| YouTube Channel

पतिः (patiH)

 
Apte
English
पतिः [patiḥ], [पा-डतिं]
A master, lord
as in गृहपतिः.
An owner, possessor, proprietor
क्षेत्रपतिः.
Governor, ruler, one who presides over
ओषधीपतिः, वनस्पतिः, कुलपतिः
&c.
A husband
प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि
Ku.*
 4.33.
A root.
Going, motion, fight.
f.
A female possessor, a mistress.
A wife.
Comp.
 घातिनी, घ्नी a woman who murders her husband.
a line on the hand showing that a woman will be faithless to her husband. -देवता, -देवा one who regards her husband as a divinity, a woman loyally devoted to her husband, a chaste woman
कः पतिदेवतामन्यः परिमार्ष्टुमुत्सहते
Ś.*
 6
तमलभन्त पतिं पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः
R.*
 9.17
धुरिस्थिता त्वं पतिदेवतानाम् 14.74. -धर्मः duty (of a wife) towards a husband.-प्राणा a chaste wife. -लङ्घनम् disregarding a former husband by marrying another
cf.
Ms.*
 5.151. -वेदनः
N.
 of Śiva. (-नम्) procuring a husband (by magical means)
धातुर्देवस्य सत्येन कृणोमि पतिवेदनम्
Av.*
 2.36.2.-लोकः the world of husbands in a future life
पतिलोक- मभीप्सन्ती नाचरेत् किंचिदप्रियम्
Ms.*
 5.156. -व्रता a devoted, faithful and loyal wife, a chaste and virtuous wife
˚त्वम् fidelity to a husband. -सेवा devotion to a husband
वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः । पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थो$ग्निपरिक्रिया ॥
Ms.*
 2.67.
Apte 1890
English
पतिः [पा-डति] 1 A master, lord
as in गृहपतिः.
2 An owner, possessor, proprietor
क्षेत्रपतिः.
3 Governor, ruler, one who presides over
ओषधीपतिः, वनस्पतिः, कुलपतिः &c.
4 A husband
प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि Ku. 4. 33.
5 A root.
6 Going, motion, flight.
f. A female possessor, a mistress.
Comp.
घतिनी
घ्नी {1} a woman who murders her husband. {2} a line on the hand showing that a woman will be faithless to her husband.
देवता,
देवा one who regards her husband as a divinity, a woman loyally devoted to her husband, a chaste woman
कः पतिदेवतामन्यः परिमार्ष्टुमुत्सहते Ś. 6
तमलभंत पतिं पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः R. 9. 17
धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतामां 14. 74.
धर्मः duty (of a wife) towards a husband.
प्राणा a chaste wife.
लंघनं disregarding a former husband by marrying another.
वेदनः N. of Śiva. (
नं) procuring a husband (by magical means).
लोकः the world of husbands in a future life.
व्रता a devoted, faithful and loyal wife, a chaste and virtuous wife
°त्वं fidelity to a husband.
सेवा devotion to a husband.
Apte Hindi
Hindi
पतिः
पुं*
 - पाति रक्षति-पा + इति
"स्वामी, प्रभू "
पतिः
पुं*
 - पाति रक्षति-पा + इति
"मालिक, अधिपति, स्वामी- क्षेत्रपति"
पतिः
पुं*
 - -
"राज्यपाल, शासक, प्रधानता करने वाला"
पतिः
पुं*
 - -
भर्ता
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पतिः, भर्ता, स्वामी, आर्यपुत्रः, कान्तः, प्राणनाथः, रमणः, वरः, गृही, गुरुः, हृदयेशः, जामाता, सुखोत्सवः, नर्मकीलः, रतगुरुः, धवः, परिणेता, ईश्वरः, ईशिता, अधिपतिः, नेता, परिवृढः
noun
स्त्रियः पाणिग्रहीता।
"अलकायाः पतिः अधिकारभ्रंशात् स्वकुटुम्बस्य पालनं कर्तुम् असमर्थत्वेन अतीव दुःखी अभवत्।"
Tamil
Tamil
பதி: : கணவன், எஜமானன், அரசன், அதிகாரி.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पतिः
Root: पतिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ man
⇒ lord
⇒ rogue
⇒ cheat
⇒ husband
⇒ possessor
⇒ Red Bell Bush [Woodfordia fruticosa - Bot.]
⇒ axlewood tree [Anogeissus latifolia - Bot.]
Shloka(s):
2|6|35|2 ► धवः प्रियः पतिर्भर्ता जारस्तूपपतिः समौ॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|35|2 ⇢ धवः (धव) (पुं) ⇒ man, lord, rogue, cheat, husband, possessor, Red Bell Bush [Woodfordia fruticosa - Bot.], axlewood tree [Anogeissus latifolia - Bot.]
