परमाणु (paramANu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 परमाणु m.
  (-णुः)
	 1. An atom,  the invisible base of all aggregate bodies
thirty of them are supposed to form a mote in a sunbeam
the lowest measure of weight
 in Logic,  six of them form the
first perceptible object.
	 2. A measure of time,  the sun's passage
past an atom of matter.
 E.
  परम first,  and अणु an atom. 

Capeller Eng

English

 परमाणु m.
  infinitely small part or atom. 

Yates

English

 परमा_णु (णुः) 2.
m.
  An atom,  30 of
which form a mote in a sun
beam
 measure of time while
a ray passes by an atom. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

परमाणु 	-	 paramANu 	-	 m.
  	-	 atom
परमाणु-भार 	-	 paramANu-bhAra 	-	 m.
  	-	 atomicweight
परमाणु 	-	 paramANu 	-	 m.
  	-	  infinitesimal particle or atom
परमाणु 	-	 paramANu 	-	 m.
  	-	  passing of a sun-beam past an atom of matter
परमाणु 	-	 paramANu 	-	 n.
  	-	  18 of a mAtrA
परमाणु- 	-	 paramANu- 	-	 adj.
  	-	  atomic
घन-परमाणु 	-	  ghana-paramANu 	-	 m.
  	-	  cubical atom
परमाणु पत्र 	-	 paramANu patra 	-	 m.
  	-	  email
परमाणु- ऊर्जा 	-	 paramANu- UrjA 	-	 f.
  	-	  atomic energy
परमाणु-क्रमङ्क 	-	 paramANu-kramaGka 	-	 m.
  	-	  atomic number  [ Chem.  ]
परमाणु-प्र्स्फोट 	-	 paramANu-prsphoTa 	-	 m.
  	-	  atom bomb

परमाणु 	-	  paramANu 	-	 n.
  	-	  18 of a mAtrA
सार्धमात्र 	-	  sArdhamAtra 	-	 adj.
  	-	  having a half mAtrA
अणु 	-	  aNu 	-	 n.
  	-	  fourth part of a mAtrA
प्लुत 	-	  pluta 	-	 adj.
  	-	  prolated or lengthened to 3 mAtrAs
अपरान्तिका 	-	  aparAntikA 	-	 f.
  	-	  metre consisting of four time sixteen mAtrAs
अर्धाणुमात्रा 	-	  ardhANumAtrA 	-	 f.
  	-	  half a small mAtrA i.e. the eighth part of the quantity of a short syllable

 
   परमाणु  paramANu m.
   infinitesimal particle or atom

Wilson

English

 परमाणु
m.
  (-णुः)
1 An atom,  the invisible base of all aggregate bodies
 thirty of them are
supposed to form a note in a sunbeam
 the lowest measure of weight
 in Logic, 
six of them form the first perceptible object.
2 A measure of time,  the sun's passage past an atom of matter.
E.
  परम first,  and अणु an atom. 

Monier Williams Cologne

English

 परमाणु m.
  an infinitesimal particle or atom (30 are said to form a mote in a sun-beam),  Yājñ.
 
 Yogas.
 
 MBh.
   &c.
   (cf.   भृत्य-प्°)

 the passing of a sun-beam past an atom of matter,  Pur.
 

 परमाणु n.
  1/8 of a Mātrā,  VPrāt.
  

Macdonell

English

 परमाणु parama‿aṇu,  m.
  infinitesimal portion,  🞄atom: -tā,  f.
  atomic nature,  -kāraṇavāda,  m.
  doctrine of atoms,  Vaiśeṣika system. 

