परि- (pari-)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishपरि A particle and prefix to words implying, 1. Ubiquity, (all round,
on every side.)
2. Part, portion.
3. Abandonment, (away.)
4. End,
term.
5. Sickness. infirmity.
6. Enforcement, stress, (even, very
great.)
7. Separateness, several distributions, (each by each, &c.)
8. Embracing, encircling, (round, round about.)
9. Depreciation,
exposure of faults.
10. Homage, respect.
11. Rejection, turning
off or away.
12. Ornament.
13. Diffusion, extension.
14. Mark or
sign.
15. Sorrow.
16. Cessation, stop, impediment.
17. Truth.
18. An exclamation of Pleasure or satisfaction. As परिकर्त्तुं, to
adorn
परिक्षिप्नुं, to abandon
परिछेत्तुं, to divide
परिदेवितुं, to
lament
परिरब्धुं, to embrace
परिव्रजितुं, to go about, to wander,
&c.: see the following compound nouns.
पॄ to complete, to
satisfy, इन्
in combination with roots forming nouns by घञ्,
the इ of परि is sometimes optionally lengthened, as परी.
परि(र)णाम (-मः)
1. Change of form or state.
2. Maturity, fulness,
ripeness.
3. End, last stage or state.
4. Digestion.
5. Result.
6. A figure of speech closely resembling Rupaka and minutely
distinguished by it
it consists in transferring the properties
of any object to that with which it is compared.
परि before,
नम् to bend, घञ्.
परि(री)णाय (-यः)
1. Leading or taking round.
2. Moving a piece
at chess, draughts, &c.
परि about, णी to take, घञ्.
परि(री)ताप (-पः)
1. Pain, anguish.
2. Sorrow.
3. A division of hell.
4. Heat, warmth.
5. Fear.
6. Trembling.
परि exceeding, ताप
burning.
परि(री)पाक (-कः)
1. Being cooked or dressed.
2. Maturity, perfec-
tion.
3. Cleverness, shrewdness.
4. Digestion.
5. The fruit or
consequence of actions.
परि before, पच् to cook or ripen, घञ्
परि(-री)भव (-वः)
1. Disrespect, contempt, disgrace.
2. Defeat, dis-
comfiture.
परि implying depreciation, and भव being
also परिभाव.
परि(री)माण (-णं)
1. Measure.
2. Measuring.
3. Weight, number,
value.
परि completely, and माण measuring. परि + मा-ल्युट् ।
परि(री)वर्त्त (-र्त्तः)
1. Going or turning back.
2. Turning round,
revolving.
3. Flight, retreat, desertion.
4. Exchange, barter.
5. Requital, return.
6. The end of a period of four ages, or
destruction of the world.
7. A chapter, a book, a canto, &c.
8. The
king of the tortoises, or the tortoise incarnation.
परि severally,
&c. वृत् to be, भावे घञ् ।
परि(री)वाह (-हः)
1. An inundation, an overflowing, natural or arti-
ficial.
2. An water course or a drain to carry off excess of water.
परि about, वह् to bear, घञ्
also परीवाह.
Capeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishपरि - pari - adverb - about [ with respect to space and time ]
मध्ये - madhye - - within
विना - vinA - - without
आनन्देन - Anandena - adverb - withjoy
उद्धरति / -ते { उद्- धृ } - uddharati/-te{ud-dhR} - verb 1 - withdraw [ e.g foot, water ]
सलीलम् - salIlam - - withease
म्लान - mlAna - - withering
मिथुनी भवति { भू } - mithunIbhavati{bhU} - verb 1 - matewith [ with instr. ]
चमसेन - camasena - adverb - withspoon
श्रद्धया - zraddhayA - adverb - withfaith
विकर्ष - vikarSa - - withdrawal
प्रत्याहरण - pratyAharaNa - - withdrawal
आहरण - AharaNa - - withdrawal
सहित - sahita - - togetherwith
विगुण - viguNa - - withoutmerit
सह - saha - - togetherwith
सम्बद्ध - sambaddha - - connectedwith
सुखेन - sukhena - adverb - withhappiness
दक्षिणहस्तेन - dakSiNahastena - adverb - withrighthand
दुःखेन - duHkhena - adverb - withdifficulty
परि - pari - adverb - about [ with respect to space and time ]
पर्यटति { परि- अट् } - paryaTati{pari-aT} - verb 1 - travel
परिवदति { परि- वद् } - parivadati{pari-vad} - verb 1 - accuse
परिशोधयति { परि- शुध् } - parizodhayati{pari-zudh} - verb caus. - correct [ an error ]
{ परि- भु } - { pari- bhu } - verb - treat contemptuously
{ परि- तप् } - { pari- tap } - verb pass. - fret oneself
परि - pari - adverb - after the lapse of
परि - pari - adverb - beyond
परि - pari - adverb - round about
परि - pari - adverb - away from
परि - pari - adverb - opposite to
परि - pari - adverb - in consequence or on account or for the sake of
परि - pari - adverb - more than
परि - pari - adverb - fully
परि - pari - adverb - out of
परि - pari - adverb - in the direction of
परि - pari - adverb - according to
परि - pari - adverb - successively
परि - pari - adverb - abundantly
परि - pari - adverb - outside of
परि - pari - adverb - about [ with respect to space and time ]
अवकाश - avakAza - - space
रिक्त - rikta - - emptyspace
सङ्केतनिचय - saGketanicaya - - addressspace [ computer ]
आशा - AzA - - space
ककुभ् - kakubh - - space
ककुभा - kakubhA - - space
मही - mahI - - space
भू - bhU - - space
मातृ - mAtR - - space
शून्याकाश - zUnyAkAza - - space
लोकाकाश - lokAkAza - - space
वर - vara - - space
विच्छेद - viccheda - - space
व्यवाय - vyavAya - - space
व्योमन् - vyoman - - space
अन्तरीक्ष - antarIkSa - - space
आकाश - AkAza - - space
अभ्यन्तर - abhyantara - - space
ज्रयस् - jrayas - - space
परि - pari - adverb - about [ with respect to space and time ]
पर्यटति { परि- अट् } - paryaTati{pari-aT} - verb 1 - travel
परिवदति { परि- वद् } - parivadati{pari-vad} - verb 1 - accuse
परिशोधयति { परि- शुध् } - parizodhayati{pari-zudh} - verb caus. - correct [ an error ]
{ परि- भु } - { pari- bhu } - verb - treat contemptuously
{ परि- तप् } - { pari- tap } - verb pass. - fret oneself
परि - pari - adverb - after the lapse of
परि - pari - adverb - beyond
परि - pari - adverb - round about
परि - pari - adverb - away from
परि - pari - adverb - opposite to
परि - pari - adverb - in consequence or on account or for the sake of
परि - pari - adverb - more than
परि - pari - adverb - fully
परि - pari - adverb - out of
परि - pari - adverb - in the direction of
परि - pari - adverb - according to
परि - pari - adverb - successively
परि - pari - adverb - abundantly
परि - pari - adverb - outside of
परि - pari - adverb - successively
यथाक्रमम् - yathAkramam - adverb - successively
यथानुपूर्व्य - yathAnupUrvya - adverb - successively
अभिपूर्वम् - abhipUrvam - - successively
अभिपूर्वेण - abhipUrveNa - - successively
अवरपरम् - avaraparam - - successively
क्रमतस् - kramatas - - successively
यथाक्रम - yathAkrama - - successively
यथाक्रमेण - yathAkrameNa - - successively
यथानुपूर्वम् - yathAnupUrvam - - successively
यथानुपूर्व्या - yathAnupUrvyA - - successively
