धातुः: पद्
मूलधातुः: पद
धात्वर्थः: गतौ
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: पदयते
अनुबन्धादिविशेषः: अदन्तः,आगर्वीयः


धातुः: पद्
मूलधातुः: पद
धात्वर्थः: गतौ
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: पद्यते


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

पद (अर्थः)  गतौ
( पदयते अपपदत ) पद्यत इति श्यनि 354

पदँ पद (अर्थः)  गतौ
लिश्यन्ता अनुदात्ता अनुदात्तेतः (पद्यते पेदे, पेदिषे, पत्ता पत्स्यते पद्यताम् अपद्यत पद्येत, पत्सीष्ट ) लिङौ ( अपादि, अपत्साताम् ) "चिण् ते पदः'' इति कर्तरि ते चिण् ( पित्सते, ) "सनिमीमा'' इत्यादिना अच इति "स्कोः'' इति सलोपे दकारस्य चर्त्वम् "अत्र लोपोऽभ्यासस्य'' ( पनीपद्यते पनीपत्ति ) "नीग्वञ्चु'' इत्यादिना नीक् ( पादयति अपीपदत् अत्पदिष्णुः, ) "अलं कृञ्'' इत्यादिना उत्पूर्वादिष्णुच् केचित्तु "उत्पत'' इति पततिं पठन्ति ( पदनः, ) "जुचङ्क्रम्य'' इत्यादिना युच् (पादुकः) "लषपत'' इत्यादिना उकञ् पद्यत इति ( पादः ) "पदरुज'' इति कर्तरि घञ् पादाभ्यां चरति ( पदिकः ) "पर्पादिभ्यष्ठन्'' इत्यत्र "पादः पच्च'' इति पाठात् ष्ठनि पद्भावाः ( पदिकी ) षित्त्वात्स्त्रियां ङीष् पादार्थमुदकं ( पाद्यम् ) "पादार्घाभ्यां च'' इति यत्  पादाय हितम्, तत्र भवं वा ( पद्यम् ) "शरीरावयवाद्यत्'' "शरीरावयवाच्च'' इति योगाभ्यां यत् "पद्यत्यतदर्थे'' इति पादस्य पद्भावः द्वाभ्यां पादाभ्यां क्रीतं (द्विपाद्यम्) "पणपादमाषशताद्यत्'' इति पणाद्यन्ताद् द्विगोः प्राग्वतीयेष्वर्थेषु यत्  "पद्यत्यतदर्थे'' इत्यत्र शरीरावयववाचिनो ग्रहणान्नेह पद्भावः ( पच्छः ) "संख्यैकवचनात्'' इतिवीप्सायां शस् "ऋचश्शे'' इति ऋक्सम्बन्धिनः पादशब्दस्य पद्भावः द्वौ द्वौ पादौ लभते द्विपदिकां लभते, ''पादशतस्य सङ्ख्यादेर्वीप्सायां वुञ् लोपश्च'' इति पादशतयोरन्यतरस्यां सङ्ख्यादेस्समासाद् वीप्सायां वुन्, अन्तस्य च लोपः "यस्य'' इति लोपेनैव सिद्धेऽन्तलोपवचनमनैमित्तिकत्वार्थम् तेनाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाभावात् "पादः पत्'' इति भसंज्ञानिमित्तः पद्भावस्सिद्ध्यति "यस्य'' इति लोपे हि तस्य पूर्वविधौ स्थानिवत्त्वात् पाच्छब्दान्तमङ्गं भसंज्ञं न स्यात् प्रकृत्युपाधिरपि वीप्सा तद्धितेन द्योत्यत इति "तद्धितार्थ'' इति समासः अत एव "नित्यवीप्सयोः'' इति द्विर्वचनं न भवति द्वौ पादौ दण्डयति ददाति वा ( द्विपदिकां ) दण्डयति ददाति "दण्डव्यवसर्गयोश्च'' इति वुन् व्यवसर्गो दानम् अवीप्सार्थोऽयमारम्भः व्याघ्रस्येव पादावस्य ( व्याघ्रपात्, श्येनपात् ) "पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः'' इति हस्त्यादिव्यतिरिक्तोपमानपूर्वपदस्य पादान्तस्यान्तस्य लोपः समासान्तः व्याघ्रपदोऽपत्यं ( वैयाघ्रपद्यः, ) गर्गादित्वाद्यञ् पूर्ववत्पद्भाव' स