पत्र (patra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पत्र(त्त्र) n.
  (-त्रं)
	 1. A leaf. 
	 2. A vehicle in general
 as a car,  a horse,  a
camel,  &c.
	 3. The wing of a bird.
	 4. The feather of an arrow.
5. The leaf of the Laurus cassia.
	 6. The leaf of a book.
	 7. Gold
leaf,  &c. any thin sheet or plate of metal.
	 8. A letter.
	 9. The
blade of a weapon. 
	 10. Painting the person as a decoration. 
11. A knife,  a dagger.
	 12. The leaf of a flower.
	 nf.  (-त्रं-त्री) A letter, 
any written document or address.
 E.
  पत् to go,  ष्ट्रन् aff.
   and one
त rejected
 also sometimes पत्त्र ।

Yates

English

 पत्र (त्रं) 1.
n.
  A leaf,  a sheet
 a wing
a vehicle. (त्रं त्री) A letter.

Spoken Sanskrit

English

पत्र 	-	 patra 	-	 n.
  	-	 leaf
अपत्त्र 	-	 apattra 	-	 adj.
  	-	 leafless
ताम्बूल 	-	 tAmbUla 	-	 m.
  	-	 betelleaf  [ Piper Betle - Bot. ]
पत्त्रक 	-	  pattraka 	-	 adj.
  	-	 leaf
पत्त्रिका 	-	  pattrikA 	-	 f.
  	-	 leaf
फालि 	-	  phAli 	-	 f.
  	-	 leaf
कचप 	-	  kacapa 	-	 m.
  	-	 leaf
छद 	-	  chada 	-	 m.
  	-	 leaf
छादन 	-	  chAdana 	-	 m.
  	-	 leaf
बर्ह 	-	  barha 	-	 m.
  	-	 leaf
प 	-	  pa 	-	 m.
  	-	 leaf
पर्ण 	-	  parNa 	-	 n.
  	-	 leaf
कुष्मल 	-	  kuSmala 	-	 n.
  	-	 leaf
छदन 	-	  chadana 	-	 n.
  	-	 leaf
दल 	-	  dala 	-	 n.
  	-	 leaf
पलाश 	-	  palAza 	-	 n.
  	-	 leaf
बर्हण 	-	  barhaNa 	-	 n.
  	-	 leaf
राण 	-	  rANa 	-	 n.
  	-	 leaf
पत्त्र 	-	  pattra 	-	 n.
  	-	 leaf
फलक 	-	  phalaka 	-	 n.
  	-	 leaf

पत्र 	-	 patra 	-	 n.
  	-	 card
एला 	-	 elA 	-	 f.
  	-	 cardamom
उत्तरपत्रक 	-	 uttarapatraka 	-	 n.
  	-	 replycard
अभिज्ञपत्रक 	-	 abhijJapatraka 	-	 n.
  	-	 smartcard  [ computer ]
आपूर्तिपत्र 	-	 ApUrtipatra 	-	 n.
  	-	 rationcard
निष्कासन 	-	 niSkAsana 	-	 n.
  	-	 punchedcard  [ computer ]
विद्धपत्र 	-	 viddhapatra 	-	 n.
  	-	 punchedcard  [ computer ]
परिचयपत्र 	-	 paricayapatra 	-	 n.
  	-	 identitycard
परिचयपत्र 	-	 paricayapatra 	-	 n.
  	-	 visitingcard
आत्मतापत्त्र 	-	  AtmatApattra 	-	 n.
  	-	  ID card
आधारभूत 	-	  AdhArabhUta 	-	 adj.
  	-	 cardinal
सुरभित्वच् 	-	  surabhitvac 	-	 f.
  	-	 cardamoms
कायस्था 	-	  kAyasthA 	-	 f.
  	-	 cardamoms
गौराङ्गी 	-	  gaurAGgI 	-	 f.
  	-	 cardamoms
चन्द्रिका 	-	  candrikA 	-	 f.
  	-	 cardamoms
चर्मसम्भवा 	-	  carmasambhavA 	-	 f.
  	-	 cardamoms
त्रिदिवा 	-	  tridivA 	-	 f.
  	-	 cardamoms
दिवोद्भव 	-	  divodbhava 	-	 f.
  	-	 cardamoms
द्विषा 	-	  dviSA 	-	 f.
  	-	 cardamoms
निदिग्धा 	-	  nidigdhA 	-	 f.
  	-	 cardamoms

पत्र 	-	 patra 	-	 n.
  	-	 page  [ computer ]
जालपृष्ठ 	-	 jAlapRSTha 	-	 n.
  	-	 webpage  [ computer ]
उपक्रम 	-	 upakrama 	-	 m.
  	-	 beginning  [ home page of a web site ]
मुखपृष्ठ 	-	 mukhapRSTha 	-	 n.
  	-	 homepage  [ computer ]
मुखपृष्ठ 	-	 mukhapRSTha 	-	 n.
  	-	 frontpage
पृष्ठछेद 	-	 pRSThacheda 	-	 n.
  	-	 pagebreak  [ computer ]
पृष्ठ 	-	 pRSTha 	-	 n.
  	-	 pageofabook
ध्रुवपृष्ठच्छेद 	-	 dhruvapRSThaccheda 	-	 m.
  	-	 hardpagebreak  [ computer ]
ईषत्पृष्ठछेद 	-	 ISatpRSThacheda 	-	 m.
  	-	 softpagebreak  [ computer ]
पृष्ठ 	-	  pRSTha 	-	 n.
  	-	 page
मलपृष्ठ 	-	  malapRSTha 	-	 n.
  	-	  dust-page
मुखपुट 	-	  mukhapuTa 	-	 m.
  	-	  cover page  [ of a book ]
पुट 	-	  puTa 	-	 m.
  n.
  	-	 page of a book
पत्त्र 	-	  pattra 	-	 n.
  	-	 page of a book
प्रतिपृष्ठा 	-	  pratipRSThA 	-	 f.
  	-	  each page of a leaf
पत्त्ररञ्जन 	-	  pattraraJjana 	-	 n.
  	-	  embellishing a page
मलपृष्ठ 	-	  malapRSTha 	-	 n.
  	-	  outer page of a book  [ protects the book from dirt ]

 
   पत्र  patra  n.
    card    
   एला  elA  f.
    cardamom    
   उत्तरपत्रक  uttarapatraka  n.
   reply  card    
   अभिज्ञपत्रक  abhijJapatraka  n.
   smart  card   [ computer ]   
   आपूर्तिपत्र  ApUrtipatra  n.
   ration  card    
   निष्कासन  niSkAsana  n.
   punched  card   [ computer ]   
   विद्धपत्र  viddhapatra  n.
   punched  card   [ computer ]  
   परिचयपत्र  paricayapatra  n.
   identity  card     
   परिचयपत्र  paricayapatra  n.
   visiting  card    
   आत्मतापत्त्र  AtmatApattra n.
   ID card    
   आधारभूत  AdhArabhUta adj.
   cardinal  
   सुरभित्वच्  surabhitvac f.
   cardamoms   
   कायस्था  kAyasthA f.
   cardamoms  
   गौराङ्गी  gaurAGgI f.
   cardamoms   
   चन्द्रिका  candrikA f.
   cardamoms  
   चर्मसम्भवा  carmasambhavA f.
   cardamoms   
   त्रिदिवा  tridivA f.
   cardamoms  
   दिवोद्भव  divodbhava f.
   cardamoms   
   द्विषा  dviSA f.
   cardamoms  
   निदिग्धा  nidigdhA f.
   cardamoms       

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 पत्र
n.
  (-त्रं)
1 A leaf. 
2 A vehicle in general
 as a car,  a horse,  a camel,  &c.
3 The wing of a bird.
4 The feather of an arrow.
5 The leaf of the Laurus cassia.
6 The leaf of a book.
7 Goldleaf,  &c. any thin sheet or plate of metal.
nf.  (-त्रं-त्री) A
letter,  any written document or address.
E.
  पत to go,  ष्ट्रन् aff.
   and one त rejected
 also sometimes
पत्त्र.

