| YouTube Channel

पण (paNa)

 
शब्दसागरः
English
पण r. 1st cl. (पणते) also 10th. cl. (पणयति)
1. To negociate, to treat or
transact business.
2. To bet or stake at play. (पणायति) To praise.
व्यवहारे स्तुतौच भ्वा० आ० सक० सेट् ।
पण
m.
 (-णः)
1. Measure of account, in cowries or shells, twenty gandās
or eighty cowries
also a weight of copper of similar value.
2.
Wages or hire.
3. A stake at play, a bet, a wager.
4. Gaming,
playing.
5. Playing with dice.
6. Price.
7. Wealth, property 8.
A commodity for sale.
9. Business.
10. A distiller.
11. A
house, a dwelling.
12. A stipulation, a treaty.
13. A vendor.
14.
A shop.
E.
 पण् to do business,
aff.
 अप् ।
Capeller Eng
English
पण
m.
 bargain, stipulation, contract
play, game, bet,
wager
the thing staked, deposited, or agreed upon
a
cert.
 coin.
Yates
English
पण (णः) 1.
m.
 Measure of account,
80
cowries
a wager or stake
price
hire
commodity
house.
Spoken Sanskrit
English
पण - paNa -
m.
 - bet
पण - paNa -
m.
 - stake
पण - paNa -
m.
 - compact stipulation
पण - paNa -
m.
 - wages
पण - paNa -
m.
 - particular measure
पण - paNa -
m.
 - agreement
पण - paNa -
m.
 - publican or distiller
पण - paNa -
m.
 - dwelling
पण - paNa -
m.
 - wealth
पण - paNa -
m.
 - play
पण - paNa -
m.
 - bet or a wager
पण - paNa -
m.
 - reward
पण - paNa -
m.
 - gaming
पण - paNa -
m.
 - weight of copper used as a coin
पण - paNa -
m.
 - playing for a stake
पण - paNa -
m.
 - business
पण - paNa -
m.
 - thing staked or the sum played for
पण - paNa -
m.
 - hire
पण - paNa -
m.
 - price
पण - paNa -
m.
 - commodity for sale
पण - paNa -
m.
 - treaty
पण - paNa -
m.
 - house
पण - paNa -
m.
 - property
पण - paNa -
m.
 - bet
समीचीनतर - samIcInatara -
adj.
 - better
मध्ये - madhye -
ind.
 - between
द्वन्द्व - dvandva -
n.
 - contest [ between two entities ]
द्वितीयपरीक्षा - dvitIyaparIkSA -
f.
 - betatest [ computer ]
उपान्त्यपरीक्षा - upAntyaparIkSA -
f.
 - betatest [ computer ]
ताम्बूलपेटिका - tAmbUlapeTikA -
f.
 - betelbox
भित्तिपेटिका - bhittipeTikA -
f.
 - betelbox
कन्दरिका - kandarikA -
f.
 - betelbox
द्वितीयस्थल - dvitIyasthala -
n.
 - betasite [ computer ]
उपान्त्यस्थल - upAntyasthala -
n.
 - betasite [ computer ]
पूगफल - pUgaphala -
n.
 - betelnut
पूगपात्र - pUgapAtra -
n.
 - betelbox
आचमनक - Acamanaka -
n.
 - betelbox
ताम्बूल - tAmbUla -
m.
 - betelleaf [ Piper Betle - Bot. ]
उपान्त्यसंस्करण - upAntyasaMskaraNa -
n.
 - betaversion [ computer ]
पूगकर्तरी - pUgakartarI -
f.
 - betel-nutcutter
अद्य किञ्चित् उत्तमा (देहस्थितिः ) - adyakiJcituttamA(dehasthitiH) -
sent.
 - Abitbettertoday.
कुल्यायोः मध्ये - kulyAyoHmadhye - phrase - betweenthetwocanals
कूपस्य कुल्यायाः च मध्ये - kUpasyakulyAyAHcamadhye - phrase - betweenthewellandthecanal
पण - paNa -
m.
