| YouTube Channel

पताकास्थानक (patAkAsthAnaka)

 
Spoken Sanskrit
English
पताकास्थानक patAkAsthAnaka
n.
 intimation of an episodical incident
Monier Williams Cologne
English
पताका—स्थान and पताका—स्था°नक,
n.
 (in dram. ) intimation of an episodical incident,
Daśar.
Sāh.
 , Sch.
Apte Hindi
Hindi
पताकास्थानकम्
नपुं*
 पताका-स्थानकम् -
"प्रांसगिक कथा की सूचना जब कि अप्रत्याशित रूप से, किसी परिस्थितिवश उसी लक्षण वाली कोई दूसरी आकस्मिक अविचारित वस्तु प्रदर्शित की जाती है"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पताकास्थानक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವಿಷಯದ ಘಟನೆ
विस्तारः - > "यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिन् तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते। आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत्" सा० द० ६-४५
L R Vaidya
English
patAkA-sTAnaka {% n. %} intimation of a subordinate incident (in dramaturgy)
(यत्रार्थे चिंतितेऽन्यास्मिंस्तल्लिंगोऽनः प्रयुज्यते । आगंतुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत्).
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पताकास्थानक
न०
 सा० द० उक्ते वाटकाश्चभेदे तल्लक्षण-भेदादिकं तत्रोक्तं यथा“यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिन् तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते । आ-नन्तुकेन भावेन पताकास्यानकन्तु तत्” तद्भेदानाहसहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपचारतः । पताकास्थानक-मिदं प्र थमं परिकीर्त्तितम्” यथा रत्नावल्वां “वासवदत्तेयमिति” राजा यदा तत्कण्ठषाशं मोचयति तदातदुक्त्या “सागरिकेयमिति” प्रत्यभिज्ञाय “कथं पियामे सागरिका णलमकमतिमात्रमित्यादि । फलरूपार्थ-सम्पत्तिः पूर्वापेक्षया उपचारातिशयादु गुणवती उत्-कृष्टा । “वचः सातिशयश्लिष्टं मामाबन्धसमाश्रयम् ।पताकास्थानकसिदं द्वितीयं परिकीर्तितम्” । यथा वेण्यांमीमः । “रक्तप्रसाधितमुवः क्षतविग्रहाश्च सुस्था भवन्तुकुरुराजसुताः सभृत्याः” । अत्र रक्तादीनां रुधिर-शरीरार्थहेतुकश्लेषवशेन वीजार्थप्रतिपादनात् नेतुरमङ्ग-सप्रतिपत्तौ सत्यां द्वितीयं पताकास्थानकम् । “अर्थोप-क्षेपकं यत्तुलीनं सविनयं भवेत् । श्लिष्टप्रत्थुत्तरोपेतंतृतीयमिदमुच्यते” । लीनमव्यक्तार्थं श्लिष्टेन सम्बन्ध-योग्येनाभिप्रायान्तरप्रयुक्तेन प्रत्युत्तरेणोपेतं सविनयंविशेषनिश्चयप्राप्त्या सहितं सम्पद्यते यत् तत् तृतीयंपताकास्थानकम् । यथा वेण्यां द्वितीयेऽङ्के । कञ्चुकी ।देव! भग्नं भग्नम् । राजा । केन । कञ्चु । भीमेन ।राजा । कस्य । कञ्चु । भवतः । राजा । आः किंप्रलपसि । कञ्चु । सभयं देव! ननु व्रवीमि भग्नंभोमेन भवतः । राजा । धिक् वृद्धापसद! कोऽयमद्यते व्यामोहः । कञ्चु । देव न व्यामोहः सत्यमेव ।“मग्नं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम् । पातितंकिङ्किणीजालबद्धाक्रन्दमिव क्षितौ” । अत्र दुर्य्योधनो-रुभङ्करूपप्रस्तुतसंक्रान्तमर्थोपक्षेपणम् । “द्व्यर्थो वचन-विन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः । प्रधानार्थान्तराक्षेपीपताकास्थानकं परम्” । यथा रत्नावल्याम् “उद्दामोत्-कलिकां विपाण्डुररुचिं प्रारब्धजृम्भां क्षणादायामं श्वस-नोद्यमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमांसमदनां नारीमिवान्यां घ्रुवं षश्यन् कोपविपाटलद्युति-मुखं देव्याः करिव्याम्यहम्” । अत्र भाव्यर्थः सूचितः ।एतानि चत्वारि पताकास्थानकानि क्वचिन्मङ्गसार्थंकचिदमङ्गलार्थमपि सर्वसन्धिषु भवन्ति । काव्यकर्तु-रिच्छावशाद् भूयोऽपि भवन्ति” ।