| YouTube Channel

परं (paraM)

 
Hindi
Hindi
बेहतर
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
परं,
क्ली,
 (पॄ + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ ।इति अप् ।) केवलम् । इति मेदिनी ॥
मोक्षः ।यथा । कैवल्यममृतं परम् । इति मुक्तिपर्य्यायेरत्नावली ॥
(ब्रह्म ब्रह्मा च । यदुक्तं श्रुतौ ।“द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परञ्चापरमेव च ॥
”विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । २० ।“प्रभूतस्त्रिककुद्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥
”ब्रह्मण आयुः । यथा, मार्कण्डेये । ४६ । ४२ ।“एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत् ।शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते ।पञ्चाशद्भिस्तथावर्षैः परार्द्धमिति कीर्त्त्यते ॥
”)
परं, [म्]
व्य,
 नियोगः । क्षेपः । इति मेदिनी ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कखे हसने”@} 2 काखकः-खिका, चिकखिषकः-षिका, चाकखकः-खिका, इत्यादीनि रूपाणि क्रमेण शुद्धात्-सन्नन्तात् यङन्ताच्च, पूर्वोक्तकख 3 धातुवत् ज्ञेयानि।
ण्यन्ते परं घटादिपाठात् ‘घटादयो मितः’ 4 इति मित्त्वे, ‘मितां हस्वः’ 5 इति ह्रस्वे इमानि रूपाणि-- कखकः-खिका, कख्यमानः
कखयिता-त्री, कखः
कखयन्-न्ती, कखयितुम्
कखयिष्यन्-न्ती-ती, कखना
कखयमानः, कखनम्
कखयिष्यमाणः, कखयित्वा
कखः, चिकखयिषुः, 6 प्रकखय्य
कखयितव्यम्, 7 कखम् २
कखनीयम्, काखम् २
कख्यम्, कखयित्वा २। ईषत्कखः-दुष्कखः-सुकखः, इति विशेषः।
8
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७८४। अक। सेट्। पर। घटादिः।)
03
=>
 (१४१)
04
=>
 (गणसूत्रम्-भ्वादौ)
05
=>
 (६-४-९२)
06
=>
 [[२। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
07
=>
 [[३। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति दीर्घविकल्पः।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०१४३+ २५]
1 {@“पन स्तुतौ”@} 2 3 क्षीरतरङ्गिण्यां ‘पनायते हरिम्।’ इत्यात्मनेपदमायप्रत्ययान्तात् निरुच्य, तस्य साधकत्वेन, “अत्र, ‘अवयवेऽपि कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति।’ 4 इत्यायव्यवधानेऽपि आत्मनेपदम्।’ इत्युक्तम्।
परं तु-- पनायतेरार्धधातुके आयप्रत्ययाभावपक्षेऽनुदात्तेत्त्वस्य चरितार्थत्वात् आत्मनेपदं चिन्त्यम्।]] पनायकः-पानकः-निका, पनायकः-पानकः, पिपनायिषकः-पिपनिषकः-षिका, पंपनकः-पम्पनकः-निका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकपणायतिवत् 5 ज्ञेयानि।
6 असच्प्रत्यये रूपम्।
पनसः = फलवृक्षविशेषः।]] पनसः।
7 पनितम्।
8
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९७४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४४०। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (भाष्यम्-३-१-५)
05
=>
 (९६४)
06
=>
 [[४। औणादिके [द। उ। ९। ४४]
07
=>
 [[आ। ‘पणाय्यरूपा पनिताकूतीन् ययुर्भामिन्य एवाक्षमया स्वकामुकान्।’ धा। का। १। ५७।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०८४८+ २९]
1 {@“भस भर्त्सनदीप्त्योः”@} 2 छान्दसः।
3 धातुपाठेषु सर्वत्र ‘--भर्त्सनदीप्त्योः’ इत्येवास्य धातोरर्थनिर्देशो दृश्यते।
परं तु निरुक्ते 4 ‘बभस्तिरत्तिकर्मा।’ इत्युक्तत्वात्
तथा, ‘हरी इवान्धांसि बप्सता।’ 5 इत्यत्र यास्केन ‘हरी इवान्नानि भुञ्जाने।’ इति व्याख्यानात्, सायणभाष्येऽपि ‘भस भक्षणदीप्त्योः।’ इत्येवात्र 6 धातुस्वरूपोपादानाच्च ‘भक्षणदीप्त्योः’ इत्येव पाठः प्रामाणिक इति, भर्त्सन-भक्षणशब्दयोः प्रायस्तुल्यश्रुत्या पाठभेद इति वा प्रतिभाति।]] 7 भासकः-सिका, भासकः-सिका, बिभसिषकः-षिका, बाभसकः-सिका
भसिता-त्री, भासयिता-त्री, बिभसिषिता-त्री, बाभसिता-त्री
8 बप्सत्-बप्सतौ-बप्सतः, 9 भासयन्-न्ती-ती, बिभसिषन्-न्ती-ती
-- भसिष्यन्-न्ती-ती, भासयिष्यन्-न्ती-ती, बिभसिषिष्यन्-न्ती-ती
-- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिककशतिवत् 10 ज्ञेयानि।
11 नभः, 12 भस्म, 13 भस्त्रम्, 14 भसत् इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११५२)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-११००। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (५-४६)
05
=>
 (ऋ। वे। १-६-२८-७)
06
=>
 (ऋ। वे। १-६-२८-७)
07
=>
 [पृष्ठम्०९४६+ २६]
08
=>
 [[१। शतरि, शपि, तस्य ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘घसिभसोर्हलि च’ (६-४-१००) इति उपधा- ऽकारलोपः। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति भकारस्य चर्त्वेन पकारः। अभ्यासे हलादिशेषजश्त्वादिकम्।]]
09
=>
 [[२। भक्षणार्थकत्वे, ‘निगरणचलनार्थेभ्यः--’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् कर्तृगामिन्यपि क्रियाफले परस्मैपदमेव। दीप्त्याद्यर्थकत्वे, छान्दसत्वात् दृष्टानुविध्याश्रयणे वा शानजन्तेऽपि भासयमानः इति रूपं साध्वेवेत्यपि बोध्यम्।]]
10
=>
 (१७८)
11
=>
 [[३। न बभस्ति इति नभः = आकाशः। नञ्पूर्वादस्मात् ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ (३-२-१७८) इति क्विपि सकारस्य रुत्वे विसर्गे च रूपमिति आत्रेयादयः साधयन्तीति माधवधातुवृत्तौ दृश्यते। अत्र बाहुलकात् नञ्समासे नलोपाभाव इति बोध्यम्।]]
12
=>
 [[४। भाषायामपि, ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति मनिन्प्रत्यये ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्निषेधे रूपमेवम्। ‘भूतेऽपि दृश्यन्ते’ (३-३-२) इति भूते- ऽयं प्रत्ययः। भसितम् = भस्म।]]
13
=>
 [[५। ‘हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन्’ (द। उ। ८-८४) इति त्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘तितुत्रत--’ (७-२-९) इतीण्निषेधः। बभस्तीति भस्त्रम् = चर्म, उदरं च।]]
14
=>
 [[६। ‘शॄदॄभसोऽदिः’ (द। उ। ६-४२) इत्यदिप्रत्यये रूपमेवम्। बभस्ति, भस्यते वा तस्मिन् आहार इति भसत् = आमाशयस्थानम्।]]