्यमाणः, -- चेक्षिपिष्यमाणः
प्रक्षिप्-प्रक्षिपौ-प्रक्षिपः
-- -- क्षिप्तम्-तः 10 -तवान्, क्षेपितः, चिक्षिप्सितः, चेक्षिपितः-तवान्
क्षिपः 11, क्षिपका 12, 13 परिक्षेपी, 14 क्षिप्णुः 15, 16 परिक्षेपकः, क्षेपः, चिक्षिप्सुः, चेक्षिपः
17 क्षेप्तव्यम्, क्षेपयितव्यम्, चिक्षिप्सितव्यम्, चेक्षिपितव्यम्
क्षेपणीयम्, क्षेपणीयम्, चिक्षिप्सनीयम्, चेक्षिपणीयम्
क्षेप्यम्, क्षेप्यम्, चिक्षिप्स्यम्, चेक्षिप्यम्
ईषत्क्षेपः-दुःक्षेपः-सुक्षेपः
-- -- क्षिप्यमाणः, क्षेप्यमाणः, चिक्षिप्स्यमानः, चेक्षिप्यमाणः
क्षेपः-आक्षेपः-विक्षेपः-सुक्षेपः-सङ्क्षेपः-प्रक्षेपः, परिक्षेपः, क्षेपः, चिक्षिप्सः, चेक्षेपः
क्षेप्तुम्, क्षेपयितुम्, चिक्षिप्सितुम्, चेक्षिपितुम्
18 क्षिपा, क्षेपणा, चिक्षिप्सा, चेक्षिपा
क्षेपणम्, क्षेपणम्, चिक्षिप्सनम्, चेक्षिपणम्
क्षिप्त्वा, क्षेपयित्वा, चिक्षिप्सित्वा, चेक्षिपित्वा
19 सङ्क्षिप्य, परिक्षिप्य, परिक्षेप्य, परिचिक्षिप्स्य, परिचेक्षिप्य
20 भ्रूविक्षेपम् 21 22 क्षेपम् २, क्षिप्त्वा २, क्षेपम् २, क्षेपयित्वा २, चिक्षिप्सम् २, चिक्षिप्सित्वा २, चेक्षिपम् २, चेक्षिपित्वा २,
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३०६)
02
=>
 (४-दिवादिः-११२१। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (१३०)
05
=>
 (महाभारते उद्योगपर्वणि ३३-६०)
06
=>
 (श्लो। १३०)
07
=>
 [[१। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
08
=>
 [[२। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्। श्यनो ङिद्वद्भावादङ्गस्य गुणो न। स्त्रियाम् ‘शप्श्यनोर्नित्यम्’ (७-१-८१) इति नित्यं नुम्।]]
09
=>
 [[३। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
10
=>
 [[आ। ‘वरिषीष्ट शिवं क्षिप्यन् मैथिल्याः कल्पशाखिनः। प्रावारिषुरिव क्षोणीं क्षिप्ता वृक्षाः समन्ततः।।’ भ। का। ९-२५।]]
11
=>
 [[४। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः प्रत्ययः।]]
12
=>
 [[५। क्षिपशब्दात् अज्ञाताद्यर्थे तद्धितप्रत्यये कनि सति, ‘क्षिपकादीनां च’ (वा। ७-३-४४) इति इत्त्वनिषेधे ‘क्षिपका’ इति भवति।]]
13
=>
 [[६। ‘सम्पृचानु--’ (३-२-१४२) इत्यादिना घिनुण् ताच्छीलिकः।]]
14
=>
 [[७। ‘त्रसिगृघिधृषिक्षिपेः क्नुः’ (३-२-१४०) इति क्नुः ताच्छीलिकः। केचित्तु ‘क्षुभ्नादिषु च’ (८-४-३९) इति णत्वं नेच्छन्ति।]]
15
=>
 [[B। ‘विद्यामथैनं विजयां जयां च रक्षोगणं क्षिप्नुमविक्षितात्मा। अध्यापिपद्गाधिसुतो यथावन्निघातयिष्यन् युधि यातुधानाम्।।’ भ। का। २-२१।]]
16
=>
 [[८। ‘निन्दहिंसक्लिशखाद--’ (३-२-१४६) इत्यादिना वुञ् ताच्छीलिकः।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०३२२+ २९]
18
=>
 [[१। ‘भिदादि--’ (३-३-१०४) पाठात् अङ्। ‘अजाद्यतः--’ (४-१-४) इति स्त्रियां टाप्।]]
19
=>
 [[आ। ‘अनेकशो निर्जितराजकस्त्वं पितॄनतार्प्सीः नृपरक्ततोयैः। संक्षिप्य संरम्भमसद्विपक्षं काऽऽस्थाऽर्भकेऽस्मिंस्तव राम रामे।।’ भ। का। २-५२।]]
20
=>
 [[B। ‘अधीयन्नात्मविद्विद्यां धारयन् मस्करिव्रतम्। वदन् बह्वङ्गुलिस्फोटं भ्रूविक्षेपं विलोकयन्।।’ भ। का। ५-६३।]]
21
=>
 [[२। ‘स्वाङ्गेऽध्रुवे’ (३-४-५४) इति द्वितीयान्ते उपपदे णमुल्प्रत्ययो भवति।]]
22
=>
 [कथयति]