च "निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इति पाच्छब्दस्यैव भवति, न तु तदन्तस्य "न य्वाभ्याम्'' इत्यैजागमो वृद्धिनिषेधश्च ( कुम्भपदी, घृतपदी ) "कुम्भपदीषु च'' इति पादान्त्यलोपस्समासान्तः कुम्भपद्यादिषु साध्येषु पादान्त्यलोप इत्यक्षरार्थः अत्र अहुवचननिर्देश आद्यर्थावगतपये आद्यर्थसङ्ग्रहीताश्च गणपाठ एव द्रष्टव्याः  कुम्भादिभ्यः पादस्य लोप इति वक्तव्ये समुदायपाठो  विषयनियमार्थः तत्र ये उपमापूर्वाः कुम्भपद्यादयो, ये च शतपद्यादयः सङ्ख्यापूर्वास्तेषां यथाक्रमं "पादस्य लोनपः'' "सङ्ख्यासुपूर्वस्य'' इति सिद्धे लोपे पुनः पाठात् स्त्रियां नित्यं ङीबेव भवति, न तु ( व्याघ्रपात्, व्याघ्रपदी द्विपात्, द्विपदी) इत्यादिवत् "पादोऽन्यतरस्याम्'' इति पाच्छब्दान्तस्य विधीयमानो ङीब्बिकल्पः ये त्वनुपमानसङ्ख्यापूर्वाः घृतपद्यादयस्तेषामपि स्त्रीत्वविशिष्टानां पाठाद् स्त्रियामेव पद्भावो नित्यश्च ङीप् अष्टापदीशब्दस्यात्र पाठात् "अष्टनस्संज्ञायाम्''  इति वा पूर्वपदस्य दीर्घः अत्र सुधाकरः "सङ्ख्यासुपूर्वस्य'' इति पाद ( 1 ) ( 1 ) पादान्तस्य लोप इति क्रचित्, पादोऽन्त्यलोप इत्यपि कुत्रचित् दृश्यते स्यान्त्यलोपे "पादोऽन्यतरस्याम्'' इति ङीपि सुपदीशब्दे सिद्धे कुम्भपदीषु पाठः स्त्रियां स्ङ्ख्योपमानपूर्वपदस्य नित्यं ङीबर्थः तेन "सुपादद्विरदनासोरूः' इति भट्टिप्रयोगश्चिन्त्य इत्याह (द्विपात्, द्विपदी सुपात्, ) "सङ्ख्यासुपूर्वस्य'' इति पादान्त्यलोपस्समासान्तः "पादोऽन्यतरस्याम्'' इति वा ङीपि भत्वं पद्भावः स्त्रियां डीबेव सुपाच्छब्दस्येतीदानीमेवोक्तम् ( द्विपदा ) ऋक्., "टाबृचि'' पादान्तस्य ऋच्यभिषेयायां टापि पद्भावः पूर्ववत् ( पदाजिः, पदातिः, पदगः, पदोपहतः, ) "पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु'' इति पादशब्दाद् आज्यादिषूत्तरपदेषु पदादेशः ( पद्विमम्, पत्काषी, पद्धतिः ) "हिमकाषिहतिषु च'' इति हिमादिषूत्तरपदेषु पद्भावः चकारान्निष्के च, ( पन्निष्कः पादघोषः, पद्धोषः पादमिश्रः पन्मिश्रः पादशब्दः, पच्छब्दः,) "वा घोषमिश्रशब्देषु'' इति वा पद्भावः (सम्पत्) सम्पदादित्वात्क्विप् क्तिन्नपीष्यते, (सम्पत्तिः) इति ( पदम्, "खनो घ च'' इति चकारात्करणादौ घः पदान्यधीते वेद वा ( पदकः, ) "क्रमादिभ्यो वुन्'' इति वुन् ( पद्याः ) पांसवः, "पदमस्मिन्दृश्यम्'' इति प्रथमान्ताद् दृश्यत्वोपाधिकास्मिन्निति सप्तम्यर्थे यत् "पद्यत्यतदर्थे'' इति पद्भावः ( पूर्वपदिकः ) "इकन् बहुलं पदोत्तरपदात्'' इत्यध्येतृवेदित्रोरिकन् अनुपदं धावति ( आनुपदिकः, ) "माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति'' इति द्वितीयासमर्थाट्ठक् पूर्वपदं गृह्णातीति (पौर्वपदिकः) "पूर्वपदं गृह्वाति'' इति पदोत्तरपदाट्ठक् आप्रपदं प्राप्नोति (आप्रपदीनः) पटः, आप्रपदं प्राप्नोति'' इति