विग्राहम् - vigrAham - - successively
पर्यायेण - paryAyeNa - - successively
अनुप्रमुञ्चति { अनुप्रमुच् } - anupramuJcati { anupramuc } - verb - go successively
अनुभुनक्ति { अनुभुज् } - anubhunakti { anubhuj } - verb - enjoy successively
अनुसंविचरति { अनुसंविचर् } - anusaMvicarati { anusaMvicar } - verb - visit successively
अनुसृजति { अनुसृज् } - anusRjati { anusRj } - verb - create successively
अन्वाक्शायम् - anvAkzAyam - - reciting successively
अनुसम्पश्यति { अनुसंदृश् } - anusampazyati { anusaMdRz } - verb - consider successively
अन्ववदधाति { अन्ववधा } - anvavadadhAti { anvavadhA } - verb - place into successively
अक्रम - akrama - - not happening successively
परम्परतस् - paramparatas - - successively or continually
अन्ववकिरण - anvavakiraNa - - scattering about successively
अनुसमेति { अनुसमि } - anusameti { anusami } - verb 2 - visit conjointly or successively
परम्परम् - paramparam - - successively without interruption
ग्लायक - glAyaka - - diminishing one's food successively
परियाति { परिया } - pariyAti { pariyA } - verb - run through i.e. assume successively
क्रमकालयोग - kramakAlayoga - - events as resulting successively in time
अनूत्सारम् - anUtsAram - - while leaving a place or retiring successively
अर्थान्तर्य - arthAntarya - - repetition required by the sense of one or more words successively
सङ्ख्यातानुदेश - saGkhyAtAnudeza - - subsequent enumeration the members of which correspond successively to those of a previous one on
जलतरङ्गिणी - jalataraGgiNI - - series of cups filled with water in varying quantities and played on as a musical instrument by striking them successively with
परि - pari - adverb - severally
प्रति - prati - adverb - severally
अनु - anu - - severally
एकैकशस् - ekaikazas - - severally
एकैकश्येन - ekaikazyena - - severally
पृथक् - pRthak - - severally
प्रतिकण्ठम् - pratikaNTham - - severally
प्रत्येकशस् - pratyekazas - - severally
व्यस्तम् - vyastam - - severally
प्रतिविभजति { प्रतिविभज् } - prativibhajati { prativibhaj } - verb - distribute severally
प्रत्यङ्ग - pratyaGga - - on the limbs severally
प्रत्यनुभवति { प्रत्यनुभू } - pratyanubhavati { pratyanubhU } - verb - enjoy singly or severally
प्रत्युपदिशति { प्रत्युपदिश् } - pratyupadizati { pratyupadiz } - verb - explain singly or severally
व्यासजति { व्यासञ्ज् } - vyAsajati { vyAsaJj } - verb - adhere separately or severally
प्रत्यधीयते { प्रत्यधी } - pratyadhIyate { pratyadhI } - verb - read through or study severally
व्यासज्य - vyAsajya - - having adhered or inhered separately or severally
परि pari adverb richly
नृवत् nRvat richly
परीणसा parINasA richly
अतिभूषति atibhUSati verb adorn richly
परिनिषिञ्चति { परिनिषिच् } pariniSiJcati { pariniSic } verb endow richly
सुविपिन suvipina richly wooded
बहुलगन्ध bahulagandha richly-scented
विभुदावन् vibhudAvan bestowing richly
प्रभावयति { प्रभू } prabhAvayati { prabhU } verb caus. endow more richly
सुपूर्ण supUrNa richly adorned with
उत्कट utkaTa richly endowed with
सटाल saTAla richly provided with
विष्कम्भित viSkambhita richly furnished with
समृद्धिमत् samRddhimat richly furnished with
समुत्कट samutkaTa richly furnished with
सुसंवीत susaMvIta richly furnished with
महाहेमवत् mahAhemavat richly adorned with gold
केशट kezaTa richly endowed with madhu
क्षरति { क्षर् } kSarati { kSar } verb give forth anything richly
पृङ्क्ते { पृच् } pRGkte { pRc } verb bestow anything richly upon
पृणक्ति { पृच् } pRNakti { pRc } verb bestow anything richly upon
परिपूरिन् paripUrin granting or bestowing richly
महामारकत mahAmArakata richly adorned with emeralds
उच्चित्रित uccitrita richly decorated or furnished with
आढ्य ADhya richly endowed or filled or mixed with
कुमुदोत्पलिन् kumudotpalin richly furnished with kumudas and utpalas
मधुमत् madhumat richly provided with the juice of flowers
सम्प्रपुष्पित samprapuSpita richly furnished with blossoms or flowers
सुविहित suvihita richly provided with well placed or deposited
अधन्य adhanya not richly supplied with corn or other produce
परि pari adverb about [ with respect to space and time ]
अवकाश avakAza space
रिक्त rikta empty space
सङ्केतनिचय saGketanicaya address space [ computer ]
आशा AzA space
ककुभ् kakubh space
ककुभा kakubhA space
मही mahI space
भू bhU space
मातृ mAtR space
शून्याकाश zUnyAkAza space
लोकाकाश lokAkAza space
वर vara space
विच्छेद viccheda space
व्यवाय vyavAya space
व्योमन् vyoman space
अन्तरीक्ष antarIkSa space
आकाश AkAza space
अभ्यन्तर abhyantara space
ज्रयस् jrayas space
Wilson
Englishपरि A particle and prefix to words implying.
1 Ubiquity, (all round, on every side.)
2 Part, portion.
3 Abandonment, (away.)
4 End, term.
5 Sickness, infirmity.
6 Enforcement, stress, (even, very, great.)
7 Separateness, several distributions, (each by each, &c.)
8 Embracing, encircling, (round, roundabout.)
9 Depreciation, exposure of faults.
10 Homage, respect.
11 Rejection, turning off or away.
12 Ornament.
13 Diffusion, extension.
14 Mark or sign.
15 Sorrow.
16 Cessation, stop, impediment.
17 Truth.
18 An exclamation of pleasure or satisfaction. As परिकर्त्तुं, to adorn:
परिक्षिप्लुं, to abandon
परिछेत्तुं, to divide
परिदेधितुं, to
lament
परिक्षिप्लुं, to embrace
परिव्रजितुं, to go about, to wander,
&c.: see the following compound nouns.
पृ to complete, to satisfy, इन
in combination with roots
forming nouns by घञ्, the इ of परि is sometimes optionally
lengthened, as परी.
Apte
Englishपरि [pari], (Sometimes changed to परी, as परिवाह or परीवाह, परिहास or परीहास)
As a prefix to verbs and nouns derived from them, it means (a) round, round about, about
(b) in addition to, further
(c) opposite to, against
(d) much, excessively.
As a separable preposition it means (a) towards, in the direction of, to, opposite to (with an )
वृक्षं परि विद्योतते विद्युत्
(b) successively, severally (with an )
वृक्षं वृक्षं परि सिञ्चति 'he waters tree after tree'
(c) to the share or lot of (showing भाग or participation) (with )
यदत्र मां परि स्यात् 'what may fall to my lot'
or लक्ष्मीर्हरिं परि Sk.
(d) from, out of
(e) expect, outside of, with the exception of (with )
परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः or पर्यनन्तात् त्रयस्तापाः
(f) after the lapse of
परि संवत्सरात् (g) in consequence of
(h) beyond, more than
भृत्याः परि चतुर्दश * 3.1.11 (com. अधिकचतुर्दशाः पञ्चदशेत्यर्थः
(i) according to, in accordance with
(j) above, over.