 - gaming
दुरोदर - durodara -
n.
 - gaming
देवन - devana -
n.
 - gaming
द्यूत - dyUta -
n.
 - gaming
ठिण्ठा - ThiNThA -
f.
 - gaming-house
फल - phala -
n.
 - gaming board
फलक - phalaka -
n.
 - gaming-board
पाशकपीठ - pAzakapITha -
n.
 - a gaming-table
द्यूतकारक - dyUtakAraka -
m.
 - keeper of a gaming-house
पण - paNa -
m.
 - stake
कीला - kIlA -
f.
 - stake
शूला - zUlA -
f.
 - stake
शूल - zUla -
m.
 - stake
कील - kIla -
m.
 - stake
अंश - aMza -
m.
 - stake
आक्षिकपण - AkSikapaNa -
m.
 - stake
दुरोदर - durodara -
m.
 - stake
ध्रुव - dhruva -
m.
 - stake
ध्रुवक - dhruvaka -
m.
 - stake
निम - nima -
m.
 - stake
पुष्पलक - puSpalaka -
m.
 - stake
शङ्कु - zaGku -
m.
 - stake
संन्यास - saMnyAsa -
m.
 - stake
स्थाणु - sthANu -
m.
 - stake
स्वरु - svaru -
m.
 - stake
द्रव्य - dravya -
n.
 - stake
पणित - paNita -
n.
 - stake
पणते { पण् } - paNate { paN } - verb - stake
कीलति { कील् } - kIlati { kIl } - verb 1 - stake
पण paNa
m.
 publican or distiller
Wilson
English
पण r. 1st cl. (पणते) also 10th cl. (पणयति) To negociate, to
treat or transact business. (पणयति) To praise.
पण
m.
 (-णः)
1 Measure of account, in cowries or shells, twenty gandas or eighty
cowries
also a weight of copper of similar value.
2 Wages or hire.
2 A stake at play, a bet, a wager.
4 Gaming, playing.
5 Playing with dice.
6 Price.
7 Wealth, property.
8 A commodity for sale.
9 Business.
10 A distiller.
11 A house, a dwelling.
E.
 पण to do business,
aff.
 अच्.
Apte
English
पणः [paṇḥ], 1 Playing with dice or for a stake.
A game played for a stake, bet, wager
सपणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनं तु दापयेत्
Y.*
 2.18
दमयन्त्याः पणः साधुर्वर्तताम्
Mb.
The thing staked.
A condition, compact, agreement
संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन
Ve.*
 1.15
'a stipulation, treaty'
H.*
 4.118, 119.
Wages, hire.
Reward.
A sum in coins or shells.
A particular coin equal in value to 8 cowries
अशीतिभिर्वराटकैः पण इत्यभिधीयते
ततो$रिसैन्या- दानीतान् सौवर्णान् राजतान् पणान् Śiva B.23.3.
Price.
Wealth, property
आरोपणेन पणमप्रतिकार्यमार्यस्त्रैयम्बकस्य धनुषो यदि नाकरिष्यत्
Mv.*
 1.27.
A commodity for sale.
Business, transaction
निरस्य समयं सर्वे पणो$स्माकं भविष्यति
Mb.
 * 3.7.9.
A shop.
A seller, vendor.
A distiller.
A house.
Expense of an expedition.
A handful of anything.
An epithet of Viṣṇu.Comp. -अङ्गना, -स्त्री a prostitute, harlot
शोभा हि पणस्त्रीणां सदृशजनसमाश्रयः कामः
Mk.*
 8.33. -अयः Acquisition of profit
न चोपलेभे वणिजां पणायान्
Bk.*
 3.27. -अर्पणम् making an agreement, a contract. -कर्मन्
n.
 A solemn contract
पणकर्मणा संहितान् अपसर्पान् Kau.
A.
 1.14. -क्रिया Putting in a stake, contest for. -ग्रन्थिः a market, fair.