द्वितीयान्तात्खः शरीरेणासम्बद्धस्यापि पटादेः प्रमाणमाख्यायते पादस्याग्रं (प्रपदम्)अत एव निर्देशात्समासः, पूर्वनिपातश्च (आप्रपदात्) "आङ्मर्यादाभिविध्योः''  इत्यव्ययीभावः ( अनुपदीना ) उपानत्, "अनुपदसर्वान्न'' इति बद्धेत्यर्थे खः  ( सूत्रम्) यस्य चायामः (इति सूत्रम्) इत्यव्ययीभावसमासः अनुर्यस्यायामवाची तेन लक्षणभूतेनानुस्ममस्यते इति सूत्रार्थः इति च पदायाम उपानदायामस्य लक्षणम् सप्तभिः पर्देरेवाप्यते ( साप्तपदीनं ) सख्यम्, "साप्तपदीनं सख्यम्'' इति निपात्यते (अनपदम्) अन्वेष्टा ( अनुपदी ) गवाम्, "अनुपद्यन्वेष्टा'' इतीन्नन्तो निपात्यते अनोः पश्चादर्थेऽव्ययीभावः गवामिति  पदापेक्षया षष्ठी नित्यसापेक्षत्वात्समासः एण्या इव पादावस्य अजस्येव पादावस्य, प्रोष्ठो गौः, तस्येव पादावस्य (एणीपदः, अजपदः, प्रोष्टपदः, ) "सुबात'' इत्यादिनाच्प्रत्ययः पद्भावश्च निपात्यते एणीपदाजपदयोः पद्भाव इति निपातनफलं वदतो हरदत्तस्य प्रोष्ठपदेति पाठो नाभिमतः प्रतीषते (पूर्वे प्रोष्ठपदे, पूर्वाः प्रोष्ठपदाः,) "फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे'' इति नक्षत्रे वर्तमानयोर्द्वित्वे वा बहुवचनम् प्रोष्ठपदाभिर्युक्तः कालः, ( प्रोष्ठपदः, ) प्रोष्ठपदाशब्दस्तत्सहचरिते चन्द्रमसि वर्तते तत्र "नक्षत्रेण युक्तः कालः'' इत्यणि तस्य "लुबविशेषे'' इति लुप् "लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने'' इति कालस्य स्त्रीत्वबहुत्वे, तासु जातः ( प्रोष्ठपादः ) "सन्धिवेला'' इत्यादिनाऽण् "जे प्रोष्ठपदानाम्'' इति जातार्थे वृद्धिनिमित्ते तद्धिते परत उत्तरपदस्य वृद्धिःगेहानुप्रपादमास्ते गेहंगेहमनुप्रपादमास्ते, गेहमनुप्रपादमनुप्रपादमास्ते "विशिपतिपदि'' इत्यादिना णमुल् "तृतीयाप्रभूतीनि'' इति समासविकल्पः समासे "नित्यवीप्सयोः''  इति द्विर्वचनं न भवति;तयोस्तेनैवोक्तत्वात् आभीक्ष्ण्ये क्त्वापीष्यते, गेहमनुप्रपद्यास्त इति सूत्रार्थो भूवादावुपपादितः ( सम्पादी ) णिनिः ( साम्पाद्यम् ) ब्राह्मणादित्वाद्भावकर्मणोः ष्यञ् जीविकामापन्नः ( जीविकापन्नः, ) आपन्नो जीविकाम् ( आपजीविकः, ) "द्वितीयाश्रित'' इति "प्राप्तापन्ने च द्वितीयया'' इति  च तत्पुरुषः "प्राप्तापन्ने च'' इत्यत्र लिङ्गविशिष्टरिभाषया ऽऽपन्नशब्दस्य समासोऽपि (आपन्नजीविकः) इत्येव तत्र हि प्राप्तापन्ने अ च इत्यकारः प्रश्लिष्यते, स चान्त्यादेशः सौत्रत्वाच्च न प्रकृतिभावः सम्पद्यत इति ( सम्पद्यः) "अभूततदभावे'' इति सूत्रे निपातनात् शः ततश्श्यन् ( पादूः ) "णित्क्रसिपद्यतेः'' इत्यूकारप्रत्यये णित्त्वाद्वृद्धिः ( पादुका ) संज्ञायां कनि "के णः'' इति ह्रस्वः ( पद्यम् ) "अर्तिस्तु'' इत्यादिना मन् ( पद्यिनो )"पुष्करादिभ्यो देशे'' इति मत्वर्थीय इनिः ( पद्यवती, पद्या ) "अर्श आदिभ्योऽच्'' इति मत्वर्थऽच्, टाप् अयं कथादावपि 61