Apte

English

पत्रम् [patram],  [पत्-ष्ट्रन्]

A leaf (of a tree)
 पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति Bg.*
  9.26
 धत्ते भरं कुसुमपत्रफलावलीनाम् Bv.*
  1. 94.

The leaf of a flower,  lotus &c.
 
 नीलोत्पलपत्रधारया Ś.*
  1.18.

A leaf for writing upon,  a paper,  a leaf written upon
 सुरवरतरुशाखा लेखनी पत्रमुर्वी Mahimna 32. पत्रमारोप्य दीयताम् Ś.*
  6. 'commit to writing',  V.*
  2.14.

A letter,  document
 विवादे$न्विष्यते पत्रं पत्राभावे तु साक्षिणः Pt.*
  1.43.

A challenge
 आत्मनः पूजाख्यात्यर्थं गुणोत्कर्ष- प्रतिपादको लेखो यद्विपक्षोपरि दीयते तत्पत्रम् N.*
  7.93
 विद्याधर com. 

Any thin leaf or plate of metal,  a goldleaf. 

The wing of a bird,  a pinion,  feather of an arrow
 यावद्वा मक्षिकायाः पत्रम् Bṛi. Up.*
   3.3.2
 R.*
  2.31
 सद्यः प्रवालोद्गमचारुपत्रे नीते समाप्तिं नवचूतबाणे Ku.*
  3.27.

A vehicle in general (car,  horse,  camel &c.
 )
 दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना R.*
  15.84
 N.*
  3.16
 Mb.
 *  12. 67.25
 Śi.*
  12.2.

Painting the person (particularly the face) with musk,  sandal-juice or other fragrant substances
 रचय कुचयोः पत्रं चित्रं कुरुष्व कपोलयोः Gīt.*
  12
 R.*
  13.55.

The blade of a sword,  knife &c.
 

A knife,  dagger.

Comp.
  अङ्गम् the Bhūrja tree.

red sanders. -अङ्गुलिः drawing lines of painting with the finger on the person (throat,  forehead &c.
 ) with coloured sandal,  saffron,  or any other fragrant substance.

अञ्जनम् ink.

blacking. -आढ्यम् the root of long pepper. -आलम्बनम् a challenge
 cf.
   पत्रा- लम्बनं करोति 'to challenge to a controversy'. -आरूढ a.
  written down.  -आवलिः f.
 

red chalk.

a row of leaves.

the lines of painting drawn on the body with cosmetics as a decoration. 

आवली a row of leaves.

=
  ˚आवलि (3).

mixture of young Aśvattha leaves with barley and honey. -आहारः feeding on leaves. -ऊर्णम् wove-silk,  a sik-garment
 स्नानीयवस्त्र- क्रियया पत्रोर्णं वोपयुज्यते M.*
  5.12. -उल्लासः the bud or eye of a plant. -काहला the noise or sound made by the flapping of wings or rustling of leaves. -कृच्छ्रम् a sort of penance,  drinking the infusion of leaves of various plants. -गर्भा a small cake with very thin layers inside (Mar.  चिरोटा). -घना a plant with full leaves (सातल).-झङ्कारः the current of a river. -तण्डुला a woman. -दारकः a saw. -नाडिका the fibre of a leaf.  -न्यासः inserting feathers (into an arrow). -परशुः a file. -पालः a long dagger,  large knife.

(ली) the feathered part of an arrow.

a pair or scissors. -पाश्या an ornament (a gold-leaf) on the forehead. -पिशाचिका An umbrella or a kind of cap made of leaves. -पुटम् a vessel of leaves
 दुग्ध्वा पयः पत्रपुटे मदीयं पुत्रोपभुङ्क्ष्वेति तमादिदेश R.*
  2.65.-पुष्पा the holy basil. -बन्धः adorning with flowers.-बा(वा)लः an oar. -भङ्गः,  -भङ्गिः,  -ङ्गी f.
 

drawing lines or figures of painting on the face and person with fragrant and coloured substances,  such as musk,  saffron,  sandal-juice,  yellow pigment &c.
 ,  as a mark of decoration
 कस्तूरीवरपत्रभङ्गनिकरो मृष्टो न गण्डस्थले Ś. Til.7. (used frequently in K.).

leaves or leafy branches fed to elephants
 Mātaṅga L.
 9.1. -मालः Calamus Rotung (Mar.  वेत). -यौवनम् a young leaf or sprout.-रञ्जनम् embellishing a page. -रथः a bird
 Rām.*
  3.19. 1
 ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापनः समास्तरत्पत्ररथो नदीभिः Mb.
 *  1. 32.25
 व्यर्थीकृतं पत्ररथेन तेन N.*
  3.6. ˚इन्द्रः N.
  of Garuḍa.  ˚इन्द्रकेतुः N.
  of Viṣṇu
 R.*
  18.13. -लता a long knife or poniard. -रे (ले) -खा,  -वल्लरी,  -वल्लि:,  -वल्ली f.
  see पत्रभङ्ग above
 R.*
  6.72
16.67
 Ṛs.*
  6.7
 Śi.*
  8.56, 59
 विपत्रलेखा निरलक्तकाधरा निरञ्जनाक्षीरपि विभ्रतीः श्रियम् Ki.*
  8.4.-वाज a.
  furnished with feathers (as an arrow).

वाहः a bird
 अध्याकाशं बभ्रमुः पत्रवाहाः Śi.*
  18.73.

an arrow
 प्रमुखे$भिहताश्च पत्रवाहाः प्रसन्नं माधवमुक्तवत्सदन्तैः Śi.*
  2.25.

a letter-carrier. -विशेषकः lines of painting &c.
 
 see पत्रभङ्ग
 स्वेदोद्गमः किंपुरुषाङ्गनानां चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु Ku.*
  3.33
 R.*
  3.55
9.29. -वेष्टः a kind of ear-ring
 विश्लेषिमुक्ताकल- पत्रवेष्टः R.*
  16.67. -शाकः a vegetable consisting chiefly of leaves
 पत्रशाकं तु बर्हिणः Ms.*
  12.65
 Y.*
  3.213. -शिरा the vein or fibre of a leaf.  -श्रेष्ठः the Bilva tree. -सूचिःf.  a thorn.  -हिमम् wintry or snowy weather.

