| YouTube Channel

पदं (padaM)

 
Apte 1890
English
पदं [पद्-अच्] 1 A foot (said to be m. also in this sense)
पदेन on foot
शिखरिषु पदं न्यस्य Me. 13
अपथे पदमर्पयंति हि R. 9. 74 ‘set foot on (follow) a wrong road’
3. 50
12. 52
पदं हि सर्वत्र गुणौर्निधीयते 3. 62 ‘good qualities set foot everywhere’
i. e. command notice or make themselves felt
जनपेद न गदः पदमादधौ 9. 4 ‘no disease stepped into the country’
यदवधि न पदं दधाति चित्ते Bv. 2. 14
पदं कृ (a) to set foot in, on or over (lit.)
शांते करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् Ś. 4. 19
(b) to enter upon or into, take possession of, occupy (fig.)
कृतं वपुषि नवयौवनेन पदं K. 137
कृतं हि मे कुतूहलेन प्रश्नाशया हृदि पदं 133
so Ku. 5. 21, Pt. 1. 240
कृत्वा पद नो गले Mu. 3. 26 ‘in defiance of us, ’ (lit. planting his foot on our neck)
मूर्ध्नि पदं कृ ‘to mount on the head of’, ‘to humble’
Pt. 1. 327
आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति M. 1 ‘good forms attract attention (command respect)’, जने सखी पदं कारिता Ś. 4 ‘made to have dealings with (to confide in)
धर्मेण शर्वे पार्वतीं प्रति पदं कारिते Ku. 6. 14.
2 A step, pace, stride
तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा Ś. 2. 12
पदे पदे ‘at every step’
अक्षमालामदत्वा पदात्पदमपि न गतव्यं or चलितव्यं ‘do not move even a step’ &c.
पितुः पदं मध्यममुत्पतंती V. 1. 19 ‘the middle pace or stride of Viṣṇu’
i. e. the sky (for mythologically speaking, the earth, sky, and lower world are considered as the three paces of Viṣṇu in his fifth or dwarf incarnation)
so अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः R. 13. 1.
3 A foot-step, foot-print, footmark
पदपंक्तिः Ś. 3. 8
or पदावली foot-prints
पदमनुविधेयं च महतां Bh. 2. 28. ‘the foot-steps of the great must be followed’
पदैर्गृह्यते चौरः Y. 2. 286.
4 A trace, mark, impression, vestige
रतिवलयपदांके चापमासज्य कंठे Ku. 2. 64
Me. 35, 96
M. 3.
5 A place, position, station
अधोधः पदं Bh. 2. 10
आत्मा परिश्रमस्य पदमुपनीतः Ś. 1 ‘brought to the point of or exposed to trouble’, तदलब्धपदं हृदि शोकघने R. 8. 91 ‘found no place in (left no impression on) the heart’
अपदे शंकितोस्मि M. 1, ‘my doubts were out of place’, i. e. groundless
कृशकुटुंबेषु लोभः पदमधत्त Dk. 162
Ku. 6. 72, 3. 4
R. 2. 50
9. 82
कृतपदं स्तनयुगलं U. 6. 35 ‘brought into relief or bursting forth’.
6 Dignity, rank, office, station or position
भगवत्या प्राश्निकपदमध्यासितव्यं M. 1
यांत्येवं गृहिणीपदं युवतयः Ś. 4. 17 ‘attain to the rank or position’ &c.
स्थिता गृहिणीपदे 4. 18
so सचिव°, राज° &c.
7 Cause, subject, occasion, thing, matter, business, affair
व्यवहारपदं हि तत् Y. 2. 5 ‘occasion or matter of dispute, title of law, judicial proceeding’
Ms. 8. 7
सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु Ś. 1. 22
वांछितफलप्राप्तेः पदं Ratn. 1. 6.
8 Abode, object, receptacle: पदं दृशः स्याः कथमीश मादृशां Śi. 1. 37, 15. 22
अगरीयान्न पदं नृपश्रियः Ki. 2. 14
अविवेकः परमापदां पदं 2. 30
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारंभयत्नाः Me. 54
H. 4. 69.
9 A quarter or line of a stanza, verse
विराचेतपदं (गेयं) Me. 86
103
M. 5. 2
Ś. 3. 15.
10 A complete or inflected word
सुप्तिंङंतं पदं P. I. 4. 14
वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः S. D. 9
R. 8. 77
Ku. 4. 9.
11 A name for the base of nouns before all consonantal case-terminations except nom. singular.
12 Detachment of the Vedic words from one another, separation of a Vedic text into its several constituent words.
13 A pretext
Śi. 7. 14.
14 A square root.
15 A part, portion or division (as of a sentence)
as त्रिपदा गायत्री.
16 A measure of length.
17 Protection, preservation.
18 A square or house on a chessboard
अष्टापदपदालेख्यैः Rām.
19 A quadrant.
20 The last of a series.
21 A plot of ground.
22 (In Arith). Any one in a set of numbers the sum of which is required.
दः A ray of light.
Comp.
अंकः,
चिह्नं a foot-print.
अंगुष्ठः the great toe thumb (of the foot).
अध्ययनं study of the Vedas according to the पदपाठ q. v.
अनुग a. {1} following closely, being at the heels of (gen.). {2} suitable, agreeable to. (
गः) a follower, companion.
अनुरागः {1} a servant. {2} an army.
अनुशासनं the science of words, grammar.
अनुषंगः anything added to a pada.