बन्धः making a treaty of peace (संधि)
पणबन्धमुखान् गुणानजः षडुपायुङ्क्त समीक्ष्य तत्फलम्
R.*
 8.21
1.86.
an agreement, stipulation (यदि भवानिदं कुर्यात्तर्हीदमहं भवते दास्यामीति समयकरणं पणबन्धः Manoramā).
Apte 1890
English
पणः 1 Playing with dice or for a stake.
2 A game played for a stake, bet, wager
Y. 2. 18
दमयंत्याः पणः साधुर्वर्ततां Mb.
3 The thing staked.
4 A condition, compact, agreement
सांधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन Ve. 1. 15
‘a stipulation, treaty’
H. 4. 118, 119.
5 Wages, hire.
6 Reward.
7 A sum in coins or shells.
8 A particular coin equal in value to 80 cowries
अशीतिभिर्वराटकैः पण इत्यभिधीयते.
9 Price.
10 Wealth, property.
11 A commodity for sale.
12 Business, transaction.
13 A shop.
14 A seller, vendor.
15 A distiller.
16 A house.
17 Expense of an expedition.
18 A handful of anything.
19 An epithet of Viṣṇu.
Comp.
अंगना,
स्त्री a prostitute, harlot.
अर्पणं making an agreement, a contract.
ग्रंथिः a market, fair.
बंधः {1} making a treaty or peace (संधि)
पणबंधमुखान् गुणानजः षडुपायुंक्त समीक्ष्य तत्फलं R. 8. 21, 10. 86. {2} an agreement, stipulation
(यदि भवानिदं कुर्यात्तहींदमहं भवते दास्यामीति समयकरणं पणबंधः Manoramā).
Monier Williams Cologne
English
पण
m.
 (ifc. f(आ). ) play, gaming, playing for a stake, a bet or a wager (with
gen.
loc.
 or ifc.
पणं-√ कृ, to make a bet
पणे नि-√ अस्, to stake at play),
Yājñ.
MBh.
R.
&c.
a compact, stipulation, agreement, treaty,
Kathās.
Vet.
Hit.
the thing staked or the sum played for, wages, hire, reward,
MBh.
Mṛcch.
Kathās.
a weight of copper used as a coin (= 20 Māṣas
=
 4 Kākinīs),
Mn.
Yājñ.
a partic. measure,
Pāṇ.
 iii, 3, 66 (‘a handful’ Sch.)
a commodity for sale,
L.
price,
L.
wealth, property,
L.
business,
L.
a publican or distiller,
L.
a house, dwelling (गृह w.r. for ग्लह?),
L.
Monier Williams 1872
English
पण, अस्, m. play, gaming, playing with dice,
playing for a stake
a game played for a stake, a
bet, a wager, (पणं कृ, to make a bet)
the thing
staked or deposited
a sum played for
a compact,
contract, agreement
stipulation, treaty
wages, hire
reward
expense of an expedition
a sum (reckoned
in coins or shells)
a weight of copper (Manu VII.
126)
a particular coin (= twenty Māṣas = four
Kākinīs)
a particular measure
a handful of any-
thing
a commodity for sale
price
wealth, pro-
perty
business
a publican or distiller
a house,
dwelling (?).
—पण-काल, अस्, m. gaming-time,
time for playing.
—पण-ग्रन्थि, इस्, m. a fair,
market.
—पण-ता, f. or पण-त्व, अम्, n. the state
or condition of a pledge or stake
price, value.
—पण-बन्ध, अस्, m. making a treaty, making
peace, pacification.
—पण-स्त्री, f. or पणाङ्गना
(°ण-अङ्°), f. a venal woman, a prostitute, harlot.
—पणार्पण (°ण-अर्°), अम्, n. making an
agreement, engagement, contract.
—पणार्ह (°ण-
अर्°), अस्, आ, अम्, fit to be laid as a wager.
—प-
णास्थि (°ण-अस्°), इ, n. Cypræa Moneta, the small
shell used as a die and as a coin, a cowrie.