Shabdartha Kaustubha

Kannada

परमाणु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕಣ/ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅಂಶ/ಬಹಳ ಸಣ್ಣದಾದ ರೇಣು(ಧೂಳು)
व्युत्पत्तिः - > परमश्चासौ अणुश्च
प्रयोगाः - > "परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः"
उल्लेखाः - > भर्तृ० १-७०
विस्तारः - > "जालसूर्यमरीचिस्थं यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः। तस्य षष्ठतमो भागः परमाणुः स उच्यते"
परमाणु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕಾಲ/ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಭಾಗ/ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೆಳಗಿನ ವಿಭಾಗವಿಲ್ಲವೋ ಅದು
विस्तारः - > ಮನೆಯ ಹೆಂಚಿನ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಿಟಕಿ (ಗವಾಕ್ಷ) ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಸಂದಿನಿಂದ ಬೀಳುವ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಧೂಳಿನ ಕಣದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವು ಪರಮಾಣು. "स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम्। सतोऽविशेषभुग्यस्तु स कालः परमो महान्" भाग० ३-११-४

L R Vaidya

English

 parama-aRu {% m. %} an atom,  an infinitesimal particle,  R.xv.42,  Yaj.iii.104.

Abhyankara Grammar

English

परमाणु  a time-unit equal to one-half of the unit called अणु,  which forms one-half of the unit called मात्रा which is required for the purpose of the utterance of a consonant
 cf. परमाणु अर्धाणुमात्रा V. Pr.I.61. परमाणु,  in short,  is the duration of very infinitesimal time equal to the pause between two individual continuous sounds. The interval between the utterances of two consecutive consonants is given to be equivalent to one Paramanu
 cf. वर्णान्तरं परमाणु R.T.34.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sa phra rabs can
परमाणु