➠ 2|6|35|2 ⇢ प्रियः (प्रिय) (पुं) ⇒ own, dear, liked, loved, lover, wanted, loving, friend, dear to, husband, beloved, darling, favorite, pleasant, agreeable, expensive, favourite, son-in-law, favourable, comfortable, kind of deer, high in price, fond of attached or devoted to
➠ 2|6|35|2 ⇢ (पति) (पुं) ⇒ root, lord, owner, ruler, spouse, master, husband, sovereign, possessor
➠ 2|6|35|2 ⇢ भर्ता (भर्तृ) (पुं) ⇒ lord, chief, bearer, master, husband, supporter, preserver, protector, maintainer, one who bears or carries or maintains
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पुरुषः
जातिः ➡ मनुष्यः
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ पत्नी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पतिः,
पुं,
 (पाति रक्षतीति । पा ल रक्षणे + डतिः ।)मूलम् । गतिः । इति विश्वः ॥
पाणिग्रहीता ।भातार इति भाषा । तत्पर्य्यायः । धवः २प्रियः ३ भर्त्ता ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ३५ ॥
कान्तः ५ प्राणनाथः ६ गुरुः ७ हृदयेशः ८जीवितेशः ९ जामाता १० सुखोत्सवः ११नर्म्मकीलः १२ रतगुरुः १३ स्वामी १४ रमणः१५ । इति शब्दरत्नावली ॥
वरः १६ परिणेता१७ गृही १८ । इति राजनिर्घण्टः ॥
तस्य लक्ष-णम् । विधिवत्पाणिग्राहकः । अनुकूलदक्षिण-धृष्टशठभेदात् पतिश्चतुर्धा । सार्व्वकालिकपरा-ङ्गनापराङ्मुखत्वे सति सर्व्वकालमनुरक्तोऽनु-कूलः । १ । सकलनायिकाविषयसमसहजानु-रागो दक्षिणः । २ । भूयो निःशङ्कः कृतदोषो-ऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्रयपरायणोधृष्टः । ३ । कामिनीविषयकपटपटुः शठः । ४ ।इति रसमञ्जरी ॥
* ॥
पतिसेवादिफलं यथा, --“कथं मे सुव्रते ! साध्वि ! निद्राभङ्गः कृतस्त्वया ।व्यर्थं व्रतादिकं तस्या या भर्त्तुश्चापकारिणी ॥
तपश्चानशनञ्चैव व्रतं दानादिकञ्च यत् ।भर्त्तुरप्रियकारिण्याः सर्व्वं भवति निष्फलम् ॥
यया प्रियः पूजितश्च श्रीकृष्णः पूजितस्तया ।पतिवताव्रतार्थञ्च पतिरूपी हरिः स्वयम् ॥
सर्व्वदानं सर्व्वयज्ञः सर्व्वतीर्थनिषेवणम् ।सर्व्वं व्रतं तपः सर्व्वमुपवासादिकञ्च यत् ॥
सर्व्वधर्म्मञ्च सत्यञ्च सर्व्वदेवप्रपूजनम् ।तत् सर्व्वं स्वामिसेवायाः कलां नार्हन्तिषोडशीम् ॥
सुपुण्ये भारते वर्षे पतिसेवां करोति या ।वैकुण्ठं स्वामिना सार्द्धं सा याति ब्रह्मणः शतम् ॥
विप्रियं कुरुते भर्त्तुर्विप्रियं वदति प्रियम् ।असत्कुलप्रजाता या तत्फलं श्रूयतां सति ! ॥
कुम्भीपाकं व्रजेत् सा च यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।ततो भवति चाण्डाली पतिपुत्त्रविवर्ज्जिता ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४३ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“स्वकान्तश्च परो बन्धुरिह लोके परत्र च ।नहि कान्तात् परः श्रेयान् कुलस्त्रीणां परो गुरुः ॥
देवपूजा व्रतं दानं तपश्चानशनं जपः ।स्नानञ्च सर्व्वतीर्थेषु दीक्षा सर्व्वमखेष च ॥
प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च ब्राह्मणातिथिसेवनम् ।सर्व्वाणि पतिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
किमतः पतिभक्ताया अभक्तायाश्च भारते ।ययादुःखी सुखारम्भे साकाङ्क्षः प्रथमो भवेत् ॥
