| YouTube Channel

पतितः (patitaH)

 
Apte Hindi
Hindi
पतितः
भू* क* कृ* - पत् + क्त
"गिरा हुआ, अवरूढ, उतरा हुआ"
पतितः
भू* क* कृ* - पत् + क्त
नीचे गिरा हुआ
पतितः
भू* क* कृ* - पत् + क्त
"(नैतिक दृष्टि से) पतित, भ्रष्ट, दुश्चरित्र"
पतितः
भू* क* कृ* - पत् + क्त
स्वधर्मभ्रष्ट
पतितः
भू* क* कृ* - पत् + क्त
"अपमानित, जातिबहिष्कृत"
पतितः
भू* क* कृ* - पत् + क्त
"युद्ध में हारा हुआ, पराजित, परास्त"
पतितः
भू* क* कृ* - पत् + क्त
"ग्रस्त, फंसा हुआ"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पतितः, त्रि, (पतति भ्रष्टो भवति स्वधर्म्मात् शास्त्र-विहितकर्म्मणः सदाचारादिभ्यो वा यः । पत् +कर्त्तरि क्तः चलितः । गलितः । पतनाश्रयः ।पडा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रस्कन्नः २ ।इति हेमचन्द्रः ॥
पातित्यविशिष्टः । स्वधर्म्मच्युतः ।तस्य लक्षणं यथा, मार्कण्डेयपुराणे ।“स्वधर्म्मं यः समुच्छिद्य परधर्म्मं समाश्रयेत् ।अनापदि स विद्बद्भिः पतितः परिकीर्त्तितः ॥
”पातित्यकारणं यथा, मात्स्ये २०१ अध्याये ।“चाण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति ॥
”पतिता यथा, --“गराग्निविषदाश्चैव पाषण्डाः क्रूरबुद्धयः ।क्रोधात् प्रायं विषं वह्निं शस्त्रमुद्बन्धनं जलम् ॥
गिरिवृक्षप्रपातञ्च ये कुर्व्वन्ति नराधमाः ।कुशिल्पजीविनश्चैव सूनालङ्कारकारिणः ॥
”तथा, --“ब्रह्मदण्डहता ये च ये च वै ब्राह्मणैर्हताः ।महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकीर्त्तिताः ॥
”तेषां दाहादिनिषेधो यथा, --“पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसञ्चयः ।न चाश्रुपातः पिण्डो वा कार्य्यंश्राद्धादिकं क्वचित् ॥
”इति शुद्धितत्त्वे ब्रह्मपुराणम् ॥
* ॥
तेषां संसर्गनिषेधो यथा, वराहपुराणे ।“आसन्नशयनाच्चैनं भोजनात् कथनादिषु ।सम्बत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥
”प्रायश्चित्तेतरवैदिकर्म्मानधिकारी सन् नरक-भागी । यथा, --“पतितैः संप्रयुक्तानामिमां शृणुत निष्कृतिम् ।सम्बत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥
याजनाध्यापनाद्यौनाच्छ्वासपानाशनासनात् ।यो येन पतितेनैव संसर्गं याति मानवः ।स तस्यैव व्रतं कुर्य्यात् संसर्गस्य विशुद्धये ॥
”तेषामुदककार्य्यं यथा, --“पतितस्यौदकं कार्य्यं सपिण्डैर्ब्राह्मणैः सह ।निन्दितेऽहनि सायाह्ने ज्ञातिभिर्गुरुसन्निधौ ॥
दासीघटमयं पूर्णं पर्य्यस्येत् प्रेतवत् सदा ।अहोरात्रमुपासीनं नाशौचं ब्राह्मणैः सह ॥
निवर्त्तयेरंस्तस्मात्तु सम्भाषणसहासनम् ॥
”इति मात्से २०१ अध्यायः ॥