पद गतौ 
- पदयते  पदयाञ्चक्रे  अन्यत्र पद्यते  341

पदँ पद  गतौ 
- पद्यते  पेदे  पत्ता  पदनः  पादुका (14)  पादः  सम्पत्  सम्पत्तिः  विपादिका  पदम्  उपपादकः  उपपादुकः  उत्पन्नः  63

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“पद गतौ”@} <a href="#foot_krm02">2</a> अदन्तः। </li> <li>आगर्वीयः। </li> <li>‘--श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>पदकः-दिका, पिपदयिषकः-षिका;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिक- कथयतिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> ज्ञेयानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (९७३)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१८९८। सक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १०९)</li> <li id="foot_krm04">04 => (१६२)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“पद गतौ”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘पदॢ--’ इति पुरुषकारसम्मतः पाठः। </li> <li>‘--श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>पादकः-दिका, पादकः-दिका, <a href="#foot_krm04">4</a> पित्सकः-त्सिका, <a href="#foot_krm05">5</a> पनीपदकः-दिका;</li> <li> पत्ता-पत्त्री, पादयिता-त्री, पित्सिता-त्री, पनीपदिता-त्री;</li> <li> -- पादयन्-न्ती, पादयिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm06">6</a> प्रणिपद्यमानः, पादयमानः, पित्समानः, पनीपद्यमानः;</li> <li> पत्स्यमानः, पादयिष्यमाणः, पित्सिष्यमाणः, पनीपदिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> पत्-पद्-पदौ-पदः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm08">8</a> प्रपन्नः-पन्नवान्, पादितः, पित्सितः, पनीपदितः-तवान्;</li> <li> पदः, <a href="#foot_krm09">9</a> उत्पदिष्णुः, <a href="#foot_krm10">10</a> पदनः, <a href="#foot_krm11">11</a> पादुकः- <a href="#foot_krm12">12</a> पादुका, <a href="#foot_krm13">13</a> पादः, <a href="#foot_krm14">14</a> सम्पद्यः, <a href="#foot_krm15">15</a> सम्पादी, <a href="#foot_krm16">16</a> प्रणिपेदिवान्, <a href="#foot_krm17">17</a> पादः, पित्सुः, पनीपदः;</li> <li> पत्तव्यम्, पादयितव्यम्, पित्सितव्यम्, पनीपदितव्यम्;</li> <li> पदनीयम्, पादनीयम्, पित्सनीयम्, पनीपदनीयम्;</li> <li> पाद्यम्, पाद्यम्, पित्स्यम्, पनीपद्यम्;</li> <li> ईषत्पदः-दुष्पदः-सुपदः;</li> <li> -- -- -- पद्यमानः, पाद्यमानः, पित्स्यमानः, पनीपद्यमानः;</li> <li> पादः, <a href="#foot_krm18">18</a> पदम्, <a href="#foot_krm19">19</a> आस्पदम्, <a href="#foot_krm20">20</a> <a href="#foot_krm21">21</a> गोष्पदम्, पादः, पित्सः, पनीपदः;</li> <li> पत्तुम्, पादयितुम्, पित्सितुम्, पनीपदितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm22">22</a> सम्पत्-सम्पत्तिः, विपत्-प्रतिपत्-आपत्, <a href="#foot_krm23">23</a> पद्या, पादना, पित्सा, पनीपदा;</li> <li> पदनम्, आपादनम्, पित्सनम्, पनीपदनम्;</li> <li> पत्त्वा, पादयित्वा, पित्सित्वा, पनीपदित्वा;</li> <li> प्रणिपद्य, सम्पाद्य, प्रपित्स्य, प्रपनीपद्य;</li> <li> <a