Apte 1890

English

 पत्रं [पत्-ष्ट्रन्] 1 A leaf (of a tree)
 धत्ते भरं कुसुमपत्रफलावलीनां Bv. 1. 94. 
2 The leaf of a flower,  lotus &c.
 नीलोत्पलपत्रधारया Ś. 1. 18. 
3 A leaf for writing upon,  a paper,  a leaf written upon
 पत्रमारोप्य दीयतां Ś. 6 ‘commit to writing
’ V. 2. 14. 
4 A letter,  document
 Pt. 1. 403. 
5 Any thin leaf or plate of metal,  a gold-leaf. 
6 The wing of a bird,  a pinion,  feather of an arrow
 R. 2. 31
 Ku. 3. 27. 
7 A vehicle in general (car,  horse,  camel &c.)
 दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कंपकेतुना R. 15. 84
 N. 3. 16. 
8 Painting the person (particularly the face) with musk,  sandal-juice or other fragrant substances
 रचय कुचयोः पत्रं चित्रं कुरुष्व कपोलयोः Gīt. 12
 R. 13. 55. 
9 The blade of a sword,  knife &c. 
10 A knife,  dagger. 
Comp. 
अंगं {1} the Bhūrja tree. {2} red sanders. 
अंगुलिः drawing lines of painting with the finger on the person (throat,  forehead &c.) with coloured sandal,  saffron,  or any other fragrant substance. 
अंजनं {1} ink. {2} blacking. 
आढ्यं the root of long pepper. 
आवलिः f. {1} red chalk. {2} a row of leaves. {3} the lines of painting drawn on the body with cosmetics as a decoration. 
आवली {1} a row of leaves. {2} = °आवलि (3). {3} mixture of young Aśvattha leaves with barley and honey. 
आहारः feeding on leaves. 
ऊर्णं wove-silk,  a silk-garment
 स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्रोर्णं वोपयुज्यते M. 5. 12. 
उल्लासः the bud or eye of a plant. 
काहला the noise or sound made by the flapping of wings or rustling of leaves. 
कृच्छ्रं a sort of penance,  drinking the infusion of leaves of various plants. 
घना a plant with full leaves (सातल). 
झंकारः the current of a river. 
दारकः a saw. 
नाडिका the fibre of a leaf. 
परशुः a file. 
पालः a long dagger,  large knife. (
ली) {1} the feathered part of an arrow. {2} a pair of scissors. 
पाश्या an ornament (a gold-leaf) on the forehead. 
पुटं a vessel of leaves
 R. 2. 65. 
पुष्पा the holy basil. 
बंधः adorning with flowers. 
बा (वा) लः an oar. 
भंगः 
भांगिः 
गी f. drawing lines or figures of painting on the face and person with fragrant and coloured substances,  such as musk,  saffron,  sandal-juice,  yellow pigment &c.,  as a mark of decoration
 कस्तूरीवरपत्रभंगनिकरो मृष्टो न गंडस्थले Ś. Til. 7 (used frequently in K.). 
यौवनं a young leaf or sprout. 
रंजनं embellishing a page. 
रथः a bird
 व्यर्थीकृतं पत्ररथेन तेन N. 3. 6. °इंद्रः N. of Garuḍa. °इंद्रकेतुः N. of Viṣṇu
 R. 18. 13. 
लता a long knife or poniard. 
रे (ले) खा,  
वल्लरी,  
वल्लिः,  
वल्ली f. see पत्रभंग above
 R. 6. 72,  16. 67
 Rs. 6. 7
 Śi. 8. 56,  59. 
वाज a. furnished with feathers (as an arrow). 
वाहः {1} a bird
 Śi. 18. 73. {2} an arrow. {3} a letter-carrier. 
विशेषकः lines of painting &c.
 see पत्रभंग
 Ku. 3. 33
 R. 3. 55,  9. 29. 
वेष्टः a kind of ear-ring
 R. 16. 67. 
शाकः a vegetable consisting chiefly of leaves. 
शिरा the vein or fibre of a leaf. 
श्रेष्ठः the Bilva tree. 
सूचिः f. a thorn. 
हिमं wintry or snowy weather. 

Benfey

English

 पत्र पत् + र,  n.
  (perhaps पत् + त्र, 
but cf.  O.H.G. fedara
 A.S. feher
 and
πτερόν for πετρόν).
 1. The wing of a
bird.
 2. The feather of an arrow, 
Rām.  3,  35,  87.
 3. A vehicle in general, 
as a horse,  a camel,  a car,  Man.  9,  219.
 4. A leaf,  Man.  4,  49.
 5. The leaf of
the Laurus cassia(?).
 6. A leaf pre-
pared for writing on,  paper,  Śāk. 81,  2.
 7. A letter. Śāk. 90,  8.
 8. A document, 
Pañc. i. d. 451.
 9. A thin piece of
metal,  Suśr. 2,  74,  21.
 10. Lines and
signs painted in the faces by means
of musk and other fragrant substances, 
Ragh. 13,  55.
 -- Comp.
 
अर्क-,  m.
  Calo-
tropis gigantea
 n.
  its leaf. 
कङ्क-, 
 I. n.
  the feather of a heron,  Rām.  4,  7, 
22.
 II. m.
  an arrow,  Rām.  6,  28,  4.
कर-,  n.
  a saw,  Hit. 49,  11. त्वक्-
पत्र,  i. e.
त्रच्-,  n.
  woody cassia.
दन्त-,  n.
  a kind of ear-ring. निष्-
पत्र,  i. e.
निस्-,  adj.
  leafless.
भूर्ज-, 
m.
  a kind of birch.
युग-,  m.
  moun-
tain ebony.
शत-, 
 I. n.
  a lotus flower, 
Rām.  2,  60,  15 Gorr.
 II. m.
  1. a pea-
cock. 2. a parrot. 3. a woodpecker.
4. the Indian crane.
 III. f.
  रा,  a
woman.  सत्प्°,  i. e. सन्त्- (ptcple. pres.
of 1. अस्),  n.
  the new leaf of a water-
lily.
स्वच्छ-,  i. e.
सु-अच्छ-,  n.
 
talc. -- Cf.  supra O.H.G. fedara
 πτερόν, 
also πτέρις,  πτίλον,  πτίλος,  and πέτρος (cf. 
पत्रिन्
 3
 in the old poetical language
clouds and rocks are identified,  and the
clouds considered as wings of the
mountains).

Apte Hindi

Hindi

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
 (वृक्ष का) पत्ता

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
"फूल की पत्ती,  कमल का पत्ता"

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
"पत्ता जिसके ऊपर लिखा जाय,  कागज,  लिखा हुआ पत्र"

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
"पत्र,  दस्तावेज"

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
"किसी धातु का पतला पत्रा,  स्वर्ण-पत्र"

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
"पक्षी का बाजू,  पंख,  पर"

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
बाण का पंख

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
"सामान्य सवारी (रथ,  घोड़ा,  ऊँट आदि)"

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
शरीर पर (विशेष कर मुख पर) चन्दन आदि सुगंधित द्रव्य का लेप करना

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
तलवार या चाकू का फल

पत्रम्
नपुं*
   - पत् + ष्ट्रन्
"चाकू,  छूरी"

पत्रम्
नपुं*
   - पत्+ष्ट्रन्
पत्ता

पत्रम्
नपुं*
   - -
पत्ती

पत्रम्
नपुं*
   - -
"पत्र,  चिट्ठी"

पत्रम्
नपुं*
   - -
पक्षी का बाजू

पत्रम्
नपुं*
   - -
तलवार या चाकू का फल

L R Vaidya

English

 patra {% n. %} 1. The wing of a bird
the feather of an arrow,  R.ii.31
a vehicle in general,  R.xv.48
the leaf of a tree,  R.iii.7
the leaf of a flower,  ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलता छेत्तुमृषिर्व्यवस्यंति Sak.i.
a leaf for writing,  paper
a letter
the blade of a weapon
painting the person as a decoration,  R.xiii.45
a knife,  a dagger.

Bopp

Latin

 पत्र n. (etiam पत्त्र,  r. पत् s. त्र)
1) ala.
2) folium.
3) (r.
पद्) currus. RAGH. 15. 48. (Gr. πέταλον,  πτίλον.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

दल
क्ली
दल,  अर्ध,  पत्र,  हस्त्यादिसाधन
दलमर्द्धं दलं पत्रं दलं हस्त्यादिसाधनम् ।
verse 2.1.1.38
page 0010

Indian Epigraphical Glossary

English

 patra (CITD),  a letter or document
 a note
 a written
paper or deed.
(LP),  a bond.
Cf. tāmra-patra.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
यानं युग्यं पत्त्रं वाह्यं वह्यं वाहनधोरणे ॥ ७५९ ॥
-wordlist-
 
यान (क्ली),  युग्य (क्ली),  पत्र (पुंक्ली),  वाह्य (क्ली),  वह्य (क्ली),  वाहन (क्ली),  धोरण (क्ली)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
नाराचो लोहनालोऽस्त्रसायकोऽसिस्तु सायकः ॥ १४२ ॥
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजाकरः ।
धर्मपालोऽक्षरो देवस्तीक्ष्णकर्मा दुरासदः ।
प्रसङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवङ्करः ।
करपालो विशसनस्तीक्ष्णधारो विषाग्रजः ।
धर्मप्रचारो धाराङ्गो धाराधरकरालिकौ ॥ १४३ ॥
चन्द्रभासश्च शस्त्रोऽथ क्षुर्यस्त्री कोशशायिका ।
पत्त्रं च धेनुका पत्त्रपाले तु हुलमातृका ॥ १४४ ॥
कुट्टन्ती पत्त्रफलाथ शक्तिः कासूर्महाफला ।
अष्टतालायता सा च पट्टिसस्तु खुरोपमः ॥ १४५ ॥
लोहदण्डस्तीक्ष्णधारो दुःस्फोटाराफलौ समौ ।
-wordlist-
 
