| YouTube Channel

परमहंस (paramahaMsa)

 
शब्दसागरः
English
परमहंस
m.
 (-सः) An ascetic, a religious man who has subdued all his
senses by abstract meditation.
E.
 परम best or first, हंस devotee.
Yates
English
परम-हंस (सः) 1.
m.
 An ascetic.
Wilson
English
परमहंस
m.
 (-सः) An ascetic, a religious man who has subdued all
his senses by abstract meditation.
E.
 परम best or first, हंस devotee.
Monier Williams Cologne
English
परम—हंस
m.
 an ascetic of the highest order, a religious man who has subdued all his senses by abstract meditation,
MBh.
Pur.
&c.
 (cf.
RTL.
 87)
Hindi
Hindi
उच्चतम आध्यात्मिक राज्य / भेदभावपूर्ण (हंस से)
Apte Hindi
Hindi
परमहंसः
पुं*
 परम-हंसः -
"उच्चतम कोटि का संन्यासी, वह जिसने भावात्मक समाधि दे द्वारा अपनी इन्द्रियों का दमन करके उनको वश में कर लिया है"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
परमहंस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತಮ ಯೋಗಿ/ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಪೋನಿರತನಾದ ಸಂನ್ಯಾಸಿ
व्युत्पत्तिः - > परमः हंसः आत्मा यस्य
विस्तारः - > ಕುಟೀಚಕ, ಬಹೂದಕ, ಹಂಸ ಮತ್ತು ಪರಮಹಂಸರೆಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಹಂಸನೇ ಉತ್ತಮನು
L R Vaidya
English
parama-haMsa {% m. %} an ascetic who has subdued all his senses by abstract meditation.
Indian Epigraphical Glossary
English
Paramahaṃsa (EI 5
BL), an ascetic
epithet of an ascetic.
See Haṃsa.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 परमहंसोपनिषद्, परमहंस
noun
एका उपनिषद्।
"परमहंसोपनिषद् यजुर्वेदस्य भागः।"
Mahabharata
English
Paramahaṃsa = Mahāpurusha (Mahāpurushastava).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
परमहंसः,
पुं,
 (परमः श्रेष्ठः हंसः सोऽहं आत्मायस्य ।) सन्न्यासिविशेषः । अस्य लक्षणं यथा ।जातरूपवेरो निर्द्वन्द्वो निराग्रहस्तत्त्वब्रह्ममार्गेसम्यक् सम्पन्नः शुद्धमानसः प्राणसंधारणार्थंयथोक्तकाले भैक्षमाचरन् लाभालाभौ समौकृत्वा शून्यागारदेवगृहतृणकूटवल्मीकवृक्षमूल-कुलालशालाग्निहोत्रनदीपुलिनगिरिकुहरकन्दर-कोटरनिकरस्थण्डिलेष्वनिकेतवासी निष्प्रयत्नोनिर्म्ममः शुक्लध्यानपरायणः अध्यात्मनिष्ठः शुभा-शुभकर्म्मनिर्मूलनाय सन्न्यासेन देहत्यागं करोतियः सएव परमहंसो नामेति जीवन्मुक्तिविवेकः ॥
(अयं हि चतुर्व्विधाबधूतेषु श्रेष्ठः । यदुक्तंमहानिर्व्वाणतन्त्रे ।“चतुर्णामबधूतानां तुरीयो हंस उच्यते ।त्रयोऽत्ये भोगयोगाढ्यामुक्ताः सर्व्वे शिवोपमाः ॥