As an adverbial prefix to nouns not directly connected with verbs, it means 'very', 'very much, 'excessively'
as in पर्यश्रु 'bursting into tears'
so परिचतुर्दशन्, परिदौर्बल्य.
At the beginning of adverbial compounds परि means (a) without, except, outside, with the exception of
as in परित्रिगर्तं वृष्टो दिवः II.1.12
VI.2.33. (According to II. 1.1. परि may be used at the end of adverbial after अक्ष, शलाका, and a numeral to denote loss or defeat in a game by an unlucky or adverse cast of dice' (द्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः) e. g. अक्षपरि, शलाका- परि, एकपरि
अक्षपरि
(b) round about, all round, surrounded by
as in पर्यग्नि 'in the midst of flames'.
At the end of an adjectival परि has the sense of 'exhausted by', or 'feeling repugnance for'
as in पर्यध्ययनः परिग्लानो$ध्ययनाय.
परि [pari] री [rī] णामः [ṇāmḥ], (री) णामः 1 Alteration, change, transformation.
Digestion
अन्नं न सम्यक् परिणाममेति Suśr.
भुक्तस्य परिणामहेतुरौदर्यम् T.S.
4.22.
Result, consequence, issue, effect
अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः 2.124
3.1
परिणामसुखे गरीयसि (वचसि औषधे च) 2.4
18.37, 38.
Ripening, maturity, full development
उपैति शस्यं परिणामरम्यताम् 4.22
फलभर- परिणामश्यामजम्बू 2.2
9.24.
End, termination, conclusion, close, decline
दिवसाः परिणामरमणीयाः 1.3
वयःपरिणामपाण्डुरशिरसम् 1
परिणाममुपैति दिवसः 254 'the day is drawing to a close'.
Old age
परिणामे हि दिलीपवंशजाः 8.11.
Lapse (of time).
(In ) A figure of speech allied to रूपक, by which the properties of any object are transferred to that with which it is compared. (The Chandrāloka thus defines and illustrates it: परिणामः क्रियार्थश्चेद्विषयी विषयात्मना । प्रसन्नेन दृगब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा ॥ 5.18
see R. G. also under परिणाम). -जम् Violent or painful indigestion (see शूलम् below). -दर्शिन् prudent, fore-sighted.-दृष्टि prudent. (-ष्टिः ) prudence, providence.-पथ्य salutary in the end. -मुख about to terminate. -वादः the S&amacrṅkhya doctrine of evolution. -शूलम् violent or painful indigestion, colic, flatulence with pain.
परि [pari] री [rī] णाहः [ṇāhḥ], (री) णाहः 1 Circumference, compass, expanse, extent, breadth, width
स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन 1.19
स्तनपरिणाहविलासवैजयन्ती 3.15 'large or expansive breasts'
ककुदे वृषस्य कृतबाहुमकृशपरिणाहशालिनि 12.2
3.9
2.13
7.24
नल्वमात्र- परीणाहो घनच्छायो वनस्पतिः * 12.154.7.
Periphery or circumference of a circle.
परि [pari] री [rī] णायः [ṇāyḥ], (री) णायः 1 Moving a piece at chess, draughts
A move (at chess).
परि [pari] री [rī] दाहः [dāhḥ], (री) दाहः 1 Burning.
Anguish, pain, sorrow.
परि [pari] री [rī] धानम् [dhānam], (री) धानम् 1 Putting on a garment, dressing.
A garment, especially an under-garment, clothes in general
आत्तचित्रपरिधानविभूषाः 9.1
1.61
4.68
5.23 (fig. ). A sword-sheath
समुल्लसत्तनुपरि- धानसंपदः (सदसिलताः) 17.25.
Closing or concluding
Putting round.
परि [pari] री [rī] पाकः [pākḥ], (री) पाकः 1 Being completsly cooked or dressed.
Digestion, as in अन्नपरिपाक.
Ripening, maturing, development, perfection
परिपाकपिशङ्गलतारजसा रोधश्चकास्ति कपिशं गलता 4.48
6.1.
Fruit, result, consequence
प्रपन्नानां मूर्तः सुकृतपरिपाको जनिमताम् 4. 31
2.132
3.135.
Cleverness, shrewdness, skilfulness
वीक्ष्य तस्य विनये परिपाकं पाकशासनपदं स्पृशतो$पि 5.2.
परि [pari] री [rī] भवः [bhavḥ], (री) भवः 1 Insult, injury, humiliation, disrespect, degradation, disgrace
पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरते- ष्विव (भूषणम्) 2.44
12.37
1.25
4.23
3.4
1.4
3.17.
Defeat, discomfiture.
आस्पदम्, पदम् an object of contempt
अदुर्गो विषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् 3.51.
a disgrace or disgraceful situation. -विधिः humiliation
प्रायो मूर्खः परिभवविधौ नाभिमानं तनोति Śi. Til.16.
परि [pari] री [rī] माणम् [māṇam], (री) माणम् 1 Measuring, measure (of strength, power )
सद्यः परात्मपरिमाणविवेकमूढः 1.1
2.8
3.133
सदा पान्थः पूषा गगनपरिमाणं कलयति Bh.
Weight, number, value
प्रतिग्रहपरीमाणं...... शासनं कारयेत् स्थिरम् 1.32.
Size, dimension.
परि [pari] री [rī] रम्भः [rambhḥ] णम् [ṇam], (री) रम्भः णम् Embracing, an embrace
द्रुतपरिरम्भनिपीडनक्षमत्वम् 1.74
1.52
1.24, 27
किं पुरेव ससंभ्रमं परिरम्भणं न ददासि 3.
परि [pari] री [rī] वादः [vādḥ], (री) वादः 1 Blame, censure, detraction, abuse
अयमेव्र मयि प्रथमं परिवादरतः 1
1.133.
Scandal, stain, stigma
ill-repute
मा भूत् परीवादनवावतारः 5.24
14.86
5.28.
Charge, accusation
परिवादबहल- दोषान्न यस्य रक्षां परिहरामि 3.3.
An instrument with which the lute is played
तं प्रागसावविनयं परिवादमेत्य लोके$धुनापि विदिता परिवादिनीति 11.127. -कथा abusive language, reproof. -करः a slanderer.
परि [pari] री [rī] वाहः [vāhḥ], (री) वाहः 1 Overflowing (of a tank ), inundation, overflow, natural or artificial
प्रथमं (कौतूहलं) सपरिवाहमासीत् 2.
A water-course
drain or channel to carry off excess of water
पूरोत्पीडे तटागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया 3.29
2.15
16.51
8.74.
परि [pari] री [rī] वापः [vāpḥ], (री) वापः 1 Shaving, shearing
Sowing
A reservoir, pool, pond, a piece of water.
Furniture.
Train, retinue
सुप्रतिविहितयानवाहनपुरुषपरिवापः Kau. A 1.6.
Fried grains of rice.
Coagulated milk.
Stand-point, place
* 5.
परि [pari] री [rī] वारः [vārḥ], (री) वारः 1 Train, retinue, attendants or followers collectively
(यानम्) अध्यास्य कन्या परिवारशोभि 6.1
12.16
ग्रहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः 1.57.
A cover, covering
व्याघ्रचर्मपरिवाराः * 5.155.8
A hedge round a village.
A sheath, scabbard
परिवारः परिजने खड्गकोशे परिच्छदे Medinī
परिवारात् पृथक्चक्रे खड्गश्चात्मा च केनचित् 19.49.
परि [pari] री [rī] वर्तः [vartḥ], (री) वर्तः 1 Revolving, revolution (as of a planet)
न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः 1.3.39.