लोहनाल (पुं),  अस्त्रसायक (पुं),  सायक (पुं),  श्रीगर्भ (पुं),  विजय (पुं),  शास्तृ (पुं),  व्यवहार (पुं),  प्रजाकर (पुं),  धर्मपाल (पुं),  अक्षर (पुं),  देव (पुं),  तीक्ष्णकर्मन् (पुं),  दुरासद (पुं),  प्रसङ्ग (पुं),  रुद्रतनय (पुं),  मनुज्येष्ठ (पुं),  शिवङ्कर (पुं),  कर्पाअल (पुं),  विशसन (पुं),  तीक्ष्णधार (पुं),  विषाग्रज (पुं),  धर्मप्रचार (पुं),  धाराङ्ग (पुं),  धाराधर (पुं),  करालिक (पुं),  चन्द्रभास (पुं),  शस्त्र (पुं),  क्षुर (पुंक्ली),  कोशशायिका (स्त्री),  पत्र (क्ली),  धेनुका (स्त्री),  हुलमातृका (स्त्री),  कुट्टन्ती (स्त्री),  पत्रफला (स्त्री),  कासू (स्त्री),  महाफला (स्त्री),  अष्टताला (स्त्री),  आयता (स्त्री),  खुरोपम (पुं),  लोहदण्ड (पुं),  तीक्ष्णधार (पुं),  दुःस्फोट (पुं),  आराफल (पुं)

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: पत्रम्
Root: पत्र
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Leaf
Shloka(s):
3|3|16|2 ► छदस्तु छदनं पत्रं पलाशं पतनं दलम्॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|17|1 ► पर्णं बर्हं पतत्त्रं च त्रयी शुङ्गास्य कोशिका। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|16|2 ⇢ छदः (छद) (पुं) ⇒ Leaf ⇒ 
➠ 3|3|16|2 ⇢ छदनम् (छदन) (नपुं) ⇒ Leaf ⇒ 
➠ 3|3|16|2 ⇢ पत्रम् (पत्र) (नपुं) ⇒ Leaf ⇒ 
➠ 3|3|16|2 ⇢ पलाशम् (पलाश) (नपुं) ⇒ Leaf ⇒ 
➠ 3|3|16|2 ⇢ पतनम् (पतन) (नपुं) ⇒ Leaf ⇒ 
➠ 3|3|16|2 ⇢ दलम् (दल) (नपुं) ⇒ Leaf ⇒ 
➠ 3|3|17|1 ⇢ पर्णम् (पर्ण) (नपुं) ⇒ Leaf ⇒ 
➠ 3|3|17|1 ⇢ बर्हम् (बर्ह) (नपुं) ⇒ Leaf ⇒ 
➠ 3|3|17|1 ⇢ पतत्रम् (पतत्र) (नपुं) ⇒ Leaf ⇒ 
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वृक्षः
परा_अपरासंबन्धः ➡ माढिः
    