अत्याज्या पतिता यथा, मत्स्यपुराणे ।“पतिता गुरवस्त्याज्या न तु माता कदाचन ।गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी ॥
”द्वादशवार्षिकव्रतनाश्यपापयुक्तः । तस्य और्द्ध्व-देहिकविधिर्यथा, “पूर्व्वोक्तश्चात्महादेः दाहा-शौचादिनिषेधस्तदानीमेव । वत्सरान्ते तु सर्व्व-मौर्द्धदेहिकं कुर्य्यात् ॥
गोब्राह्मणहतानाञ्च पतितानां तथैव च ।ऊर्ड्घं संवत्सरात् कुर्यात् सर्व्वमेवौर्ड्घदेहिकम् ॥
”इति हेमाद्रौ षट्त्रिंशन्मतात् ॥
एवं म्लेच्छीकृतानामपि । गयाश्राद्धमपि कार्य्यम् ।“ब्रह्महा च कृतघ्नश्च गोघाती पञ्चपातकी ।सर्व्वेते निष्कृतिं यान्ति गयायां पिण्डपातनात् ॥
”इत्यग्निपुराणात् ॥
* ॥
एवं ब्राह्मेऽपि ।“क्रियते पतितानान्तु गते संवत्सरे क्वचित् ।देशधर्म्मप्रमाणत्वात् गयाकूपे स्वबन्धुभिः ॥
मार्त्तण्डपादमूले वा श्राद्धं हरिहरौ स्मरन् ॥
”सूर्यपदे इत्यर्थः ॥
* ॥
तत्र वर्षमध्ये कृत्यमुक्त-मपरार्के वायुपुराणे ।“शुक्लपक्षे तु द्बादश्यां कुर्य्यात् श्राद्धन्तु वत्सरम् ।द्वादशाहानि वा कुर्य्यात् शुक्ले च प्रथमेऽहनि ॥
”छागलेयः ।“नारायणवलिः कार्य्यो लोकगर्हाभयान्नरैः ।तथा तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः ॥
”व्यासः ।“नारायणं समुद्दिश्य शिवं वा यत् प्रदीयते ।तस्य शुद्धिकरं कर्म्म तद्भवेन्नैतदन्यथा ॥
”स चात्मघातादिप्रायश्चित्तं कृत्वा कार्य्यः । तदुक्तंहेमाद्रौ षट्त्रिंशन्मते ।“कृत्वा चान्द्रायणं पूर्व्वं क्रिया कार्य्या यथाविधि ।नारायणवलिः कार्य्यो लोकगर्हाभयात् नरैः ॥
पिण्डोदकक्रियाः पश्चात् वृषोत्सर्गादिकञ्च यत् ।एकोद्दिष्टानि कुर्व्वीत सपिण्डीकरणं तथा ॥
”दिवोदासीये वृद्धशातातपस्तु इत्याह ।“पतिते च मृते शुद्ध्यौ प्राजापत्यांस्तु षोडश ।मृते चापत्यरहिते कृच्छ्राणां नवतिं चरेत् ॥
”इदं प्रायश्चित्तार्हपित्रादिविषयम् ।“इन्द्रियैरपरित्यक्ता ये च मूढा विषादिनः ।घातयन्ति स्वमात्मानं चाण्डालादिहताश्च ये ॥
तेषां पुत्त्राश्च पौत्त्राश्च दयया समभिप्लुताः ।यथाश्राद्धं प्रतन्वन्ति विष्णुनामप्रतिष्ठितम् ॥
तथा ते संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥
”इति हेमाद्रौ तेनैवोक्तेः ॥
* ॥
तत्रैव वौधायनोऽपि । नारायणवलिं व्याख्या-स्यामोऽभिशस्तपतितसुरापात्मत्यागिनां ब्राह्मण-हतानाञ्च द्वादशवर्षाणि त्रीणि वा वारिमरणंयत्र यस्य तत्र तत्र कुर्व्वीतेति ॥
* ॥
गृह्यपरि-शिष्टे तु चण्डालादित्याद्युक्त्वा, --“दग्ध्वा शरीरं प्रेतस्य संस्थाप्यास्थीनि यत्नतः ।प्रायश्चित्तन्तु कर्त्तव्यं पुत्त्रैश्चान्द्रायणत्रयम् ॥
”इत्युक्तम् ॥
* ॥
मदनरत्ने ।“ब्राह्मणहतानाञ्च द्बादशवर्षाणि त्रीणि वाकुर्व्वीतेति ॥