A period, lapse or expiration of time
युगशतपरिवर्तान् 7.34.
The expiration of a Yuga
जनैस्तदा युगपरि- वर्तवायुभिर्विवर्तिता 17.12.
Repetition
recurrence.
Change, alteration
तदीदृशो जीवलोकस्य परिवर्तः 3. 'changed condition of life', 'change in circumstances'
so जीवलोकपरिवर्तमनुभवामि 7
स्वरपरिवर्तः 1.
Retreat, flight, desertion
A year.
Repeated birth, transmigration.
Barter, exchange
अन्योन्य- वस्त्रपरिवर्तमिव व्यधत्ताम् 5.39.
Requital, return.
An abode.
A chapter or section of a work.
of the Kūrma or second incarnation of Viṣṇu.
A turning round or derangement
अधन्यस्य मम कोकिलानामक्षिपरिवर्त इव कुक्षिपरिवर्तः संवृत्तः Svapna. 4.
Moving to and fro, stirring
चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरि- श्रमणाः 1.87.21.
परि [pari] री [rī] शेषः [śēṣḥ], (री) शेषः 1 Remainder, remnant, elimination
परिशेषादत्रैवर्णिको रथकारः ŚB. on MS.* 6.1.44.
Supplement.
Termination, conclusion, completion.
End, destruction (शेषः सङ्कर्षणे वधे Medinī.)
कुलप्रसूनं परिशेषभागि Bu. Ch.1.72. परिशेषेण
With the residue.
Completely, in full. परिशेषात् Consequently.
परि [pari] री [rī] हासः [hāsḥ], (री) हासः 1 Joking, jesting, mirth
merriment
त्वराप्रस्तावो$यं न खलु परिहासस्य विषयः 9.44
परिहासपूर्वम् 'jokingly' or 'in jest' 6.82
परिहासविजल्पितम् 2.18 'uttered in jest'
परीहासाश्चित्राः सततमभवन् येन भवतः 3.14
7.19
9.8
1.12.
Ridiculing, deriding. -कथा an amusing story.-वस्तु an object of jest. -वेदिन् a buffoon, jester, a witty person.
परि [pari] री [rī] हारः [hārḥ], (री) हारः 1 Leaving, quitting, giving up, abandoning.
Removing, taking away
as in विरोध- परिहार
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् 2.1.48.
Shunning, avoiding.
Refuting, repelling.
Omitting to mention, omission, leaving out.
Resrve, concealment.
A tract of common land round a village or town
धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात् समन्ततः 8. 237.
A special grant, immunity, privilege, exemption from taxes
प्रदद्यात् परिहारांश्च 7.21
अनुग्रहपरि- हारौ चैभ्यः कोशवृद्धिकरौ दद्यात् Kau. 2.1.19. Hence ˚लेखः a writ of remission as a favour
तथा परीहारनिसृष्टिलेखौ Kau. 2.1.28
जाते विशेषेषु परेषु चैव, ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु । अनुग्रहो यो नृपतेर्निदेशात्, तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ॥ Kau. 2.1.28.
Contempt, disrespect
An objection.
Seizing, keeping back.
Bounty.
(In ) The repetition of a word before and after इति
परिग्रह.
(In dram. ) Atoning for any improper action. -विशुद्धिः (with Jainas) purification by mortification and penance. -सू (a cow) bearing a calf only after a long time.
Apte 1890
Englishपरि ind. (Sometimes changed to परी, as परिवाह or परीवाह, परिहास or परीहास) 1 As a prefix to verbs and nouns derived from them, it means (a) round, round about, about. (b) in addition to, further. (c) opposite to, against. (d) much, excessively.
2 As a separable preposition it means (a) towards, in the direction of, to, opposite to
(with an acc.)
वृक्षं परि विद्योतते विद्युत् (b) successessively, severally (with an acc.)
वृक्ष वृक्षं परि सिंचति ‘he waters tree after tree.’ (c) to the share or lot of (showing भाग or participation) (with acc.)
यदत्र मां परि स्यात् ‘what may fall to my lot’
or लक्ष्मीर्हरिं परि. Sk. (d) from, out of. (e) except, outside of, with the exception of (with abl.)
परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः or पर्यनंतात्त्रयस्तापाः Vop. (f) after the lapse of. (g) in consequence of. (h) beyond, more than. (i) according to, in accordance with. (j) above, over.
3 As an adverbial prefix to nouns not directly connected with verbs, it means ‘very, ’
‘very much, ’ ‘excessively’
as in पर्यश्रु ‘bursting into tears’
so परिचतुर्दशन्, परिदौर्वल्य.
4 At the beginning of adverbial compounds परि means (a) without, except, outside, with the exception of
as in परित्रिगर्तं वृष्टो देवः P. II. 1. 12
VI. 2. 33. According to P. II. 1. 10 परि may be used at the end of adverbial comp. after अक्ष, शलाका, and a numeral to denote ‘loss or defeat in a game by an unlucky or adverse cast of dice’ (द्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः)
e. g. अक्षपरि, शलाकापरि, एकपरि
cf. अक्षपरि. (b) round about, all round, surrounded by
as in पर्यग्नि ‘in the midst of flames’.
5 At the end of an adjectival comp. परि has the sense of ‘exhausted by, ’ or ‘feeling repugnance, for’
as in पर्यध्ययनः = परिग्लानोऽध्ययनाय.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishपरि परि (an indeclinable particle and
prefix to verbs and their derivative nouns
often
परी in composition
allied to पर, परा, प्र),
round, around, about, round about
further, in
addition to
against, opposite to, in the way
much,
excessively.
(As a separable preposition, especially in the Veda),
around, about (with acc., e. g. मध्यन्-दिनम् परि,
about midday)
against, opposite to, towards, to (with
acc., e. g. वृक्षम् परि, in the direction of a
tree
त्वा परि, against thee)
to the share of (with
acc., e. g. यन् माम् परि स्यात्, what may fall to
my lot)
beyond, more than (with acc., e. g. दै-
वीम् परि वाक्, a voice more than divine)
after,
successively, severally (with acc. distributively, e. g.
वृक्षं वृक्षम् परि सिञ्चति, he waters tree
after tree)
from, away from, out of (with abl. after
verbs of motion, e. g. समुद्राद् उत वा दिवः
परि, out of sea or sky)
outside of, except, with
exception of (with abl., e. g. परि त्रिगर्तेभ्यः,
round about or outside Tri-garta)
after the lapse
or expiration of (with abl., e. g. परि संवत्सरात्,
after the lapse of a full year)
in consequence of,
on account of, for the sake of (with abl., e. g.
रक्षसः परि, on account of the Rakṣas)
according to, in accordance with (with abl., e. g.
धर्मणः परि, according to the ordinance)
above, over (Ved. according to the Scholiast = अधि,
उपरि).
(As an adverbial prefix to nouns not immediately
connected with verbs), very, excessively (e. g. पर्य्-
अश्रु, very tearful
परि-दुर्बल, excessively weak).
At the beginning of an adverbial comp. परि
implies outside, without, except, exclusive of (e. g.
परि-त्रिगर्तम्, outside Trigarta, Pāṇ. II. 1. 12,
VI. 2, 33
and according to Pāṇ. II. 1, 10, it may
be used in this sense at the end of an adverbial
comp., but only after अक्ष, शलाका, and a numeral).