अंतः {1} the end of a line of a stanza. {2} the end of a word.
अंतरं another step, the interval of one step
पदांतरे स्थित्वा Ś. 1
अ° closely, without a pause.
अंत्य a. final.
अब्जं,
अंभोजं,
अरविंदं,
कमलं,
पंकजं,
पद्मं a lotuslike foot.
अर्थः {1} the meaning of a word. {2} a thing or object. {3} a head or topic (of which the Naiyāyikas enumerate 16 sub-heads). {4} anything which can be named ( अभिधेय), a category or predicament
the number of such categories, according to the Vaiśeṣikas, is seven
according to the Sāṃkhyas, twentyfive (or twenty-seven according to the followers of Patañjali), and two according to the Vedāntins. {5} the sense of another word which is not expressed but has to be supplied.
आघातः ‘a stroke with the foot’, a kick.
आजिः a foot-soldier.
आदिः {1} the beginning of the line of a stanza. {2} the beginning or first letter of a word. विद् m. a bad student (knowing only the beginnings of stanzas.)
आयता a shoe.
आवली a series of words, a continued arrangement of words or lines
( काव्यस्य) शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली Kāv. 1. 10
मधुरकोमलकांतपदावलीं शृणु तदा जयदेवसरस्वतीं Gīt. 1.
आसनं a foot-stool.
आहत a. kicked.
कारः,
कृत् m. the author of the Padapāṭha.
क्रमः walking, a pace.
गः a foot-soldier.
गतिः f. gait, manner of going.
छेदः,
विच्छेदः,
विग्रहः separation of words, resolution of a sentence into its constituent parts.
च्युत a. dismissed from office, deposed.
न्यासः {1} stepping, tread, step. {2} a foot-mark. {3} position of the feet in a particular attitude. {4} the plant गोक्षुर. {5} writing down verses or quarters of verses.
पंक्तिः f. {1} a line of foot-steps
Ś. 3. 8
V. 4. 6. {2} a line or arrangement of words, a series of words
Ki. 10. 10. {3} an ishtakā or sacred brick.
पाठः an arrangement of the Vedic text in which each word is written and pronounced in its original form and independently of phonetic changes (opp. संहितापाठ).
पातः,
विक्षेपः a step, pace (of a horse also).
बंधः a foot-step, step.
भंजनं analysis of words, etymology.
भंजिका {1} a commentary which separates the words and analyses the compounds of a passage. {2} a register, journal. {3} a calendar.
भ्रंशः dismissal from office.
माला a magical formula.
योपनं a fetter for the feet (Ved.).
वायः Ved. a leader.
विष्टंभः a step, footstep.
वृत्तिः f. the hiatus between two words.
व्याख्यानं interpretation of words.
संघातः (टः) {1} connecting the words which are separated in the संहिता. {2} a writer, an annotator.
स्थ a. {1} going on foot. {2} being in a position of authority or high rank.
स्थानं a foot-print.
Hindi
Hindi
कदम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पदं, क्रमः, पदान्तरम्
noun
अन्तरपरिमाणविशेषः-तद् अन्तरं यद् मनुष्यैः एकेन पदेन आक्रम्यते।
"इतः मम गृहं अष्ट नव वा पदानि अस्ति।"
Synonyms:
 अवस्था, परिस्थितिः, पदवी, दशा, स्थानं, संस्थानं, भावः, वृत्तिः, पदं, गति, भूमिः
noun
एका विशेषस्थितिः।
"मम परिस्थित्यां भवान् किं कुर्यात्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पदं,
क्ली,
 (पद + ‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ।’३ । १ । १३४ । इति अच् ।) व्यवसायः ।त्राणम् । स्थानम् । (यथा, मनुः । १२ । १२५ ।“एवं यः सर्व्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना ।स सर्व्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ॥
”)चिह्नम् । पादः । वस्तु । इत्यमरः । ३ । ३ । ९३ ॥
शब्दः । वाक्यम् । प्रदेशः । पादचिह्नम् । श्लोक-पादः । (यथा, हेः रामायणे । १ । २ । १८ ।“पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।शोकार्त्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥
”)किरणे पुं । इति मेदिनी ॥
पदलक्षणं यथा, --“वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः ।”इति साहित्यदर्पणे । २ । ४ ॥
श्रीकृष्णपदचिह्नं यथा, --“सौवर्णीं राजतीं वापि पाषाणनिर्म्मितामपि ।पादयोश्चाङ्कितां कृत्वा पूजाञ्चैव समाचरेत् ॥
दक्षिणस्य पदाङ्गुष्ठमूले चक्रं विभर्त्त्यजः ।तत्र नम्रजनस्योग्रसंसारच्छेदनाय सः ॥
मध्यमाङ्गुलिमूले तु धत्ते कमलमच्युतः ।धातुश्चित्तद्विरेफाणां लोभमायाति शोभनम् ॥
पद्मस्याधो ध्वजं धत्ते सर्व्वानर्थजयध्वजम् ।कनिष्ठामूलतो वज्रं भक्तपापाद्रिभेदनम् ॥
पार्ष्णिमध्येऽङ्कुशं भक्तचित्तेभवशकारणम् ।भोगसम्पन्मयं धत्ते यवमङ्गुष्ठपर्व्वणि ।तथा वामाङ्गुष्ठमूले पाञ्चजन्यस्य लक्षणम् ।सर्व्वविद्याप्रकाशाय धत्ते च भगवानजः ॥
”इति पाद्मे पातालखण्डे १२ अध्यायः ॥