”परमहंसेन हि यज्ञोपवीतादिचिह्नानि परि-त्यज्य कौपीनादिकं धारणीयम् । यदुक्तं सूत-संहितायां ज्ञानयोगे ।“परमहंसस्त्रिदण्डञ्च रज्जुं गोबालमिश्रितम् ।शिक्यं जलपवित्रञ्च पवित्रञ्च कमण्डलुम् ॥
पक्षिणीमजिनं सूचीं मृत् खनिर्त्री कृपाणिकाम् ।शिखां यज्ञोपवीतञ्च नित्यकर्म्म परित्यजेत् ॥
कौपीनं छादनं वस्त्रं कन्थां शीतनिवारिकाम् ।योगपट्टं वहिर्वस्त्रं पादुकां छत्रमद्भुतम् ॥
अक्षमालाञ्च गृह्णीयात् वैणवं दण्डमव्रणम् ।अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः कुर्य्यादुद्धूमनं मुदा ॥
आमिति च त्रिमिः प्रोच्य परमहंसस्त्रिपुण्ड्रकम् ॥
”अविदुषा परमहंसेन एकदण्डन भाव्यम् ।विदुषा तु दण्डादिकं किमपि न धारणीयम् ॥
यदुक्तं निर्णयसिन्धौ । “परमहंसस्यैकदण्ड एवसोऽप्यविदुवः । विदुषान्तु सोऽपि नास्ति ।न दण्डं न शिखां नाच्छादनं धरति परमहंसः ॥
”परमहंसास्तु केवलं प्रणवजपतत्परा एवभवन्ति । यदुक्तं सूतसंहितायाम् ।“प्रणवाद्यास्त्रयोवेदाः प्रणवे पर्य्यवस्थिताः ।तस्मात् प्रणवमेवैकं परमहंसः सदा जपेत् ॥
विविक्तदेशमाश्रित्य सुखासीनः समाहितः ।यथाशक्ति समाधिस्थो भवेत् सन्न्यासिनां वरः ॥
”परमहंसास्तु “तत्त्वमसि” इत्यादि महावाक्याव-लम्बनेन आत्मज्ञानानुशीलिनो भवन्ति “सोऽहं”शिवोऽहं” इत्यादि वदन्तस्तत्त्वज्ञानावलम्बनस्यपरिचयं प्रयच्छन्ति च । एषामध्यक्षो हिस्वामीत्याख्यया प्रसिद्धः । एते हि तीर्थभ्रमण-निपुणास्तीर्थस्थानस्थाश्च । मतस्य परमहंसस्यशरीरं भूमौ निखातत्वम् । यदुक्तं वायु-संहितायाम् ।“मृते न दहनं कार्य्यं परमहंसस्य सर्व्वदा ।कर्त्तव्यं खननं तस्य नाशौचं नोदकक्रिया ॥
”परमहंसस्तु दण्डिपरमहंसावधूतपरमहंसभेदेनद्विविघः । ये तु दण्डं परित्यज्य पारमहंस्य-व्रतावलम्बनं कुर्व्वन्ति ते दण्डिपरमहंसाः ।ये चावधूतवृत्त्यनुष्ठानेन परमहंसास्ते एवा-वधूतपरमहंसाः । परं सर्व्वे एव प्रणवोपासकाःइति ॥
* ॥
शुक्लयजुर्व्वेदगत उपनिषद्विशेषः । इति मुक्तिकोपनिषत् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
परमहंस परमः हंस आत्मा यस्य सन्न्यासिभेदे “कुटीचकोबहूदकः हेसश्चैव तृत्रीवकः । चतर्थः परमो हंसो योयपश्चात् स उत्तमः” हारीतः । परहंसोऽप्यत्र “परहंसस्त्रिदण्डं च रज्वुं, गोबालनिर्मिताम । शिखां यज्ञोप-वीतं च नित्यं कर्मं परित्यजेत्” स्कन्दपु० । “सशिखंवपनं कुर्य्यात् हंसश्च परहंसकः । पौर्णमास्यामृतुष्वेषांवपनं परिकीर्त्तितम्” पुराणसमुच्चये तद्धर्माः स्थिताः ।दण्डधारणञ्चाविदुष एव विदूषस्तु तन्नास्ति “न दण्डंन शिखां नाच्छादनं न भैक्षं चरति परमहंसः” महोप-निषदुक्तेः “ज्ञानमेवास्य दण्डः” इति तत्रत्यवाक्यशेषाच्च ।अन्येऽपि तद्धर्मा मिता० नि० सि० च उक्ता दृश्याः ।कर्म० । २ परमात्मनि ३ तत्प्रतिपादके उपनिषद्भेदे ।