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  पत्रम्
Root:  पत्र
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ mail
⇒ leaf
⇒ card
⇒ letter
⇒ paper [sheet]
⇒ page [computer]
Shloka(s): 
2|4|14|1 ► पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान्। (वनौषधिवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|4|14|1 ⇢ पत्रम् (पत्र) (नपुं) ⇒ mail, leaf, card, letter, paper [sheet], page [computer]
➠ 2|4|14|1 ⇢ पलाशम् (पलाश) (नपुं) ⇒ leaf, cruel, green, petal, foliage, blade of a sharp instrument, blossom of the flame of the forest tree  [Butea Frondosa - Bot.]
➠ 2|4|14|1 ⇢ छदनम् (छदन) (नपुं) ⇒ leaf, wing, cover, sheath, covering, leaf of cinnamon [Laurus Cassia - Bot.]
➠ 2|4|14|1 ⇢ दलम् (दल) (नपुं) ⇒ bit, part, leaf, half, heap, blade, clump, piece, petal, degree, portion, fragment, dividing, hemistich, splitting, detachment, small shoot, unclean gold, cinnamon leaf, piece torn or split off
➠ 2|4|14|1 ⇢ पर्णम् (पर्ण) (नपुं) ⇒ leaf, wing, pinion, feather, greenery, Pan or betel leaf
➠ 2|4|14|1 ⇢ छदः (छद) (पुं) ⇒ lip, leaf, wing, cover, ceiling, covering, roof tile, plant granthiparNa, sour mangosteen [Xanthochymus Pictorius - Bot.]
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वृक्षः
उपाधि ➡ अवयवः
परा_अपरासंबन्धः ➡ हिङ्गुपत्रम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प(त्र)त्त्रं,  क्ली,
   (पतति वृक्षात् । पत ऌ गतौ +“सर्व्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणां ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् ।)वृक्षावयवविशेषः । पाता इति भाषा । तत्-पर्य्यायः । पलाशम् २ छदनम् ३ दलम् ४ पर्णम्५ छदः ६ । इत्यमरः । २ । ४ । १४ ॥
 पात्रम् ७छादनम् ८ वर्हम् ९ वर्हणम् १० पत्रकम् ११ ।इति शब्दरत्नावली ॥
 * ॥
 विष्णवे पत्रविशेष-दानफलं यथा नारसिंहे ५२ अध्याये ।“पत्राण्यपि सपुष्पाणि हरेः प्रीतिकराणि च ।प्रवक्ष्यामि नृपश्रेष्ठ ! शृणुष्व गदतो मम ॥
अपामार्गपत्रं प्रथमं तस्माद्भृङ्गारकं परम् ।तस्मात्तु खादिरं श्रेष्ठं ततश्च शमिपत्रकम् ॥
दूर्व्वापत्रं ततः श्रेष्ठं ततोऽपि कुशपत्रकम् ।पत्रं तस्माद्दमनकं ततो विल्वस्य पत्रकम् ॥
विल्वपत्रादपि हरेस्तुलसीपत्रमुत्तमम् ।एतेषाञ्च यथालब्धैः पत्रैर्वा योऽर्च्चयेद्धरिम् ॥
सर्व्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥
”देवीप्रीतिकरपत्राणि यथा,  --“अपामार्गस्य पत्रन्तु ततो भृङ्गारपत्रकम् ।ततोऽपि गन्धिनीपत्रं वलाहकमतः परम् ॥
तस्मात् खदिरपत्रन्तु वञ्जुलस्तवकस्तथा ।आम्रन्तु वकगुच्छस्तु जम्बूपत्रं ततः परम् ॥
बीजपूरस्य पत्रन्तु ततोऽपि कुशपत्रकम् ।दूर्व्वाङ्कुरं ततः प्रोक्तं शमीपत्रमतः परम् ॥
पत्रमामलकं तस्माद्दामपत्रमतः परम् ।सर्व्वतो विल्वपत्रन्तु देव्याः प्रीतिकरं मतम् ॥
”इति कालिकापुराणे ९८ अध्यायः ॥
 * ॥
तेजपत्रम् । तत्पर्य्यायः । तमालपत्रम् १ पत्रकम्२ छदनम् ३ दलम् ४ पालाशम् ५ अंशुकम् ६वासः ७ तापसम् ८ सुकुमारकम् ९ वस्त्रम् १०तमालकम् ११ रामम् १२ गोपनम् १३ वस-नम् १४ तमालम् १५ सुरनिर्गन्धम् १६ । अस्यगुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कफ-वातविषवस्तिकण्डूतिदोषनाशित्वम् । मुखमस्तक-शोधनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
 अपि च ।भावप्रकाशे ।“पत्रकं मधुरं किञ्चित्तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं लघु ।निहन्ति कफवातार्शोहृल्लासारुचिपीनसान् ॥
”(पत्यते स्थानात् स्थानान्तरे अनेन । पत + “दाम्नी-शसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे ।”३ । २ । १८२ । इति करणे ष्ट्रन् ।) वाहनम् ।शरपक्षः । पक्षिपक्षः । इति मेदिनी ॥
 * ॥
(पत्यते पात्यते शास्त्रबोधायवर्णनिचयोऽनेन ।पत् + करणे ष्ट्रन् । अन्तर्निवन्तत्वात् तथात्वम् ।(लिखनाधारः । पात् इति भाषा । यथा, ज्योतिस्तत्त्वे ।“षाण्मासिके तु सम्प्राप्ते भ्रान्तिः संजायते यतः ।धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा ॥
”धातुमयपत्राकृतिद्रव्यम् । पतर् इति तवक् इतिच भाषा । यथा,  तुलापुरुषदाने दानसागरे ।“सुवर्णपत्राभरणा च कार्य्यासुलोहपार्श्वद्बयशृङ्खलाभिः ॥
” * ॥
(पात्यते स्थानात् स्थानान्तरं समाचारोऽनेन ।)पत्री । लिपिः । तस्य रज्ञ्जनं यथा,  --“सुवर्णरूप्यरङ्गाद्यै रञ्जयेत् पत्रमुत्तमम् ।सामान्योत्तममध्यानां पत्ररञ्जनमीरितम् ॥
” * ॥
अथ पत्रप्रमाणम् ।“षडङ्गुलाधिकं हस्तं पत्रमुत्तममीरितम् ।मध्यमं हस्तमात्रं स्यात् सामान्यं मुष्टिहस्तकम् ॥
”अथ पत्रभङ्गप्रकारः ।“पत्रन्तु त्रिगुणीकृत्य ऊर्द्धे तु द्बिगुणं त्यजेत् ।शेषभागे लिखेद्बर्णान् गद्यपद्यादिसंयुतान् ॥
” * ॥
अथ पत्रस्य रचनक्रमः ।“राजलेखकमाहूय नृपो ब्रूयात् प्रयत्नतः ।पत्रं कुरु यथायोग्यं गद्यपद्यादिसंयुतम् ॥
पण्डितद्बयमानीय लेखको रहसि स्थितः ।यथायोग्यानुसारण पत्रं कुर्य्यान्मनोरमम् ॥
दिनद्वयं त्रयं वापि विचार्य्य पण्डितेन वै ।स्वभ्रान्तेर्दूषणं ज्ञात्वा विलिखेत् पत्रपुस्तके ॥
सामान्यपत्रे संलिख्य रहसि श्रावयेन्नृपम् ।नृपाज्ञया शुभे पत्त्रे विलिखेद्राजलेखकः ॥
” * ॥
अथ लेखनप्रकारः ।“अङ्कुशं प्रथमं दद्यात् मङ्गलार्थं विचक्षणः ।मध्ये विन्दुसमायुक्तमधः सप्ताङ्कसंयुतम् ॥
 ७ँ ॥
तदधः स्वस्ति विन्यस्य ततो गद्यं सुशोभनम् ।ततः श्रीशब्दरूपाणि पदन्यासक्रमं लिखेत् ॥
भाषया संस्कृतेनैव कुशलं विलिखेत् सुधीः ।ततः शुभाशुभां वार्त्तां संस्कृतैः प्राकृतैस्तथा ॥
ततः प्रमाणसन्देशं ततो वार्त्तां नियोजयेत् ।कीर्त्तिप्रीतियुतं पद्यं ततः किमधिकादिकम् ॥
पत्रप्रेषणश्लोकञ्च अङ्कमासादिसंयुतम् ।सर्व्वेषामेव पत्रेषु लिखनञ्चैवमीरितम् ॥
सर्व्वेषामेव पत्राणां विधिं ज्ञात्वा लिखेत्तु यः ।स्वदेशे कीर्त्तिमाप्नोति तथा देशान्तरेष्वपि ॥
एवं शास्त्रक्रमं ज्ञात्वा यो लिखेद्राजपत्रकम् ।स राजमन्त्रिभिः सार्द्धं यशः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥
शास्त्रसन्दर्भमज्ञात्वा यो लिखेद्राजपत्रकम् ।स राजमन्त्रिभिः सार्द्धं दुर्य्यशो महदाप्नुयात् ॥
” * ॥
अथ पत्रनयनक्रमः ।“राजपत्रं नयेन्मूर्द्ध्नि ललाटे पात्रमन्त्रिणाम् ।गुरुपत्रं नयेन्मूर्द्ध्नि ब्राह्मणानान्तथैव च ॥
यतिसन्न्यासिनाञ्चैव स्वामिनश्च तथैव च ।सादरेणैव यत्नेन तथा मूर्द्धनि धारयेत् ॥
भार्य्यापुत्त्रस्य मित्रस्य हृदये धारयेत् सुधीः ।प्रवीराणां कण्ठदेशे पत्रधारणमीरितम् ॥
एतेषाञ्चैव पत्राणामुक्तं धारणलक्षणम् ।अन्येषामपि पत्राणां नियमो नात्र दर्शितः ॥
”अथ पत्रपठनप्रकारः ।“पत्रं धृत्वा नमस्कृत्य पूर्व्वाग्रं स्थापयेत् सुधीः ।दक्षिणाग्रेण सदसि नृपाग्रे राजलेखकः ॥
पत्रं वितत्य सदसि द्विवारं मनसा पठेत् ।स्फुटं पश्चात् प्रवक्तव्यमक्षोभो राजलेखकः ॥