पुराणम्

English

परमाणु / PARAMĀṆU. See under trasareṇu.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 परमाणुः,  पुं,
   (परमः सर्व्वचरमकोऽणुः ।)पृथिव्यादिभूतचतुष्टयानां द्ब्यणुकानामवयवः ।स च नित्यः निरवयवः ततः किमपिसूक्ष्मं नास्ति ।यथा,  --“नित्यानित्या च सा द्वेधा नित्या स्यादणुलक्षणा ।अनित्या तु तदत्या स्यात् सैवावयवयोगिनी ॥
”पारिमाण्डल्यनामकतत्परिमाणन्तु न कस्यापिकारणम् । यथा, “पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥
”जलादिपरमाणुरूपस्य नित्यत्वम् । पार्थिवपर-माणुरूपस्यानित्यत्वम् । पार्थिवपरमाणुरूप-स्यानित्यत्वम् । यथा,  भाषापरिच्छेदे ॥
“जलादिपरमाणौ तन्नित्यमन्यत् सहेतुकम् ।”तैरेव परमाणुभिराद्युपादानैर्द्व्यणुकत्रसरेण्वादि-क्रमेण स्थूलक्षितिजलतेजोमरुतः सृजति परमे-श्वरः । यथा आयोजनं परमाणुकर्म्म तथाच सर्गाद्यकालीनं द्ब्यणुकारम्भकपरमाणुकर्म्मयत्नजन्यं प्रयत्नवदात्मसंयोगजन्यं वा कर्म्मत्वात्अस्मदादिशरीरकर्म्मवत् इति कुसुमाञ्जलिः ॥
प्रलयेऽतिस्थूलस्थूलनाशानन्तरं परमाणुक्रिया-विभागपूर्व्वसंयोगनाशादिक्रमेण द्व्यणुकनाशा-त्तिष्ठन्ति परमाणव एवेति । यथा,  --“दोधूयमानास्तिष्ठन्ति प्रलये परमाणवः ।”इति प्राचीनकारिका ॥
तस्य महत्त्वाभावादतीन्द्रियत्वम् । यथा । महत्त्वंषड्विधे हेतुरिति भाषापरिच्छेदः ॥
 * ॥
कालविशेषः । यथा,  श्रीभागवते ३ । ११ । ४-५ ॥
“स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् ।सतो विशेषभुग् यस्तु कालः स परमो महान् ॥
अणुर्द्वौ परमाणू स्यात्त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः ।जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् ॥
”अस्यार्थः । एतदेव प्रपञ्चयति स इत्यादिना ।सतः प्रपञ्चस्य परमाणुतां परमाण्ववस्थां योभुङ्क्ते स कालः परमाणुः तस्यैवाविशेषंसाकल्यं यो भुङ्क्ते स परममहान् । अयमर्थःग्रहर्क्षताराचक्रस्थ इत्यादिना यत् सूर्य्यपर्य्यटनंवक्ष्यति तत्र सूर्य्यो यावता परमाणुदेशमति-क्रामति तावान् कालः परमाणुः । यावता चद्वादशराश्यात्मकं सर्व्वं भुवनकोषमतिक्रामतिस परममहान् संवत्सरात्मकः तस्यैवावृत्त्यायुगमन्वन्तरादिक्रमेण द्विपरार्द्धान्तत्वमिति । तथाच पञ्चमे सूर्य्यगत्यैव कालादिविभागं वक्ष्यति । ५ ।इदानीं द्व्यणुकादिलक्षणपूर्व्वकं मध्यमकालावस्थांकथयति द्वौ परमाणू अणुः स्यात् त्रयोऽणव-स्त्रसरेणुः स तु प्रत्यक्ष इत्याह जालार्केतिगवाक्षप्रविष्टेष्वर्करश्मिष्ववगतः कोऽसौ योऽति-लघुत्वेन खमेवानुपतन् अगात् गतः । नगामिति पाठे खमेवानुपतन्नवगतः न तु गांपृथ्वीम् । इति श्रीधरस्वामी ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 परमाणु पु०
  कर्म० । सर्वापकृष्टे परिमाणयुक्ते वैशेषिकमत-प्रसिद्धे क्षित्यप्तेजोमरुतां १ सूक्ष्मांशभेदे तस्य च नि-त्यत्वं तैरङ्गीकृतम् तन्नाशकाभावात् । ततो महाभूता-रम्भप्रकारस्तु उत्पत्तिशब्दे ११ १५ पृ० कणादभाष्यन्याय-कन्दल्योरुक्तो दर्शितः । “दोधूयमानास्तिष्ठन्ति प्रलयेपवमाणवः” इत्युक्तिस्तु सर्जनोन्मुखवायुपरमाणुविषया उत्पत्तिशब्ददर्शिते कणादभाष्यवाक्ये वायवीयपर-माणूनां प्रथमं क्रियोत्पत्त्यैव दोधूयमानत्वोक्तेः अ-न्येषां च तत्प्रेरणेनैव ततः परं क्रियोत्पत्तेः सम्भवात् ।अन्यथा वायवीयपरमाणौ दोधूयमानत्वविशेषणासम्भवइति विवेच्यम् । २ परमाण्ववच्छिन्ने कालभेदे “स कालःपरमाणुर्वै यो भुङ्क्ते षरमाणुताम् । सतो विशेष-भुग्यस्तु कालः स परमो महान्” भाग० ३ । ११ । ५“सतः प्रपञ्चस्य परमाणुतां परमाण्ववस्थां यो भुङ्क्तेस कालः परमाणुः तस्यैव विशेषं साकल्यं यो भुङ्क्तेस परमोमहान् । अयमर्थः “ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ”इत्यादिना यत् सूर्य्यपर्य्यटनं वक्ष्यति तत्र सूर्य्यो या-वता परमाणुदेशमतिक्रामति तावान् कालः परमाणुः ।यावता च द्वादशराश्यात्मकं सर्वं भुवनकोषमतिक्रामतिस परमो महान् संवत्सरात्मकः तस्यैवावृत्त्या युग-मन्वन्तरादिक्रमेण द्विपरार्द्धान्तत्वमिति” श्रीधरस्वामी ।

Capeller

German

 परमाणु m.
  ein unendlich kleiner Teil, 
Atom. 

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.