” * ॥
मदनरत्ने ब्राह्मे ।“प्रमादादपि निःशङ्कस्त्वकस्माद्बिधिचोदितः ।चण्डालैर्ब्राह्मणैश्चौरैर्निहतो यत्र कुत्रचित् ॥
तस्य दाहादिकं कार्य्यं यस्मान्न पतितस्तु सः ।चान्द्रायणं तप्तकृच्छ्रद्वयं तस्य विशुद्धये ॥
यद्वा कृच्छ्रान् पञ्चदश कृत्वा तु विधिना दहेत् ।बुद्धिपूर्व्वमृतानान्तु त्रिंशत्कृच्छ्रं समाचरेत् ॥
”इत्युक्तम् । स्मृतिरत्नावल्यां तद्द्विगुणं प्रायश्चित्तंकृत्वा अर्व्वागप्यब्दात् सर्व्वं कार्य्यं इत्युक्तम् ।“आत्मनो घातशुद्ध्यर्थं चरेच्चान्द्रायणद्बयम् ।तप्तकृच्छ्रचतुष्कञ्च त्रिंशत्कृच्छ्राणि वा पुनः ॥
अर्व्वाक् संवत्सरात् कुर्य्यात् दहनादि यथोदितम् ।कृत्वा नारायणवलिमनित्यत्वात्तदायुषः ॥
” इति ॥
इदञ्चात्मवधनिमित्तं तज्जातिवधप्रायश्चित्तेनसमुच्चितं कार्य्यम् । अतएव वौधायनेनोक्तम् ।द्वादशवर्षाणि त्रीणि वेति । मदनपारिजातेस्मृत्यर्थसारे च ब्रह्महादीनां तद्योग्यं प्रायश्चित्तंकृत्वा नारायणवलिः कार्य्य इत्युक्तम् । एवं म्लेच्छी-कृतानामपि ॥
* ॥
यत्तु कश्चिदाह । पुत्त्र-कृतेन प्रायश्चित्तेन पितुः पापनाशे मानाभावः ।आत्मघाते तु वचनादस्तु । महापातके तु कथंस्यादिति । स स्वयमेव आत्मवधप्रायश्चित्तस्यजातिवधनिमित्तेन समुच्चयं वदन् हृदयशून्यएव । नहि जातिवधनिमित्तं पुत्त्रैः कार्य्यमितिवचनमस्ति पुत्त्रकर्त्तृकसर्व्वप्रायश्चित्तादिविप्लवा-पत्तेः । प्रागुक्तवौधायनवचनाच्चेति दिक् । इदंप्रायश्चित्तार्हाणामेव । प्रायश्चित्तानर्हाणान्तु पति-तौदकमात्रं कार्य्यमिति केचित् । मदनपारि-जातादिस्वरसोऽप्येवम् । वस्तुतस्तु तदर्हानर्हयो-र्व्वचनेऽनुपांदानात् अविशेषात् तत्रापि नारा-यणवलिर्गयाश्राद्धञ्चेति युक्तम् ॥
* ॥
पतितोदक-विधिस्तु मित्राद्यतिरिक्तविषय इत्यपरे । स यथा ।हेमाद्रौ ब्राह्मे ।“पतितस्य तु कारुण्यात् यस्तृप्तिं कर्त्तुमिच्छति ।स हि दासीं समाहूय सर्व्वगां दत्तवेतनाम् ॥
अशुद्धघटहस्तान्तां यथावृत्तं ब्रवीत्यपि ।हे दासि ! गच्छ मूल्येन तिलानानय सत्वरम् ॥
तोयपूर्णं घटञ्चेमं सतिलं दक्षिणामुखी ।उपविष्टा तु वामेन चरणेन ततः क्षिप ॥
कीर्त्तयेः पातकिसंज्ञां त्वं पिबेति मुहुर्व्वद ।निशम्य तस्य वाक्यं सा लब्धमूल्या करोति तत् ॥
एवं कृते भवेत्तृप्तिः पतितानां न चान्यथा ॥
”इति ।इदञ्च मृताहे कार्य्यम् । पतितस्य दासी मृताह्निपदा घटमपवर्जयेदेतावतायमुपचरितो भव-तीति मदनरत्ने विष्णूक्तेः । इदञ्चात्मत्यागि-विषयम् । आत्मत्थागिनः पतितास्तेनाशौचोदक-भाजः स्युरित्युपक्रम्य विष्णुना एतस्याभिधाना-दिति गौडाः । उपलक्षणत्वात् सर्व्वेषामिति तुयुक्तम् । इति निर्णयसिन्धौ ५ परिच्छेदः ॥