रहसि श्रावयेत् पत्रं शुभं वा यदि वाशुभम् ।पत्रं श्रुत्वा विदित्वार्थं सभायां श्रावयेत्ततः ॥
रहस्य-पत्रं रहसि नृपाग्रे श्रावयेद्द्विजः ।अशुभं नैव सदसि शुभं पत्रं नृपाज्ञया ॥
एवं क्रमेण पत्रार्थं श्रावयित्वा द्विजोत्तमः ।नृपतेः सन्निधौ स्थित्वा नृपाज्ञामनुवर्त्तते ॥
”अथ पत्रचिह्नानि ।“ऊर्द्ध्वे षडङ्गुलं त्यक्त्वा वर्त्तुलं चन्द्रविम्बवत् ।कस्तूरीकुङ्कुमैः कुर्य्याद्राजपत्रं सुचिह्नितम् ॥
मन्त्रिणां कुङ्कुमेनैव पण्डितस्यैव चन्दनैः ।गुरूणां चन्दनेनैव सिन्दूरेणैव स्वामिनः ॥
भार्य्यायाश्चाप्यलक्तेन चन्दनैः पितृपुत्त्रयोः ।सन्न्यासिनां चन्दनेन यतीनां कुङ्कुमेन च ॥
रक्तचन्दनपङ्केन भृत्यस्य समुदीरितम् ।शोणितेनैव शत्रूणां पत्रचिह्नं प्रकल्पयेत् ॥
एतेषाञ्चैव सर्व्वेषां यथायोग्यानुसारतः ।पत्रस्योर्द्ध्वे तु मतिमान् कुर्य्यात् चिह्नं सुवर्त्तुलम् ॥
”अथ राजपत्रस्य कोणच्छेदनप्रकारः ।“दक्षिणे पत्रकोणस्य अधस्तात छेदयेत् सुधीः ।एकाङ्गुलप्रमाणेन राजपत्रस्य चैव हि ॥
”अथ राजपत्रादेः पदन्यासः ।“महाराजाधिराजञ्च दानशौण्डं तथैव च ।तथा सच्चरितं योज्यं कल्पवृक्षादिकं न्यसेत् ॥
यथायोग्यानुसारेण तथैव गुणभेदतः ।राजपत्रेषु सर्व्वेषु पदन्यासक्रमं विदुः ॥
”अथ मन्त्रिपत्रस्य ।“प्रवरं गुणमेदेन तथा सच्चरितादिकम् ।विन्यस्य विलिखेत् प्राज्ञो मन्त्रिपत्रे पदक्रमम् ॥
”अथ पण्डितस्य ।“संख्यावद्वन्दितपदं शास्त्रार्थनिपुणादिकम् ।पण्डितानाञ्च पत्रेषु विलिखेद्वै पदक्रमम् ॥
”अथ गुरुपत्रस्य ।“सांख्यसिद्धान्तनिपुणं सनमस्कारकं पदम् ।विन्यस्य विलिखेत् प्राज्ञो गुरुपत्रपदक्रमम् ॥
”अथ स्वामिपत्रस्य ।“प्रवर्य्यं सनमस्कारं प्राणप्रियादिकं पदम् ।विन्यस्य विलिखेद्धीमान् स्वामिपत्रपदक्रमम् ॥
”अथ भार्य्यापत्रस्य ।“प्राणप्रियापदं साध्वीं तथा सच्चरितादिकम् ।भार्य्यापत्रं लिखेद्विद्बान् पदक्रममनुत्तमम् ॥
”अथ पुत्त्रस्य ।“प्राणपुत्त्रपदं तद्वत्तथा सच्चरितादिकम् ।आशीर्व्वचनसंयुक्तं पुत्त्रपत्रपदक्रमम् ॥
”अथ पितृपत्रस्य ।“प्रभुवर्य्यं नमस्कारं तथा सच्चरितादिकम् ।विन्यस्य विलिखेत् पुत्त्रः पितृपत्रपदक्रमम् ॥
”अथ सन्न्यासियतिपत्रस्य ।“सर्व्ववाञ्छाविनिर्मुक्तं सर्व्वशास्त्रार्थपारगम् ।सन्न्यासियतिपत्रेषु विलिखेच्च पदक्रमम् ॥
”सामान्यस्य ।“सामान्यभृत्यशत्रूणां विनियोज्यामुकं प्रति ।शस्त्रावशेषितपदं छागतुल्यादिकं तथा ॥
एतेषामेव पत्रेषु यथायोग्यानुसारतः ।विन्यस्य विलिखेत् प्राज्ञः पदक्रममनुत्तमम् ॥
”श्रीशब्दविन्याससंख्या यथा,  --“षड्गुरोः स्वामिनः पञ्च द्वे भृत्येचतुरो रिपौ ।श्रीशब्दानां त्रयं मित्रे एकैकं पुत्त्रभार्य्ययोः ॥
” * ॥
अथ राज्ञः प्रशस्तिः ।स्वस्तिगीर्व्वाणचयचूडारत्रराजिरोचिश्चुम्बित-चन्द्रचूडचरणनखेन्दुवृन्दचन्द्रिकासन्दोहास्वाद-चतुरचेतश्चकोरवरविषमसमरसञ्चरत्प्रबलतर-तुरगखुरपुटपटलदलितभूपृष्ठोत्तिष्ठद्भूयिष्ठधूलि-धाराधूसरितसकलहरिदन्तरप्रचण्डभुजदण्ड-भ्राजमानखरतरासिवित्रासितप्रत्यर्थिपृथ्वीपति-सार्थप्रार्थितानुकम्पासुधासम्पातानवरतविद्बद्दा-रिद्र्यविद्रावणद्रविणराशिविश्राणनसमुपार्ज्जितो-र्ज्जितयशोमरालावलिकवलितवलिदधीचिसञ्चित-यशोमृणालजालभूपालकुलतिलकश्रीयुतमहा-राजाधिराजेषु ॥
 १ ॥
स्वस्तिप्रचण्डदोर्दण्डखण्डखण्डितारिमण्डल-मुण्डोन्मुक्तमुक्तावलीमण्डितसंग्रामाङ्गनरिङ्गमा-णानेकवारणवाहादिकायकाण्डवक्रतरनक्रचक्र-चंक्रमणदुरतिक्रमणीयापगापतिप्रभूतयशश्चन्द्र-चन्द्रिकाद्योतविद्योतितात्खिलजगन्मण्डलविविध-द्रविणार्पणसन्तोषितसूरिसमूहस्तूयमानावदात-कीर्त्तिनर्त्तकीनर्त्तनलीलालेपलेपितगीतिधुरीणो-र्व्वश्यादिवेश्याजनसविलासगीयमानगुणश्रवणा-न्दोलिताखण्डश्रवणकुण्डलपरितःप्रसर्पितप्रताप-तपनोत्तापितारातिततिसमध्यासितनिकुञ्जकुञ्ज-प्रस्तुतसौन्दर्य्यगाथाप्रमुदितश्रीमन्नारायणचरण-किङ्करश्रीयुतमहाराजदानशौण्डेषु ॥
 २ ॥
 * ॥
अथ मन्त्रिप्रशस्तिः ।स्वस्तिश्रीमत्समस्तसामन्तसेवकनिर्व्वाहकेषु ।कोषगोकृषिकृषीवलगजवाजिगृहपरिवारहर्ष-हेतुनीतिसेतुरक्षणनिपुणेषु । अस्मद्विश्वासैक-निकेतनेषु श्रीश्रीमन्त्रिप्रवीरेषु आशीराशिनिवे-दनकोऽयं वर्णभूतोऽत्रत्यं भव्यमावेदयन् तत्रत्यंभव्यमव्याहतमनुदिनमनुक्षणं पृच्छति स्म ॥
 * ॥
अथ गुरुप्रशस्तिः ।स्वस्तिश्रीनारायणपदपाथोरुहनिःसरन्मक-रन्दमघुपायमानमानसेषु । विविधविद्याविद्योति-ताखिलगुणगणालङ्कृतवेदवेदाङ्गपारगस्वाश्रमो-चिताचारसम्पन्नपरमहंसपरिव्राजकाचार्य्यसेव्य-मानश्रीगोविन्दस्वरूपगुरुचरणारविन्देषु कोटि-शः प्रणामाः ॥
 * ॥
अथ भार्य्यायाः स्वामिप्रशस्तिः ।स्वस्तिश्रीमदुद्दामप्रेमहेमभूषितास्मदादिभक्त-जनेषु । कर्णयोरधिष्ठानेषु । नेत्रयोरधिदैवतेषु ।कामस्य परिणामेषु । चतुर्व्वर्गप्रदायकेषु । ममा-पररूपेषु । श्रीमत्स्वामिचरणारविन्देषु । गोविन्दइवेन्दिरायाः शङ्कर इव गिरिजायाः महेन्द्र इवपुलोमजायाः प्रतिदिनं वर्द्धमाना समाराधनाप्रणामपूर्व्वमास्ताम् ॥
 * ॥
अथ भर्त्तुर्भार्य्याप्रशस्तिः ।स्वस्तिश्रीमत्समस्तप्रेमपारलावण्यमूर्त्तौ प्रिय-तमायां नेत्रयुम्मस्य कनीनिकायामिव चन्द्रस्यक्षणदायामिव कमलाकरस्य कमलिन्यामिवपथिकस्य छायायामिव तृषातुरस्य शीतलामृत-धारायामिव मम सप्रेम निवेदयन्ती पत्रीशुभाशीराशीन्निवेदयतु सर्व्वदा ॥
 * ॥
अथ पुत्त्रस्य पितरं प्रति प्रशस्तिः ।स्वस्तिश्रीमदभिनववशम्बदचित्तचिन्तितस्वीयानुरागानुरञ्जितानुगृहीतस्वगृह्यवर्गेषु । निज-चरणसरोज-रञ्जितपरागसं रक्तास्म दादिभाल-स्थलविशालभाग्यसम्भावुक्षु । श्रीयुतपितृचरण-सरोरुहेषु । अकिञ्चित्करकिङ्करस्य मम वद्ध-करसम्पुटस्यावनीपृष्ठलग्नाः साष्टाङ्गप्रणतयःसहस्रमजस्रं विज्ञाप्यञ्च ॥
 * ॥
अथ पितुः पुत्त्रं प्रति प्रशस्तिः ।स्वस्तिश्रीविश्वेश्वरचरणसरोरुहानुग्रहसमा-सादितातिविततानवद्यविद्याविलासपीयूषपर-म्परापराभावुकानुपममाधुरीधुरीणविविधगुणा-लङ्कृतनिजवंशावतंससकलविश्वासनिधाननिज-कुलपवित्रीकृतात्मप्रायेषु । श्रीयुतशुद्धाचारपरि-पूरितपुत्त्रेषु शुभाशिषां राशयः सन्तु विज्ञा-प्यञ्च ॥
 * ॥
अथ सन्न्यासियतिप्रशस्तिः ।स्वस्तिश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य्यकरण-निपुणतापराङ्मुखेषु । विषमविषयदोषदर्शन-दूषितप्रपञ्चरचनाविभावेषु । वेदवेदान्तसांख्य-सिद्धान्तबद्धदेवप्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानशीलेषु ।संख्यावन्मुख्यवन्दितचरणारविन्दस्वाश्रमोचिता-चारपरिपालनपवित्रीकृतधरित्रीतलेषु । सकल-भूदेव-पूजित-श्रीयुत-गोस्वामि-चरणारविन्देषु ।ममावनीसंलग्नाः साष्टाङ्गप्रणामसहस्रमजस्रं ॐनमो नारायणायेति मन्त्रेणाकलितमस्तु ॥
 * ॥
अथ भृत्यप्रशस्तिः ।१ँस्वस्तिभगवच्चरणपरायणसकलद्रविणाधि-रक्षकगोमहिष्यादिप्रतिपालकनिखिलवंशानु-सेवकवशंवदामुकभृत्यं प्रति ॥
 * ॥
अथारिप्रशस्तिः ।स्वस्तिसमराङ्गनभ्रष्टप्रतिभटयशःपरिपूरित-सकलसामन्तराजधानीविजृम्भितवीरशस्त्राव-शेषितनिजवंशानुरक्षकसततपरित्रस्तशरणा-गतामुकं प्रति ॥
 * ॥