href="#foot_krm24">24</a> <a href="#foot_krm25">25</a> गेहानुप्रपादम्, गेहंगेहमनुप्रपादम्, गेहमनुप्रपादमनुप्रपादमास्ते;</li> <li> पादम् २, पत्त्वा २, पादम् २, पादयित्वा २, पित्सम् २, पित्सित्वा २, पनीपदम् २;</li> <li> पनीपदित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm26">26</a> इत्यूप्रत्ययः, प्रत्ययस्य णित्त्वं च। </li> <li>पद्यते इति पादूः = पादुका। </li> <li>‘पादुका’ इत्यत्र संज्ञायां कनि, ‘केऽणः’ <a href="#foot_krm27">27</a> इति ह्रस्वो ज्ञेयः।]] पादूः, <a href="#foot_krm28">28</a> मन्प्रत्यये रूपम्। </li> <li>पद्यते मधुकरैरिति पद्मम् = कमलम्। </li> <li>अर्शआद्यजन्ते मत्वर्थीये पद्मा = लक्ष्मीः। </li> <li>मत्वर्थीय एव इनिप्रत्यये पद्मिनी इति च।]] पद्मम्-पद्मिनी।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (९७२)</li> <li id="foot_krm02">02 => (४-दिवादिः-११६९। सक। अनि। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १०९)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। ‘सनि मीमाघुरभलभशकपतपदामच इस्’ (७-४-५४) इति सन्नन्ते सर्वत्र इस्। ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति दकारस्य चर्त्वं भवति।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। यङन्ताण्ण्वुलि, ‘नीग् वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्’ (७-४-८४) इत्यभ्यासस्य नीगागमः। अभ्यासदीर्घापवादः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। ‘नेर्गदनदपतपद--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। पद्यतेऽनेनेति पत् = पादः। क्विबन्ते चर्त्वविकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[५। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठातकारधातुदकारयोर्नत्वे रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[६। ‘अलङ्कृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पद--’ (३-२-१३६) इत्यादिना इष्णुच् प्रत्ययः तच्छीलादिषु कर्तृषु भवति--इति माधवः। एतच्च प्रकृतसूत्रे (३-२-१३६), उत्पद इति पाठाश्रयणेन साध्यते। परं तु--पतॢधातौ (९६८) स्वयमेव माधवेन उत्पत इत्येतस्मादेव इष्णुच् साधितः। पदधातौ तु “केचित्तु ‘उत्पत’ इति पततिं पठन्ति” इति वदतः को वाऽत्र स्वाभिमतः पाठ इति न ज्ञायते।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[७। ‘जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्यसृगृधिज्वलशुचलषपतपदः’ (३-२-१५०) इत्यादिना ताच्छी- लिको युच्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[८। ‘लषपतपद--’ (३-२-१५४) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु उकञ् प्रत्ययः। अदन्तत्वात् स्त्रियां टाप्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[आ। ‘प्रकृतिं प्रतिपादुकैश्च पादैश्चकॢपे भानुमतः पुनः प्रसर्तुम्।’ शि। व। २०-३९।