Macdonell
English
पण paṇ-a,
m.
 play for a stake (g., lc., —°)
🞄bargain, stipulation, compact
stake
wage
🞄a coin of a certain weight: -ṃ kṛ, bet
e 🞄ni‿as, stake
-kāla,
m.
 time for play
-kriyā,
f.
 staking
wager for (—°): -ṃ kṛ, stake 🞄in play
-bandha,
m.
 conclusion of a compact
🞄contract: -na,
n.
 id..
Benfey
English
पण पण् + अ,
m.
1. Play, MBh. 3,
2261.
2. Playing for, MBh. 3, 2299.
3. A bet, a stake (at play), MBh. 5,
1203.
4. A cast (at play), MBh. 3,
3035.
5. Wages or hire, reward, Kathās.
18, 386
expense (of an expedition),
Kām. Nītis. 9, 13 -- 15.
6. A coin of a
certain weight, Man. 7, 126.
--
Comp.
अर्ध-,
m.
 half a paṇa (see
6), Man.
8, 404.
दास-, playing for slavery
(the loser becoming the slave of the
winner), MBh. 5, 5518.
Hindi
Hindi
खेल
Apte Hindi
Hindi
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
पासों से या दाँव लगार कर खेलना
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
"जूआ, जो दाँव या शर्त लगा कर खेला जाय"
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
दाँव पर लगाई हुई वस्तु
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
"शर्त, संविदा, समझौता"
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
"मजदूरी, भाड़ा"
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
पारितोषिक
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
रकम जो या तो शिक्कों में हो या कौड़ियों में
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
८० कौड़ी के मूल्य का सिक्का
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
मूल्य
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
"धन दौलत, संपत्ति"
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
विक्रयवस्तु
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
"व्यापार, लेनदेन"
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
दुकान
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
"विक्रेता, बेचने वाला"
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
शराब खींचने वाला
पणः
पुं*
 - पण् + अप्
मकान
पणः
पुं*
 - पण्+अप्
"पासे से खेलना, दाँव लगाकर खेलना"
पणः
पुं*
 - पण्+अप्
दाँव पर लगाई हुई वस्तु
पणः
पुं*
 - पण्+अप्
शर्त
पणः
पुं*
 - पण्+अप्
पैसा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಕರ್ಷದ ತೂಕವುಳ್ಳ ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯ
निष्पत्तिः - > पण(व्यवहारे स्तुतौ च) "अप्" (३-३-६६)
व्युत्पत्तिः - > पण्यते
विस्तारः - > "कार्षिके ताम्रिके पणः" अम०
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಂಬತ್ತು ಕವಡೆಗಳ ಬೆಲೆಯ ಒಂದು ನಾಣ್ಯ
विस्तारः - > "वराटकानां दशकद्वयं यत् सा काकिणी ताश्च पणश्चतस्रः" लीला०
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಬಳ/ಕೂಲಿ/ವೇತನ
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರಾರು/ಒಪ್ಪಂದ/ಷರತ್ತು
प्रयोगाः - > "सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन"
उल्लेखाः - > वेणी० १-१५
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ಯೂತ/ಜೂಜು
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂಲ್ಯ/ಬೆಲೆ
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧನ/ಐಶ್ವರ್ಯ
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಪಂದ್ಯವಾಗಿಡುವ ವಸ್ತು
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯವಹಾರ/ವ್ಯಾಪಾರ
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಪಾರದ ಸರಕು
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೃಹ/ಮನೆ
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > पण कर्त० "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > "स्वाम्यदास्यव्यतीहारव्यवहारात् पणः स्मृतः" इति निरुक्तिः
प्रयोगाः - > "प्राणदः प्रणवः पणः"
उल्लेखाः - > वि०स०
विस्तारः - > "ग्लहे माने वराटानां मूल्ये कार्षापणे धने। द्यूते विक्रय्यशाकादेर्बद्धमुष्टौ भृतौ पणः। पणः स्याद्व्यवहारेऽपि" शाश्व०
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಗಡೆಯಾಟ
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಕ್ರಯ/ಮಾರಾಟ
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂಗಡಿ/ಮಾರಾಟದ ಸ್ಥಳ
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾರಾಯಿ ತೆಗೆಯುವವನು/ಭಟ್ಟಿ ಇಳಿಸುವವನು
पण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಮುಷ್ಟಿ
पण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ವರ್ತಕ/ಮಾರಾಟಗಾರ/ಕ್ರಯ ವಿಕ್ರಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು
L R Vaidya
English
paRa {% m. %} 1. A game played for a stake
2. the thing staked
3. a stipulation, a treaty
4. wages, hire
5. price
6. a coin equal in value to eighty cowries (अशीतिभिर्वराटकैः पण इत्यभिधीयते)
7. wealth, property
8. a commodity for sale
9. a vendor
10. a shop
11. a distiller
12. a house.