अथ विवेकिनां प्रशस्तिः ।स्वस्तिश्रीभगवत्पदपङ्कजपूजनोपचितपुण्य-पुञ्जपवित्रीकृतान्तःकरणदिग्विलासिनीविसर-द्धम्मिल्लमिलन्मल्लीमालाकलायशोऽनुबन्धिनिर-वधिवसुविश्राणनाधरीकृतसुरपुरभूमीरुहेषु ।स्वस्तिश्रीमत्परमेश्वरपादपाथोरुहास्वाद-चतुरचित्तचञ्चरीकभूवृन्दारकवृन्दावनजनिता-मितयशःपटीरपङ्कपटलालङ्कृतदिगङ्गनागणस्तन-तटप्रबलप्रतापौर्व्वखर्व्वीकृतप्रत्यर्थिसार्थगर्व्वाकू-पारपारेषु ।” इति वररुचिकृतपत्रकौमुदी ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पत्त्र(त्र) न०
  पत--ष्ट्रन् “झरोझरि सवर्णे” पा० वा तलोपः ।१ वाहनमात्रे २ पर्णे ३ पक्षिणां पक्षे अमरः । ४ लेखना-धारे(पात्) इति ख्याते पदार्थे ५ धातुमयपत्त्राकारे द्रव्येच “सुवर्णपत्राभरणा च कार्य्या सुलोहपार्श्वद्वयशृङ्ख-लाभिः” ६ लिप्यां स्त्री ङीप् । ७ तेजपत्रे राजनि०“पत्रकं मधुरं किञ्चित्तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं लघु । नि-हन्ति कफवातार्शोहृल्लासारुचिपीनसान्” भावप्र० । तत्रलिखनाधारपत्रे “षाण्मासिके तु सम्प्राप्ते भ्रान्तिःसंजायते यतः । वात्राक्षराणि सूष्टानि पत्रारूढान्यतःपुरा” ज्यो० त० । तस्य रञ्जनं यथा “सुवर्णरूप्यरङ्गाद्यैरञ्जयेत् पत्रमुत्तमम् । सामान्योत्तममध्यानां पत्ररञ्जन-मीरितम्” तत्प्रमाणम् “षडङ्गलाधिकं हस्त” पत्र-मुत्तममीरितम् । मध्यम हस्तमात्रं स्यात् सामान्यंमुष्टिहस्तकम्” पत्रभङ्गप्रकारः “पत्रन्तु त्रिगुणीकृत्यऊर्द्ध्वे तु द्विगुणं त्यजेत् । शेषभागे लिखेद्वर्णान् गद्यपद्यादिसंयुतान्” पत्रस्य रचनाक्रमः “राजलेखकमाहूय नृपो ब्रूयात् प्रयत्नतः । पत्रं कुरु यथायोग्यंगद्यपद्यादिसंयुतम् । पण्डितद्वयमानीय लेखको र-हसि स्थितः । यथायोग्यानुसारेण पत्रं कुर्य्यान्मनो-रमम् । दिनद्वयं त्रयं वापि विचार्य्य पण्डितेन वै ।स्वभ्रान्तेर्दूषणं ज्ञात्वा विलिखेत् पत्रपुस्तके । सामान्य-पत्रे संलिख्य रहसि श्रावयेन्नृपम् । नृपाज्ञया शुभेपत्रे विलिखेद्राजलेखकः” लेखनप्रकारः “अङ्कुशं प्रथमंदद्यान्मङ्गलार्थं विचक्षणः । मध्ये विन्दु समायुक्तमधःसप्ताङ्कसंयुतम् । तदधः स्वस्ति विन्यस्य ततो गद्यंसुशोभनम् । ततः श्रीशब्दरूपाणि पदन्यासक्रमं लिखेत् ।भाषया संस्कृतेनापि कुशलं विलिखेत् सुधीः । ततःशुभाशुभां वार्त्तां संस्कृतैः प्राकृतैस्तथा । ततः प्रमाण-सन्देशं ततो वार्त्तां नियोजयेत् । कीर्त्तिप्रोतियुतं पद्यंततः किमधिकादिकम् । पत्रपेषणश्लोकञ्च अव्दमासादि-संयुतम् । सर्वेषामेव पत्रेषु लिखनं चैवमीरितम् ।सर्वेषामेब पत्राणां विधिं ज्ञात्वा लिखेत्तु यः । स्वदेशेकीर्त्तिमाप्नोति तथा देशान्तरेष्वपि । एवं शास्त्रक्रमंज्ञात्वा यो लिखेद्राजपत्रकम् । स राजमन्त्रिभिः सार्द्धंयशः प्राप्नोत्यनुत्तमम् । शास्त्रसन्दर्भमज्ञात्वा यो लिखे-द्राजपत्रकम् । स राजमन्त्रिभिः सार्द्धं दुर्यशो मह-दाप्नुयात्” । पत्रनयनक्रमः । “राजपत्रं नयेन्मूर्द्ध्रिललाटे पात्रमन्त्रिणाम् । गुरुपत्रं नयेन्मूर्ध्नि ब्रा-ह्मणानां तथैव च । यतिसन्न्यासिनाञ्चैव स्वामिनश्चतथैव च । सादरेणैव यत्नेन तथा मूर्द्धनि धारयेत् ।मार्य्यापुत्रस्य मित्रस्य हृदये धारयेत् सुधीः । प्रवोराणांकण्ठदेशे पत्रधारणमीरितम् । एतेषाञ्चैव पत्राणामुक्त-धारणलक्षणम् । अन्येषामपि षत्राणां नियमो नात्रदर्शितः” । पत्रपठनप्रकारः “पत्रं घृत्वा नमस्कृत्यपूर्वाग्रं स्याप्रयेत् सुधी । दक्षिणाग्रं तु सदसि नृपाग्रेराजलेखकः । पत्रं वितत्य सदसि द्विवारं मनसा पठेत् ।स्फुटं पश्चात् प्रवक्तव्यमक्षीभी राजलेखकः । रहसिश्रावयेत् पत्रं शुभं वा यदि वाऽशुभम् । पत्रं श्रुत्वाविदित्वार्थं सभायां श्रावयेत्ततः । रहस्यपत्रं रहसिनृपाग्रे श्रावयेद्द्विजः । अशुभं नैव सदसि शुभं पत्रंनृपाज्ञया । एवं क्रमेण पत्रार्थं श्रावयित्वा द्विजो-त्तमः । नृपतेः सन्निधौ स्थित्वा नृपाज्ञामनुवर्त्तते” ।पत्रचिह्नानि “ऊर्द्ध्वे षडङ्गुलं त्यक्त्वा वर्तुलं चन्द्र-विम्बवत् । कस्तूरीकुङ्कुमैः कुर्य्याद्राजपत्रं सुचिह्नितम् ।मन्त्रिणां कुङ्कुमेनैव पण्डितस्यैव चन्दनैः । गुरूणांचन्दनेनैव सिन्दूरेणैव स्वामिनः । भार्य्यायाश्चाप्यलक्तेनचन्दनैः पितृपुत्रयोः । सन्न्यासिनां चन्दनेन यतीनांकुङ्कुगेन च । रक्तचन्दनपङ्केन भृत्यस्य समुदीरितम् ।शोणितेनैव शत्रूणां पत्रचिह्नं प्रकल्पयेत् । एतेषाञ्चैवसर्वेषां यथायोग्यानुसारतः । पत्रस्योर्द्ध्वे तु मतिमान्कुर्य्यात् चिह्नं सुवर्तुलम्” । राजपत्रस्य कोण-च्छेदनप्रकारः “दक्षिणे पत्रकोणस्य अधस्तात् छेदयेत्सुधीः । एकाङ्गुलप्रमाणेन राजपत्रस्य चैव हि” ।राजपत्रादेः पदन्यासः “महाराजाधिराजञ्च दान-शौण्डं तथैव च । तथा सच्चरितं योज्यं कल्पवृक्षादिकंन्यसेत् । यथायोग्यानुसारेण तथैव गुणभेदतः । राज-पत्रेषु सर्वेषु पदन्यासक्रमं विदुः” । मन्त्रिपत्रस्य“प्रवरं गुणभेदेन तथा सच्चरितादिकम् । विन्यस्य विलि-खेत् प्राज्ञो मन्त्रिपत्रे पदक्रमम्” । पण्डितस्य“संख्यावद्वन्दितपदं शास्त्रार्थनिपुणादिकम् । पण्डिता-नाञ्च पत्रेषु विलिखेद्वै पदक्रमम्” । गुरुपत्रस्य“सांख्यसिद्धान्तनिपुणं सनमस्कारकं पदम् । विन्यस्यविलिखेत् प्राज्ञो गुरुपत्रे पदक्रमम्” । स्वामि-पत्रस्य “प्रवर्य्यं सनमस्कारं प्राणप्रियादिकं पदम् ।विन्यस्य विलिखेद्धीमान् स्वामिपत्रे पदक्रमम्” ।मार्य्यायाः “प्राणप्रियापदं साध्वीपदं सच्चरिता-दिकम् । भार्य्यापत्रे लिखेद्विद्वान् पदक्रममनुत्तमम्” ।पुत्रस्य “प्राणतुल्यपदं तद्वत्तथा सच्चरितादिकम् ।आशीर्वचनसंयुक्तं पुत्रपत्रे पदक्रमम्” । पितृ-पत्रस्य “प्रभुवर्य्यं नमस्कारं तथा सच्चरितादिकम् ।विन्यस्य विलिखेत् पुत्रः पितृपत्रे पदक्रमम्” ।सन्न्यासिपत्रस्य “सर्बवाञ्छाविनिर्मुक्तं सर्वशास्त्रार्थ-पारगम् । सन्न्यासियतिपत्रेषु विलिखेच्च पदक्रमम्” ।सामान्यस्य “सामान्यभृत्यशत्रूणां विनियोज्यामुकंप्रंति । शस्त्रावशेषितपदं छागतुल्यादिकं तथा । एतेषा-मेव पत्रेषु यथायोम्यानुसारतः । विन्यस्यः विलिखेत्प्राज्ञः पदक्रममनुत्तमम्” । श्रीशब्दविन्याससंख्या यथा“षड्गुरोः स्वामिनः पञ्च द्वे भृत्ये चतुरो रिपौ ।श्रीशब्दानां तयं मिले एकैकं पुत्रमार्य्ययोः” पत्रकौ० ।देवभेदे दलरूपपत्रविशेषाणां प्रीतिकरत्वमुक्तं यथा“पत्राण्यपि सपुष्पाणि हरेः प्रीतिकराणि च । प्रव-क्ष्यामि नृपश्नेष्ठ! शृणुष्व गदतो मम । अपामार्गकंप्रथमं तस्माद् भृङ्गारकं परम् । तस्मात्तु खादिरं श्रेष्ठंततश्च शमीपत्रकम् । दुर्वापत्रं ततः श्रेष्ठं ततोऽपिकुशपत्रकम् । पत्रं तस्माद्दमनकं ततो विल्वस्य पत्रकम् ।विल्वपत्रादपि हरेस्तुलसीपत्रमुत्तमम् । एतेषां च यथालब्धैः पत्रैर्वा योऽर्च्चयेद्धरिम् । सर्वपापविनिर्मुक्तोविष्णुलोके महीयते” नरसिंहपु०  ५३ अ० । देवीप्री-तिकरपत्राणि यथा “अपामार्गस्य पत्रन्तु ततो भृङ्गा-रपत्रकम् । ततोऽपि गन्धिनीपत्रं वलाहकमतः परम् ।तस्मात् खदिरपत्रं तु वञ्जुलस्तवकस्तथा । आम्रन्तुवकगुच्छस्तु जम्बूपत्नं ततः परम् । वीजपूरस्य पत्रं तुततोऽपि कुशपत्रकम् । दूर्वाङ्कुरं ततः प्रोक्तं शमी-धत्रमतः परम् । पत्रमामलकं तस्माद्दामपत्रमतःपरम् ।सर्वतो विल्वपत्रन्तु देव्याः प्रीतिकरं मतम्” कालिकापु०  ।