At the beginning of an adjective comp., according
to Pāṇ. (II. 2, 18, Vārt. 7), परि may be used in
the sense of परि-ग्लान, exhausted, (but पर्य्-
अध्ययन is said to mean ‘one to whom study is
repugnant.’) Native lexicographers explain the senses
of परि by the following Sanskrit words: आ-लिङ्गन,
दोषाख्यान (दोष-कीर्तन), निर्-असन (नि-
वसन), पूजा, भूषण, व्याधि, व्य्-आप्ति, उप-
रम, शोक, शेष, अति-शय, त्याग, नि-यम
[cf. Zend pairi
Gr. περί, πέριξ, περι-σσό-ς, -περ
Lat. per- in adj., e. g. per-idoneus: probably Old
Germ. furi
Old Iceland. fyri
Mod. Germ. für
Hib. faoi, ‘about, round.’]
Macdonell
EnglishBenfey
Englishपरि परि, and often परी परी
(akin to पर),
I. adv. Round, all
round.
II. prep.
1. with acc. About,
against, to, over.
2. with abl. From,
out, except, after, Man. 3, 119(?)
on
account, according.
III. combined and
compounded with verbs and their de-
rivatives, Round, all round.
IV. com-
pounded with nouns, Round about, full,
quite, excessively. -- Cf. περί
Lat. per,
e. g. in per-idoneus (cf. परा).
Hindi
Hindiपर्याप्त
Apte Hindi
Hindiपरि
अव्य* - पृ + इन्
एक प्रकार का उपसर्ग
परि
अव्य* - पृ + इन्
"चारों ओर, इधर उधर, इर्दगिर्द "
परि
अव्य* - पृ + इन्
"बहुत, अत्यन्त"
परि
अव्य* - पृ + इन्
पृथक्करणीय अव्यय
परि
अव्य* - पृ + इन्
"क्रिया विशेषण उपसर्ग के रूप में संज्ञाओं से पूर्व लग कर जब कि क्रिया से सीधा संबंध न हो, ‘बहुत’ ‘अति’ ‘अत्यधिक’ अत्यन्त आदि अर्थ प्रकट करता है"
परि
अव्य* - पृ + इन्
"बिना, सिबाय, के बाहर, इसको छोड़ कर"
परि
अव्य* - पृ + इन्
"इर्दगिर्द, चारों ओर, घिरा हुआ "
परि
अव्य* - पृ + इन्
"‘श्रान्त’, ‘क्लान्त’, ‘उबा हुआ’"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaपरि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಸುತ್ತಲೂ/ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ
प्रयोगाः - > "शुक्लैर्मयूखनिचयैर्परिवीतमूर्तिः"
उल्लेखाः - > किरा० ५-४२
विस्तारः - > ನಾಮಪದಗಳ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಹಿಂದೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಉಪಸರ್ಗ. ಇದು ್ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿರುವುದು
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ವರ್ಜನ/ವಿನಾ/ಹೊರತು
प्रयोगाः - > "परिविष्णु" - विष्णुं वर्जयित्वा इत्यर्थः। "परि त्रिगर्तात्"
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಇತ್ಥಂಭೂತಾಖ್ಯಾನ/ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳುವುದು/ರೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು
प्रयोगाः - > "भक्तो विष्णूं प्रति पर्यनु वा"
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಭಾಗ
प्रयोगाः - > लक्ष्मीर्हरिं प्रति पर्यनु वा"
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ದೋಷಕಥನ/ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದು
प्रयोगाः - > "अनिन्द्यः पौलस्त्यो व्रजति परिवादो मयि पुनः"
उल्लेखाः - > म०वी० ५-२८
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಅಲಂಕಾರ/ಭೂಷಣ
प्रयोगाः - > "परिष्कृतां काञ्चनतोरणैस्तां वल्गुध्वजां वन्दनदामचित्राम्"
उल्लेखाः - > याद० १३-४१
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಆಲಿಂಗನ
प्रयोगाः - > "घनपुलकपुलोमजाकुचाग्रद्रुतपरिरम्भनिपीडनक्षमत्वम्"
उल्लेखाः - > माघ० १-७४
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ವೀಪ್ಸಾ
प्रयोगाः - > "वृक्षं वृक्षं प्रति पर्यनु वा सिञ्चति"
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಲಕ್ಷಣ/ಸೂಚನೆ/ಚಿಹ್ನೆ
प्रयोगाः - > "वृक्षं वृक्षं प्रति पर्यनु वा विद्योतते विद्युत्"
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಪ್ತಿ/ಹರಡುವಿಕೆ
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ವಂಚನೆ/ಮೋಸ
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಧಿ/ರೋಗ
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಪೂಜೆ
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ಶೋಕ/ದುಃಖ
प्रयोगाः - > "शशंस सीतापरिदेवनान्तमनुष्ठितं शासनमग्रजस्य"
उल्लेखाः - > रघु० १४-८३
परि
पदविभागः - > अव्यय
कन्नडार्थः - > ನಿರಸನ/ತಳ್ಳಿ ಹಾಕುವುದು
विस्तारः - > "परि स्यात्सर्वतोभावलक्षणादिषु भूषणे। आलिङ्गने वञ्चने च" नानार्थर०। "परि स्यात्सर्वतोभावे वर्जने व्याधिशोकयोः। इत्थम्भूताख्यानभागवीप्सालिङ्गनलक्षणे। दोषाख्याने निरसने पूजाव्याप्त्योश्च भूषणे" मेदि०
L R Vaidya
Englishpari {% ind. (this word sometimes assumes the form परी, e.g. परिहास or परीहास and sometimes पलि, e.g. पर्यंक or पल्यंक) %} As a prefix to verbal themes, it means- (1) round, round about
(2) in addition to
(3) opposite to, against
(4) as much, excessively.As a separable preposition, it means- (1) towards, in the direction of, (with an acc., e.g. वृक्षं परि विद्योतते विद्युत्)
(2) successively, severally, (with an acc., e.g. वृक्षं वृक्षं परि सिंचति ‘he waters tree after tree’)
(3) participation, (with an acc., e.g. लक्ष्मीर्हरिं परि ‘Lakshmī participates with Hari’)
(4) except, with the exception of, (with an abl., e.g. परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः).As an adverbial prefix to nominal themes, it means ‘very, excessively, ’ (e.g. पर्यश्रु).At the beginning of an adverbial compound, परि means- (1) without, outside, with the exception of, (e.g. परित्रिगर्तम्)
(after अक्ष, शलाका or a numeral, परि may be used in this sense in an adverbial compound, to denote a lost game by an adverse die, e.g. अक्षपरि, शलाकापरि, एकपरि
(2) surrounded, round about, (e.g. पर्यग्नि).
Bopp
Latinपरि Praep. insep. circum
in comp. cum adjectivis valde, v.
परिलघु, परिशुष्क. (Gr. πεϱί
hib. faoi «about, around»
ejecto r
germ. vet. furi, island. fyri, nostrum für huc
referri possent, nisi इ finale in linguis germanicis ubique
evanuisset, quam ob rem vocalem i hujus praepositionis
ab â formae परा deduxerim, quod primum in a breve,
deinde, quod saepissime accidit, in i se attenuaverit. De
lat. et lith. per v. पार.)