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[९। ‘पदरुजविशस्पृशो घञ्’ (३-३-१६) इति कर्तरि घञ्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[१०। सम्पूर्वकादस्मात् कर्तरि शप्रत्यये, दिवादित्वात् श्यनि, पररूपे, रूपमेवम्। शप्रत्ययसद्भावे निदानं तु ‘कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि--’ (५-४-५०) इति सूत्रे सम्पद्य इति निर्देश एव।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [पृष्ठम्०८४६+ २९]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[१। ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्’ इति भाष्य (४-३-२४) प्रयोगात्, छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद् भाषायां भवति इति ज्ञायते। तेन क्वसौ, एत्वाभ्यासलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इति इडागमे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[आ। ‘प्रायेण प्रणिपेदुषां निजमसौ योगं स्वयं शिक्षयन्।’ कामासिकाष्टके ५।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[२। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकारात् संज्ञायामन्यत्रापि घप्रत्ययो भवति इति ज्ञायते-इत्याश्रयणेन घप्रत्यये रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[३। आङ्पूर्वकादस्मात् संज्ञायां घप्रत्यये, ‘आस्पदं प्रतिष्ठायाम्’ (६-१-१४६) इत्यत्र निपातनात् सुडागमः।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[B। ‘कृतास्पदा भूमिभृतां सहस्रैरुदन्वदम्भःपरिवीतमूर्तिः।’ शि। व। ३-३४।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[४। ‘गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु’ (६-१-१४५) इत्यनेन सेविते असेविते प्रमाणे च विषये सुट् निपात्यते। षत्वं च भवति।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[५। ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इत्यनेन स्त्रियां भावादौ क्विप्। ‘क्तिन्न- पीष्यते’ (भाष्येष्टिः ३-३-९४) इति वचनात् क्तिनि सम्पत्तिः इत्यादिकमपि साध्वेव। प्रतिपत् = ज्ञानम्, प्रथमा तिथिश्च।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपत--’ (३-३-९९) इत्यत्र ‘निपद’ इति क्षीर- स्वामिपाठमाश्रित्यात्र क्यप् बोध्यः। पद्या = काव्यविशेषः। ‘एकप्रघट्टकं पद्या मुक्तकानां निबन्धनम्।’ इति तल्लक्षणम्। अत्र पक्षे ‘उपेयिवान्--’ (३-२-१०९) इत्यत्र ‘उप’ इत्यस्येव अत्र ‘नि’ इत्यस्याविवक्षितत्वं ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [पृष्ठम्०८४७+ २५]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[१। ‘विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः’ (३-४-५६) इति सोपपदात् णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीनि--’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः। समासे, ‘नित्य- वीप्सयोः’ (८-१-४) इति द्विर्वचनं न भवति। समासेनैव नित्यवीप्सार्थयोरुक्तत्वात्।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[२। ‘णिच्च कसि पद्यर्त्तेः’ [द। उ। १-१६८]</li> <li id="foot_krm27">27 => (७-४-१३)</li> <li id="foot_krm28">28 => [[३। औणादिके [द। उ। ७-२६]</li></ul>