पतिसे वापरो धर्म्मो नहि स्त्रीणां श्रुतौ श्रुतम् ।स्वप्ने ज्ञाने च सततं कान्तं नारायणाधिकम् ।दृष्ट्वा तच्चरणाम्भोजं सेवां नित्यं करिष्यसि ॥
परिहासेन कोपेन भ्रमेणावज्ञया सुते ! ।कटूक्तिं स्वामिनः साक्षात् परोक्षान्न करिष्यसि ॥
स्त्रिया वाग्योनिदुष्टायाः कामतो भारते भुवि ।प्रायश्चित्तं श्रुतौ नास्ति नरकं ब्रह्मणः शतम् ॥
सर्व्वधर्म्मपरीता या कटूक्तं कुरुते पतिम् ।शतजन्मकृतं पुण्यं तस्या नश्यति निश्चितम् ॥
दत्त्वा कन्यां बोधयित्वा जगाम मुनिपुङ्गवः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २४ अध्यायः ॥
अपि च ।“या स्त्री भर्त्तुरसौभाग्या साऽसौभाग्या च सर्व्वतः ।शयने भोजने तस्या न सुखं जीवनं वृथा ॥
यस्या नास्ति प्रियप्रेम तस्या जन्म निरर्थकम् ।तत् किं पुत्त्रे धने रूपे सम्पत्तौ यौवनेऽथवा ॥
य भक्तिर्नास्ति कान्ते च सर्व्वप्रियतमे परे ।सा शुचिर्धर्म्महीना च सर्व्वकर्म्मविवर्ज्जिता ॥
पतिर्ब्बन्धुर्गतिभर्त्ता दैवतं गुरुरव च ।सर्व्वस्माच्च परः स्वामी न गुरुः स्वामिनः परः ॥
पिता माता सुतो भ्राताक्लिष्टो दत्त्वा मितं धनम् ।सर्व्वस्वदाता स्वामी च मूढानां योषितां सुराः ! ॥
काचिदेव हि जानाति महासाध्वी च स्वामिनम् ।अतिसद्वं शजाता च सुशीला कुलपालिका ॥
असद्वंशप्रसूता या दुःशीला धर्म्मवर्ज्जिता ।मुखदुष्टा योनिदुष्टा पतिं निन्दति कोपतः ॥
या स्त्री द्वेष्टि सर्व्वपरं पतिं विष्णुसमं गुरुम् ।कुम्भीपाके पचति सा यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश ॥
व्रतञ्चानशनं दानं सत्यं पुण्यं तपश्चिरम् ।पतिभक्तिविहीनाया भस्मीभूतं निरर्थकम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ५७ अध्यायः ॥
अपि च ।“साध्व्याः सद्वंशजायाश्च शतपुत्त्राधिकः पतिः ।असद्बंशप्रसूता या दुःशीला ज्ञानवर्ज्जिता ॥
स्वामिनं मन्यते नासौ पित्रोर्द्दोषेण कुत्सिता ।कुत्सितं पतितं मूढं दरिद्रं रोगिणं जडम् ॥
कुलजा विष्णुतुल्यञ्च कान्तं पश्यति सन्ततम् ॥
हुताशनो वा सूर्य्यो वा सर्व्वतेजस्विनां परः ।पतिव्रतातेजसश्च कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
महादानानि पुण्यानि व्रतान्यनशनानि च ।तपांसि पतिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
पुत्त्रो वापि पिता वापि बान्धवो वा सहोदरः ।योषितां कुलजातानां न कश्चित् स्वामिनः समः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे ४४ अध्यायः ॥
* ॥
पतिदक्षिणादि यथा, --“निरूपितश्च वेदेषु स्वशब्दो धनवाचकः ।तद्यस्यास्तीति स स्वामी वेदज्ञ ! शृणु मद्बचः ॥
तस्य दाता सदा स्वामी न च स्वं स्वामिनो भवेत् ।अहो व्यवस्था भवतां वेदज्ञानमबोधताम् ॥
धर्म्म उवाच ।पत्नीं विना न स्वं साध्वि ! स्वामिनं दातुमक्षमम् ।दम्पती ध्रुवमेकाङ्गौ तयोर्द्दाता च द्वौ समौ ॥
निरूपिता पुण्यके च व्रते स्वामी च दक्षिणा ।श्रुतौ श्रुतो यः स्वधर्म्मो विपरीतो ह्यधर्म्मकः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे ७ अध्यायः ॥
पतिः, त्रि, (पाति रक्षति पालयतीति वा । “पते-र्डतिः ।” उणां । ४ । ५७ । इति डतिः ।)अधिपतिः । तत्पर्य्यायः । स्वामी २ ईश्वरः ३ईशिता ४ अधिभूः ५ नायकः ६ नेता ७ प्रभुः ८परिवृढः ९ अधिपः १० । इत्यमरः । ३ । ११० । ११ ॥
(यथा, मनुः । ७ । ११५ ।“ग्रामस्याधिपतिं कुर्य्यात् दशग्रामपतिं तथा ।विंशतीशं शतेशञ्च सहस्रपतिमेव च ॥
”)