Wordnet
Sanskrit विना, ऋते, अन्तरेण, अन्तरा, परि, परिहाप्य, अप
एकं वर्जयित्वा।
"भगवता विना अन्यः कः अपि शरण्यः नास्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपरि, सर्व्वतोभावः । वर्ज्जनम् । व्याधिः । शेषः ।इत्थम्भूतः । आख्यानम् । भागः । वीप्सा ।आलिङ्गनम् । लक्षणम् । दोषाख्यानम् । निर-सनम् । पूजा । व्याप्तिः । भूषणम् । इति मेदिनी ॥
उपरमः । शोकः । इति हेमचन्द्रः ॥
सन्तोष-भाषणम् । इति शब्दरत्नावली ॥
उपसर्गविशेषः ।अस्यार्थः । सर्व्वतोभावः । अतिशयः । वीप्सा ।इत्थम्भावः । चिह्नम् । भागः । त्यागः । नियमः ।इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritपरि षॄ--इन् । १ समन्ततोभावे २ व्याप्तौ ३ दोषकथने४ भूषणे ५ आश्लेषे ६ पूजने ७ वर्जने ८ मर्य्यादायाम् ९ आ-च्छादने गणरत्नटी० । तत्र च क्रमेणोदाहृतं यथा “१ परि-भ्रमति २ परिणतः ३ परिवादः ४ परिष्करोति । ५ परि-ष्वजते ६ परिचरति ७ परि त्रिगर्त्तात् ८ परिच्छिद्यते वासः९ परिदेवनम्” १० व्याधौ ११ शेषे च मेदि० । १२ उपरमे१३ शोके हेमच० १४ सन्तोषभाषणे शव्दरत्ना अस्य उप-सर्गत्वमर्थभेदे कर्मप्रवचनीयत्वञ्च पा० उक्तं यथा “लक्षणेत्थम्भूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्य्यनवः” पा० “एष्व-र्थेषु विषयभूतेषु प्रत्यादयः कर्मप्रवनीयसंज्ञाः स्युः ।लक्षणे वृक्षम्प्रति पर्य्यनु वा विद्योतते विद्युत् । इत्थम्भूताख्याने भक्तो विष्णुम्प्रति पर्य्यनु वा । भामे लक्ष्मोर्हरिम्प्रति पर्य्यनु वा हरेर्भाग इत्यर्थः । वीप्सायाम्वृक्षं वृक्षं प्रति पर्य्यतु वा सिञ्चति । अत्रोपसर्गत्वाभावान्न षत्वम् । एषु किम् परिषिञ्चति” सि० कौ० “अधि-परी अनर्थकौ” पा० “उक्तसंज्ञौ स्तः । कुताऽध्याग-च्छति । कुतः पर्य्यागच्छति । गतिसंज्ञाबाधाद् गतिर्गता-विति निघातो न” सि० कौ० । “अपपरी वर्जने” पा० एतौवर्जने कर्मप्रवचनीयौ स्तः “पञ्चम्यपाङ्परिभिः” पा०एतैः कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी स्यात् । अप हरेः परिहरे । संसारः । परिरत्र वर्जने लक्षणादौ तु बितीयाहरिफगि । सपरमे परिसान्वः शोके परिदेपमम् ।“अक्षशलाकासंख्याः परिणा” पा० द्यूते व्यवहारेपराजये च अक्षादीनां परिणा समासः । न पूर्वनिपातःद्यूते अक्षं विपरीतं वृत्तम् अक्षपरि । एवं शलाकापरिएकपरि इत्यादि । सन्तोषे परितोषः । “परेश्च घाङ्कयोः”पा० रस्य वा लः । परिघः पलिघः पल्यङ्कः पर्य्यङ्कः ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“वद व्यक्तायां वाचि”@} 2 यजादिः।
‘व्यक्तवाचि वदेद्वा णौ वादयेद् वदते वदेत्।’ 3 इति देवः।
वादकः-दिका, वादकः-परिवादकः-दिका, विवदिषकः-षिका, वावदकः-दिका
वदिता-त्री, वादयिता-त्री, विवदिषिता-त्री, वावदिता-त्री
वदन्-न्ती, 4 5 वादयन्-न्ती, विवदिषन्-न्ती
-- वदिष्यन्-न्ती-ती, वादयिष्यन्-न्ती-ती, विवदिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 6 शास्त्रे 7 वदमानः, 8 कर्मकरान् उपवदमानः, 9 न्यायम् अपवदमानः, क्षेत्रे विवद- मानः, 10 विप्रवदन्तः-विप्रवदमाना वा मौहूर्तिकाः वैद्याः वा, कुलभार्यामुपवदमानः, 11 अनुवदमानः कठः कालापस्य, 12 सम्प्रवदमानः, गेहे विवदमानः, वादयमानः, 13 अभिवादयमानो गुरुं देवदत्तं देवदत्तेन वा, 14 वादयमानो वीणाम्, विप्रविवदिषमाणः, वावद्यमानः
शास्त्रे वदिष्यमाणः, वादयिष्यमाणः, विवदिषिष्यमाणः, वावदिष्यमाणः
15 उदितम्- 16 तः-तवान्, वादितः, विवदिषितः, वावदितः-तवान्
मधुरोद्-मधुरोदौ-मधुरोदः
-- -- -- 17 वदः, 18 अवादी, 19 वदावदः, 20 वावदूकः, प्रवावदूकः, 21 कद्वदः 22, 23 साधुवादी, 24 परिवादिनी, 25 प्रियंवदः-प्रियंवदा 26, वशंवदः 27, 28 प्रवादी, 29 ब्रह्मवादी, 30 परि- वादकः, वादः, विवदिषुः, वावदः
वदितव्यम्, वादयितव्यम्, विवदिषितव्यम्, वावदितव्यम्
वदनीयम्, वादनीयम्, विवदिषणीयम्, वावदनीयम्
31 अवद्यम्, 32 ब्रह्मोद्यम्-ब्रह्मवद्यम्, 33 मृषोद्यम्, सत्यवद्यः 34, अनृतोद्यम्, 35 36 वाद्यम्-प्रवाद्यम्, वाद्यम्, विवदिष्यम्, वावद्यम्
उद्यमानः, वाद्यमानः, विवदिष्यमाणः, वावद्यमानः
ईषद्वदः-दुर्वदः-सुवदः
-- -- -- वादः, वादः, विवदिषः, वावदः
वदितुम्, वादयितुम्, विवदिषितुम्, वावदितुम्
37 उदितिः, उत्तिः, वादना, विवदिषा, वावदा
वदनम्, वादनम्, विवदिषणम्, वावदनम्
38 उदित्वा 39, वादयित्वा, विवदिषित्वा, वावदित्वा
प्रोद्य, 40 अच्छोद्य, अनुवाद्य, प्रविवदिष्य, प्रवावद्य
वादम् २, उदित्वा २, वादम् २, वादयित्वा २, विवदिषम् २, विवदिषित्वा २, वावदम् २
वावदित्वा २
41 इतीञ्प्रत्ययः।
वदति तस्यामिति वादिः वीणा।]] वादिः, 42 इत्यान्यप्रत्ययः।
वदान्यो दाता।]] वदान्यः, 43 44 इति णिजन्तात् णित्रन्प्रत्ययः।
वाद्यते इति वादित्रम् मृदङ्गपणवादिकम्।]] वादित्रम्, 45 इति सप्रत्ययः।
‘तितुत्रस--’ 46 इतीण्निषेधः।
वत्सः = कुमारः, गोबालश्च।]] वत्सः 47
01 (१५४७)
02 (१-भ्वादिः-१००९। सक। सेट्। पर।)
03 (श्लो। १०९)
04 [[आ। ‘मृषोद्यं प्रवदन्तीं तां सत्यवद्यो रघूत्तमः।’ भ। का। ५ ६०।]]
05 [[B। ‘… शैलस्य दर्दुरपुटानिव वादयन्तः।’ शि। व। ५। ९।]]
06 [पृष्ठम्११९०+ २८]
07 [[१। अत्र ‘भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः’ (१-३-४७) इति वदतेस्तङ्। औत्सर्गिकस्य परस्मैपदस्यापवादः। अत्र भासनम् = दीप्तिः। शास्त्रे वदमानः, दीप्यमानः सन् पदार्थान् व्यक्तीकरोतीत्यर्थः। उपसम्भाषणम् = उपसान्त्वनम्। कर्मकरान् उपवदमानः उपसान्त्वयन् इत्यर्थः। ज्ञानम् = सम्यक् अवबोधः। वदमानश्चार्वी लोकायते इत्युदाहरणम्। सम्यग्वक्तुं जानातीत्यर्थः। यत्नः = उत्साहः। क्षेत्रे वदमानः। क्षेत्रविषयकमुत्साहमाविष्करोतीत्यर्थः। विमतिः = नानामतिः। गेहे विवदमानः। विमतिपतिताः विचित्रं भाषन्ते इत्यर्थः। उपमन्त्रणम् = रहसि उपच्छन्दनम्। कुलभार्यामुपवदमानः। उपच्छन्दय- तीत्यर्थः।]]