Grassman

German

 (pátra),  n.,  Flügel [von pat mit dem Anhang tra],  enthalten in áchinna-,  śatá-patra.

Burnouf

French

 पत्र पत्र et पत्त्र n.
  (sfx. त्र) aile
		 plumes
d'une fleche
		 véhicule,  en gén. 
		 Feuille
		 feuille d'or etc.
feuillet d'un livre.
		 Gr.
πέταλον,  πτερόν.
पत्रक n.
  (sfx. क) feuille.
		 Action de parer qqn.  de
marques de sandal.
पत्रकाहता f.
  (काहल) bruit d'ailes ou de feuilles
qui s'agitent.
पत्रकृच्छ्र m.
  pénitence qui consiste à boire l'infusion
de certaines feuilles.
पत्रगुप्त m.
  esp. d'euphorbe,  bot.
पत्रग,  cf.  पत्राङ्ग।
पत्रणा f.
  action de garnir une flèche de ses plumes.
पत्रदारक m.
  (दॄ
 sfx. अक) scie.
पत्रनाडिका f.
  nervure de feuille.
पत्रपरशु m.
  petite lime d'orfèvre.
पत्रपाल m.
  grand couteau. -- F. पत्रपाली ciseaux.
पत्रपाश्या f.
  (पश्) sorte de tiare.
पत्रपिचाचिका f.
  sorte de bonnet ou de chapeau fait de
feuilles.
पत्रपुष्प m.
  ocymum pilosum.  -- F. पत्रपुष्पा ocymum
sanctum,  bot.
पत्रबन्ध m.
  décoration de feuillage,  etc.
पत्रबाल m.
  aviron. 
पत्रभय्ग m.
  et पत्रभङ्गी f.
  (भञ्ज्) action de
parer qqn.  de marques de sandal,  de safran,  etc.
पत्रयौवन n.
  (युवन्) jeune feuille,  bourgeon. 
पत्ररथ m.
  oiseau [qui pour char a des ailes].
पत्रल n.
  lait écrémé.
पत्रलेखा f.
 ,  cf.  पत्रभङ्ग।
पत्रवत्ति (pour पत्रावलि) mms.
पत्रवाह m.
  (वह्) fleche.
पत्रचिरा f.
  nervure de feuille.
पत्रसूचि m.
  épine,  aiguillon. 
पत्रहिम n.
  froid de l'hiver [qui gèle les feuilles].
पत्राख्य m.
  (आख्या) feuille épineuse du laurus
cassia,  bot.
पत्राङ्ग n.
  (अङ्ग) pterocarpus santolinus,  cæsalpinia
sappan,  et autres plantes.
पत्राय्गुलि f.
  (अङ्गुलि) mms. que पत्रभय्ग।
पत्राञ्जन n.
  (अञ्जन) encre.
पत्रावलि f.
  mms. que पत्रवल्ली।
पत्रिन् m.
  (sfx. इन्) oiseau.
		 Flèche.
		 Qqf.  char
 homme
porté sur un char.
		 Qqf.  montagne. -- F. पत्रिणी bourgeon, 
bouquet de feuilles.
पत्रोर्ण m.
  (ऊर्णा) bignonia indica,  bot. -- N. tissu
de soie.
पत्रोपस्कर m.
  (उप
 कृ) cassia esculenta,  bot.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.