पद (प꣡द॒ गतौ - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = पदनम्
अनीयर् = पदनीयः - पदनीया
ण्वुल् = पदकः - पदिका
तुमुँन् = पदयितुम्
तव्य = पदयितव्यः - पदयितव्या
तृच् = पदयिता - पदयित्री
क्त्वा = पदयित्वा
ल्यप् = प्रपदय्य
क्तवतुँ = पदितवान् - पदितवती
क्त = पदितः - पदिता
शानच् = पदयमानः - पदयमाना

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

पद  गतौ
- पदयते  दिवादौ (461) पद्यते, हेतावुपपादयति, भ्वादौ पद स्थैर्ये (142 मतान्तरे)-पदति  339

पदँ पद गतौ
- (अर्थविवरणम्) गतिर्यानं ज्ञानं च 
इतोलिशान्ता (70) नवानिट आत्मनेपदिनश्च नेर्गद (8417) इति प्रणिपद्यते  चिण् ते पदः (3160) कर्तरि-उदपादि भैक्षम्  प्रपत्ता  सनि मीमा (7454) इति पित्सते  नीग् वञ्चु (7484) इति पनीपद्यते  जुचङ्क्रम्य (32150) इति पदनः  लषपतपद (32154) इत्युकञ्-उपपादुकः  पदरुज (3316) इति कर्तरि घञ्-पादः  खलं भगः पदं च (द्र0 33125 वा0) इति घः करणे-पदम्  विशिपतिपदि (3456) इति णमुल्-गेहानुप्रपादमास्ते, गेहं  गेहमनुप्रपादम्  संपदादिभ्यः (33108 वा0) भावे क्विप्-संपत्, प्रतिपत्  संज्ञायां समज (3399) इति क्यप्-पद्या मार्गः  अर्तिस्तुसु (उ0 1140) इति मन्-पद्म  रक् (द्र0 उ0 213)-पद्रो ग्रामः  णित् कसिपद्यर्तेः (उ0 185)--पादूः पादुका  पदवी बाहुलकाद् (द्र0 उ0 4133 उज्जल0) अटवीवत् (द्र0 1198, पृष्ठ 54)  चुरादौ (10281) आगवीर्य उपपदने ?   अत्रैव खिद दैन्य इति दुर्गः-खिद्यते  खेत्ता  खिद्यत इति कर्मकर्तरीति तु वामनः  रुधादौ (716) खिन्ते  तुदादौ खिद परितापे (6141)-खिन्दति, खेदः खिन्नः  59

--source--
प्रस्तावस्तु प्रकरणं निरुक्तं पदभञ्जनम् ॥ २५४ ॥

-wordlist-
प्रस्ताव (पुं), प्रकरण (क्ली), निरुक्त (क्ली), पदभञ्जन (क्ली)

पदभञ्जनम्
नपुं* पदम्-भञ्जनम् -
"शब्दों का विग्रह, निरुक्ति"

पदभञ्जनं, क्ली, (विभक्तियुक्तानां पदानां भञ्जनंविश्लेषो यत्र । यद्बा, पदानि भज्यन्तेऽनेन ।भञ्ज + करणे ल्युट् ।) निरुक्तम् । गूढार्थशब्द-व्याख्या । इति हेमचन्द्रः ॥


INTERMEDIATE, Sanskrit to English, Cologne Edition

पद—भञ्जन n. separation or analysis or explanation of words, L.


पदभञ्जन

पदविभागः - >नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - >ನಿರುಕ್ತ ಗ್ರಂಥ

पदभञ्जन n. (-नं)
	 1. Explanation of obscure or obsolete words.
	 2. Ety-
mology.
	 3. Separating the words of a line or sentence.
 E. पद a
word, भञ्जन a breaking.


<table> <tr> <td> </td> <td>पदभञ्जन</td> <td> padabhaJjana </td> <td>n.</td> <td> separation or analysis or explanation of words</td> <td> </td> </tr> </table>

पदभञ्जन न० पदानि भज्यन्त्येऽनेन भन्ज--करणे ल्युट् ।१ निरुक्तरूपे ग्रन्थे ३ गूढार्थव्याख्याने च

पदभञ्जन
n. (-नं)
1 Explanation of obscure or obsolete words.
2 Etymology.
3 Separating the words of a line or sentence.
E. पद a word, भञ्जन a breaking.


पद-भञ्जन (नं) 1.
n. Explanation of ob-
scure words; etymology; sepa-
rating the words of a sentence.


पदभञ्जन (padabhaJjana)

शब्दसागरः

Yates

Spoken Sanskrit

Wilson

Monier Williams Cologne

Apte Hindi

Shabdartha Kaustubha

अभिधानचिन्तामणिः

शब्दकल्पद्रुमः

वाचस्पत्यम्