08 [[आ। ‘मासे सुतं वैजननेऽथ सूतम् आदाय शौरिः वदमानमद्यौत्।’ वा। वि। २-१४।]]
09 [[२। ‘अपाद् वदः’ (१-३-७३) इति तङ्। न्यायापवादेन धनाद्यार्जनं करोति इत्यर्थः।]]
10 [[३। ‘विभाषा विप्रलापे’ (१-३-५०) इति व्यक्तवाचां समुच्चारणेऽपि वदते- स्तङ्विकल्पः।]]
11 [[४। ‘अनोरकर्मकात्’ (१-३-४९) इति तङ्। एतदपि व्यक्तवाग्विषयकमेव।]]
12 [[५। ‘व्यक्तवाचां समुच्चारणे’ (१-३-४८) इति तङ्। व्यक्तवाचो मनुष्याः। तेन ‘वरतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः’ इत्यत्र न तङ्।]]
13 [[६। ‘अभिवादिदृशोः--’ (वा। १-४-५३) इति वचनात् आत्मनेपदे प्रयोज्यस्य पाक्षिकं कर्मत्वम्।]]
14 [[७। ‘न पादम्याङ्यमाङ्यसपरिमुहरुचिनृतिवद-’ (१-३-८९) इति परस्मैपदनिषेधः। ‘अणावकर्मकात्--’ (१-३-८८) इत्यस्यापवादोऽयम्।]]
15 [[८। निष्ठायाम्, ‘वचिस्वपियजादीनाम्-’ (६-१-१५) इति सम्प्रसारणम्। तेन पूर्वरूपम्।]]
16 [[B। ‘सकलैः सकलैः परितः करुणैरुदितैः रुदितैरिव खं निचितम्।।’ भ। का। १०। ४।]]
17 [पृष्ठम्११९१+ २९]
18 [[१। ‘याचिव्याहृसंव्याहृव्रजवदवसां प्रतिषिद्धानाम्’ (ग। सू। ३-१-१३४) इति नञि उपपदे ग्रह्यादित्वात् कर्तरि णिनिः।]]
19 [[२। ‘चरिचलिपतिवदीनां द्वित्वम् अचि आक् च अभ्यासस्य’ (वा। ६-१-१२) इति वचनेन पचाद्यचि द्वित्वम्, अभ्यासस्य आक् च भवतः।]]
20 [[३। ‘कुर्वादिभ्यो ण्यः’ (४-१-१५१) इत्यत्र वावदूकशब्दपाठात् वदतेरपि यङन्तात् ऊकप्रत्ययः इति माधवाचार्याः। एवं प्रवावदूकादयोऽपि शब्दा बोध्याः।]]
21 [[४। पचाद्यचि ‘रथवदयोश्च’ (६-३-१०२) इति वदशब्दे परे कोः कत् आदेशः।]]
22 [[आ। ‘येन जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलम्।’ भ। का। ६-७६।]]
23 [[५। अताच्छील्येऽपि ‘साधुकारिण्युपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिः।]]
24 [[६। ‘सुप्यजातौ णिनिः--’ (३-२-७८) इति णिनिः। तद्धर्मेऽयं प्रत्ययः। ‘सप्तभिः परिवादिनी’ इति वीणाविशेषः।]]
25 [[७। ‘प्रियवशे वदः खच्’ (३-२-३८) इति खच्। खित्त्वात् मुम्।]]
26 [[B। ‘अनुका प्रार्थयांचक्रे प्रियाकर्तु प्रियंवदा।’ भ। का। ४-१९।]]
27 [[C। ‘सौमित्रे मामुपायंस्थाः कम्रामिच्छुर्वशंवदाम्।’ भ। का। ४। २०।]]
28 [[८। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘प्रे लपसृद्रुमथवदवसः’ (३-२-१४५) इति घिनुण्प्रत्ययः।]]
29 [[९। ‘ब्रह्मणि वदः’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिप्रत्ययः। अताच्छीलिकोऽयम्।]]
30 [[१०। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘निन्दहिंसक्लिशखादविनाशपरिक्षिपपरिरटपरिवादि--’ (३-२-१४६) इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः।]]
31 [[११। गर्ह्यमित्यर्थे ‘अवद्यपण्यवर्याः--’ (३-१-१०१) इत्यनेन वदतेर्नञ्युपपदे यत् निपात्यते। अन्यत्र अनुद्यम् इत्येव। अत्र नञ्युपपदे वदतेः क्यप्। कित्त्वात् सम्प्रसारणम्।]]
32 [[१२। ‘वदः सुपि क्यप् च’ (३-१-१०६) इति अनुपसर्गे सुपि उपपदे क्यव्विकल्पः। पक्षे यत्। क्यपि ब्रह्मोद्यम्। यति ब्रह्मवद्यम्।]]
33 [[१३। अत्र ‘राजसूयसूर्यमृषोद्य--’ (३-१-११४) इति निपातनात् नित्यं क्यप्।]]
34 [[ड्। ‘अनृतोद्यं न तत्रास्ति सत्यवद्यं ब्रवीम्यहम्।’ भ। का। ६-५५।]]
35 [पृष्ठम्११९२+ २५]
36 [[१। ‘वदः सुपि--’ (३-१-१०६) इत्यत्र ‘सुपि’ इत्युक्तत्वात् सोपसर्गात्, निरुपसृष्टाच्च ण्यदेव। तेन वाद्यम्, प्रवाद्यम् इति सिद्ध्यतः।]]
37 [[२। स्त्रियां क्तिनि ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनाम्--’ (वा। ७-२-९) इति वचनादिटि उदिति। क्षीरस्वामी तु उत्तिः इतीडागमाभावपक्षे मुख्यं रूपं साधयित्वा ‘इडपीष्यते उदितिः’ इत्याह।]]
38 [[३। ‘मृडमृदगुधकुषक्लिशवदवसः क्त्वा’ (१-२-७) इति सेटः क्त्वायाः कित्त्वात् सम्प्रसारणम्।]]
39 [[आ। ‘उदित्वाऽलं चिरं यत्नात् सैका धात्रा विनिर्मिता।।’ भ। का। ७। ८६।]]
40 [[४। ‘अच्छ गत्यर्थवदेषु’ (१-४-६९) इति अच्छशब्दस्य गतिसंज्ञा। तेन ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासे ल्यप्। कित्त्वात् प्रसारणम्।]]
41 [[५। ‘वसिवपिवदि--’ [द। उ। १-५३]
42 [[६। ‘वदेरान्यः’ [द। उ। ८-९]
43 [[B। ‘वदान्यो नान्योऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपतेः…।’ प्रतापरुद्रीयं, ना। प्र। १६। श्लो।]]
44 [[७। ‘भूवादि--’ [द। उ। ८-९१]
45 [[८। ‘वृतॄवदि--’ [द। उ। ९-२१]
46 (७-२-९)
47 [पृष्ठम्११९३+ २५]
Capeller
GermanGrassman
Germanpári [vgl. Cu. 〔359〕]. Die Grundbedeutung ist die der räumlichen Umgebung, daher weiter der räumlichen, zeitlichen Nähe und der räumlichen Verbreitung. Mit dem Abl. drückt es die Bewegung von einem Orte her aus, wobei es gleichgültig ist, ob der Ort oben, unten, oder in derselben wagerechten Ebene [Page784] liegt
vielmehr ist die eigenthümliche Beziehung oder Anschauung, welche pári der allgemeinen ablativischen Richtung des Woher hinzufügt, ursprünglich die, dass der Ort von wo die Bewegung ausgeht, nicht als ein Punkt, sondern als ein rings oder an vielen Punkten den Gegenstand umgebender Raum aufgefasst wird. Da das Umfassende nothwendig grösser ist als das Umfasste, so geht aus dem Grundbegriffe der Begriff der Ueberragung (in Zusammenfügungen und Zusammensetzungen) hervor, ein Uebergang, der sich besonders in der Zusammenfügung von bhū mit pári klar darlegt. Dagegen tritt der Begriff des räumlich höher gelegenen (Sonne in Ku. Zeitschr. 〔14, 3 fg.〕) nirgends weder im Sanskrit noch in den verwandten Sprachen hervor. Die Uebergänge in bildlich aufgefasste, geistige Begriffe ergeben sich leicht.
