| YouTube Channel

पताकी (patAkI)

 
पुराणम्
English
पताकी / PATĀKĪ. A soldier of the kaurava army. duryodhana gave instructions to śakuni to attack arjuna taking patākī along with him for help. (Chapter 156, droṇa Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पताकी, [न्] त्रि, (पताका विद्यतेऽस्य । पताका+ इनिः ।) वैजयन्तिकः । पताकाधारी । इत्य-मरः । २ । ८ । ७१ ॥
(यथा, महाभारते ।६ । १७ । २० ।“स तु गोवासनः शैव्यः सहितः सर्व्वराजभिः ।ययौ मातङ्गराजेन राजार्हेण पताकिना ॥
”)रिष्टारिष्टबोधकचक्रविशेषः । तस्य लिखनक्रमोयथा, --“तिर्य्यगूर्द्धगता रेखास्तिस्रो देयाः पताकया ।युताः कार्य्या वेधविदा सर्व्वसङ्गतरेखया ॥
दक्षस्थोद्गतरेखातो वामं मेषाद्यराशयः ।पञ्चाष्टयुग्मविंशाश्च शड्दशेन्द्राग्निसागराः ।कर्क्कटान्मीनपर्य्यन्तमङ्का देया यथाक्रमम् ॥
५ -- ४८ -- ३२ -- १४२० ६ १०बालस्य जन्मकालीनग्रहलग्नमजादिष ।विन्यस्य चिन्तयेत् प्राज्ञः शुभाशुभं यथाग्रहात् ॥
”तत्र शुभाशुभज्ञानं यथा, --“शुभदण्डयोगवेधैर्लग्नाद्बालस्य शोभनम् ।पापदण्डयोगवेधैराश्यङ्काद्रिष्टिकालवित् ।बलेऽधिके दिनं मध्ये मासो हीने च हायनम् ॥
”वेधज्ञानं यथा, --“कर्केर्मीनधनुर्भ्याञ्च हरेः कीटघटेन च ।स्त्रियास्तौलिमृगाभ्याञ्च धटे मीनेन कन्यया ॥
धनुषो मृगकर्किभ्यां मकरे धनुषा स्त्रिया ।मीने कर्कितुलाभ्याञ्च मीनस्त्रीधनुषात्वजे ॥
तुलाकर्किमृगैर्द्वन्द्वे कीटकुम्भवृषेषु च ।सिंहवद्वेध एतेषु वामदक्षिणसंमुखैः ॥
राहुकेत्वर्कसौरारैः पापैर्विद्धो युतोऽशुभः ।तदन्यैर्युतविद्धस्तु लग्नराशिः शुभप्रदः ॥
”रिष्टिकालो यथा, --“एकोनविंशतिः कर्के सिंहे सप्तदशैव तु ।षट्त्रिंशदबलायाञ्च षड्विंशतिस्तुलाधरे ॥
वृश्चिके सिंहवज्ज्ञेयमूनत्रिंशच्छरासने ।षड्विंशं मकरे ज्ञेयं कुम्भे सप्तदश स्मृताः ॥
नव युग्मे तथा मीने मेषे षड्दशभिस्तथा ।वृषभे च तथा सिंहे युग्मेऽङ्कहरलोचने ॥
त्रितयाङ्कादियं संख्या दिनमासाब्दनिर्णये ।एकाङ्काद्द्विगृहाङ्काद्वा क्वचिद्रिष्टेश्च सम्भवः ॥
”अथ यामार्द्धाधिपज्ञानम् ।“वारेशादर्द्धयामेषु रात्र्यह्णोः पञ्चषट् क्रमात् ।अधिपाः स्युर्ग्रहास्तत्र यथार्काहे भवन्ति ते ।रवीज्येन्दुभृगुक्ष्माजशनिज्ञरवयो निशि ॥
रविशुक्रज्ञरात्रीशशनीज्यकुजभास्कराः ।दिने ऊह्याः परेष्वेवं तत्राध्यक्षाश्चतुर्ग्रहाः ॥
”अथ दण्डाधिपज्ञानम् ।“पापदण्डे भवेद्रिष्टिः शुभदण्डे शुभं भवेत् ।शुभग्रहस्य दण्डे तु कर्म्मारम्भाच्छुभं भवेत् ॥
यस्यार्द्धयामस्तस्यैव प्राग्दण्डः सर्व्वदा ततः ।षट् षट् परीत्य दण्डाश्च त्रयो रात्रौ मतायथा ॥
आदित्येभृगुजो बुधोऽपि च शशी सोमे शनीज्यौकुजोभौमेऽर्कः सितसोमजौ च शशिजे सोमः शनि-र्व्वाक्पतिः ।जीवेऽङ्गाररवी भृगुर्भृ गुसुते सौम्येन्दुमार्त्तण्डजाःकाले जीवमहीजतिग्नकिरणा रात्रौ च दण्डा-धिपाः ॥
यामार्द्धाधिपसंख्यातो द्वितीयस्तु तदर्द्धकः ।तदर्द्धात्तु तृतीयः स्यात्तदर्द्धात्तु तुरीयकः ॥
अङ्काभावे तु राहुः स्यात् तदङ्को वसुसंज्ञकः ।भग्नाङ्कस्य परित्यागाद्दिवादण्डाधिपा यथा ॥
रविदनुजबुधग्लौश्चन्द्रसूरासुरज्ञाःकुजरविदनुजज्ञाज्ञेन्दुसूरासुराश्च ।गुरुशशिरविदैत्याः शुक्रभौमार्कदैत्याःशनिकुजरविदैत्या दण्डपाल्वर्द्धयामे ॥
”शुभाशुभदण्डज्ञानं यथा, --“शेषावर्कस्य दण्डौ सततशुभकरावादिशेषौतथेन्दोःशेषो दण्डः कुजस्याप्यथ गुरुषुधयोराद्यमर्द्धंप्रशस्तम् ।आदिर्दण्डस्तथैको भृगुकुलनृपतेः सर्व्वकार्य्येष शस्तोदण्डाश्चत्वार एते क्वचिदपि समये नैव शौरेःप्रशस्ताः ॥
”पलपताकी यथा, --“प्रतिदण्डं पलान्येषां ज्ञात्वा वाच्यं क्वचिच्छभम् ॥
रवौ च वेदा वसवः सुधांशौकुजे च वाणाः शशिजे तथाङ्काः ।शनावृतुर्दिक् च बृहस्पतौ स्या-द्राहौ तुरङ्गा भृगुजे च रुद्राः ॥
”बालस्य शुभाशुभफलं यथा, --“अशुभे दण्डसंयोगे सर्व्वत्र पुण्यवर्जिते ।बालस्य मरणं शीघ्रं यदि पापैः समन्वितम् ॥
अशुभग्रहदण्डे तु सर्व्वत्र पापवर्ज्जिते ।बालस्य कुशलं सर्व्वं शुभैर्यदि समन्वितम् ॥
अशुभो दण्डनाथो हि वेधश्चेत्तेन लभ्यते ।मरणं तत्र वक्तव्यं बालस्य नान्यथा भवेत् ॥
पापस्य दण्डमात्रे तु तद्योगवेधवर्जिते ।बालस्य कुशलं तत्र शुभैर्यदि समन्वितम् ॥
”इति ज्योतिषतत्त्वे पताकीवेधः ॥
(स्त्रियां ङीप् । सेना । यथा, रघुः । ४ । ८२ ।“न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्षदुर्द्दिनम् ।रथवर्त्म रजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् ॥
”)