I. Richtungswort, in Verbindung mit den Verben arṣ, 1. aś, 1. as, āp, ās, i, kṛ, krand, kram, kṣar, 1. kṣi, khyā, gadh, gam, 1. gā, grabh, cakṣ, car, 1. ci, chid, jñā, jri, taṃs, 1. tan, tap, tṛd, dar, 1. dā, dih, 1. dī, dru, 1. dhā, dhāv, nakṣ, 2. naś, nī, 1. pat, 2. par, 1. pā, pū, prī, pruṣ, bādh, 1. bhuj, bhur, bhū, bhūṣ, bhṛ, math, 1. 2. man, 1. mā, muc, mṛj, mṛdh, mṛś, yaj, yat, yam, yā, 1. yu, rakṣ, rap, rih, (ruh), vand, (1. vas), vah, 2. vid, viś, 2. viṣ, vṛ, vṛj, vṛt, vyā, śī, sad, sic, 1. sū, sṛ, sṛj, sṛp, skand, stubh, sthā, spaś, syad, sru, svaj, svan, 1. hā, hi, hṛ, hvṛ. Hierher gehören auch die Fälle, wo das Verb, namentlich as (oder bhū) zu ergänzen ist: {689, 6} te kím íd pári was ist dir im Wege
{54, 5} kás tuā pári wer hindert dich (vgl. as mit pári 3).
I b. in Zusammensetzung mit Substantiven: mit manyú, vatsará.
II. Adv. rings, ringsum {25, 13} (ní sedire)
{146, 5} (didṛkṣéṇyas kā́ṣṭhāsu)
{204, 2} (bíbhratīs páyas)
{327, 8} (maṃhase vásu)
{519, 7} (dā́śema 〰 íḍābhis)
so insbesondere vom Soma, der ringsum durch die Seihe (ávyas vā́re {719, 6}
{819, 6}
ávye vā́re {798, 25}
ávye tvací {781, 3}) rieselt {719, 6}
{798, 25}
{781, 3}
ähnlich {815, 4}. _{815, 5}. _{815, 6}
so auch kṣípas mṛjanti 〰 góbhis ā́vṛtam {798, 27}
{488, 27}. —
III. Praep. mit Acc. 1〉 um (im Sinne des Verweilens) nas {272, 9} (siātam)
tvā {517, 11} (ní ṣadāma)
dhā́māni {778, 3} (asi)
tám {853, 7} (bhūtas). — 2〉 um, in der Nähe mātáram gós {121, 2}
ródhanā gós {121, 7}
vailasthānám {133, 1}. — 3〉 um (im Sinne der Bewegung) tasthúṣas {6, 1} (cárantam)
dívam, bhū́ma {62, 8} (ā́ caratas), tritántum útsam {856, 9} (vicárantam)
dyā́m {30, 19} (īyate)
tanúam 〰 svā́m {287, 8} (kṛṇvānás)
〰 dhárma‿iva sū́riam {626, 20} (ácakriran)
aṅkasám {336, 3} (táritratas)
rájas {784, 8} (pavasva). — 4〉 um (zeitlich) dhā́nam aktós {241, 6}
madhyáṃdinam {977, 5}. Ueberall steht pári vor dem Acc. ausser in {133, 1}
{977, 5}, wo es nachsteht, {287, 8}, wo es zwischen steht, und {626, 20}, wo es vom regierten Acc. (sū́riam) getrennt ist. [Page785]
IV. Praep. mit Abl. 1〉 von 〰 her (im Sinne der Bewegung): viśvátas {7, 10}
átas {108, 7}
samudrā́t utá vā divás {47, 6}
divás pṛthivyā́s {488, 27}
divás {105, 3}
{121, 10}
{197, 5}
{628, 4}
{751, 4}
{761, 1}
{775, 27}
{777, 24}
{789, 2}
{792, 1}
{798, 24}
divás ántebhias {49, 3}
vásmanas {222, 1}
hiraṇyáyāt 〰 yónes {226, 10}
ā́śābhias 〰 sárvābhyas {232, 12}
divás sā́nunas {413, 7}
sádasas 〰 svā́t {458, 5}
devébhyas {710, 16}
〰 kútsāt {864, 5}
adbhiás {865, 4}
vánaspátibhyas {488, 27}
〰 svásur {348, 1} (viuchántī uṣā́s)
támasas {50, 10} (jyótis páśyantas úttaram)
barhíṣas {549, 1} (uttíṣthan pári barhíṣas)
pā́jasas {863, 8} (āróhantam), in den letzten Beispielen tritt die Bewegung von unten nach oben (durch den Zusammenhang bedingt) hervor. — 2〉 insbesondere bedeutet práric mit dem Abl. über etwas hinausragen
tritt noch pári hinzu, so heisst es rings über etwas hinausragen (eigentlich: von da aus rings sich weiter vorstrecken): divás ántebhias {697, 5}
divás pṛthivyā́s {61, 9}. — 3〉 von, von 〰 her (in dem Sinne des Ursprungs) bei jan (geboren werden) áśmanas {192, 1}
tásiās {204, 1}
óṣadhībhyas {566, 3}
divás {871, 1}
{888, 6}
agnés {888, 6}
uttānápadas {898, 3}
tanúas {898, 8}
dákṣāt {898, 4}
haskārā́t vidyútas pári átas jātā́s avantu nas {23, 12}
bei grabh empfangen, von jemand her ergreifen {626, 10} (pitúr 〰 medhā́m ṛtásya jagrábha). — 4〉 causal auf Grund oder Anlass der Thätigkeit übertragen: wegen, um — willen víśvebhyas bhúvanebhias {214, 17}
dhiṣáṇābhias {332, 8}
bhṛ́gubhyas {239, 10}
tuát {844, 13}. — 5〉 wenn der Grund ein innerer ist, aus: védasas {208, 6}
mánasas {332, 2}. — 6〉 gemäss, nach prá prajā́bhis jāyate dhármaṇas pári {511, 3}
{647, 16}
{889, 13}
janúṣas {675, 9}.
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.