Bopp
Latin
पण m. (r. पण् s. अ)
1) ludus. N. 7. 8. 9. 3.
2) pretium.
HIT. 131. 16. 18.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
दुरोदर
पु
दुरोदर, पण, अक्षकितव, द्यूत
पणेऽक्षकितवे द्यूते दुरोदर इति स्मृतः ।
verse 2.1.1.47
page 0011
Indian Epigraphical Glossary
English
paṇa (IE 8-8
EI 23, 24, 30
SII 11-1), same as Tamil
paṇam, spelt in English as fanam
cf. Yādavarāyan-paṇam (SITI),
name of a coin issued by the Yādavarāyas
name of a coin
80 ratis in weight
same as the copper kārsāpaṇa
equal to 80
cowrie-shells according to the Līlāvatī
copper coin (1/16) of a
silver kārṣāpaṇa according to the Kṛtyakalpataru (Vyavahāra-
kāṇḍa, ed. K.V. Rangaswami Aiyangar, p. 125), and (1/48) of a
suvarṇa (JNSI, Vol. II, p. 7)
also used to indicate ‘money’.
In Tamil, paṇam means a particular coin (usually, a small gold
coin), or money in general, or taxes
cf. paṇa-vargam (SITI), a
class of taxes payable in cash, same as kāśāya-vargam
also paṇa-
vāśi, ‘discount payable for the exchange of coins
amount pay-
able to make up the wear in the coin’. Cf. vil-paṇam (SITI),
sale-tax
also understood as a tax on bows or archery
vāśal-
paṇam (SITI), door-tax or periodical payment due to the
palace.
(ASLV), a sect or caste, eighteen in number theoretically.
(EI 19), a land measure.
paṇa, same as the copper kārṣāpaṇa, 80 ratis in weight
according to Manu, etc.
equal to 80 cowrie-shells according
to the Līlāvatī
regarded in East India during the late medieval
period as equal to 80 cowrie-shells and (1/16) of a kāhaṇ =
kārṣāpaṇa (q. v.)
(1/16) of a suvarṇa according to some
(1/48) of a
kārṣāpaṇa according to the Kṛtyakalpataru
same as Tamil paṇam
(q. v.)
Lanman
English
paṇa, m.
—1. bargain, stipulation, 45^14
—2. wage, gage, prize
—3. a certain
coin, 47^16. [√paṇ.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 पण्ड्
मूलधातुः:
 पण
धात्वर्थः:
 व्यवहारे, स्तुतौ च
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 व्यवहारे आत्मनेपदी, स्तुतौ परस्मैपदी
रूपम्:
 पणति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
टिप्पनी: पण, ङ व्यवहृतौ । स्तुतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) व्यवहृतौ व्यवहारे । ङ, पणते । पणायति पणायते आयान्तत्वादुभय-पदमिति वोपदेवः । प्राणानामपणिष्टासौ अत्र कर्म्मणि षष्ठी । स्तुतौ तु पणायति पणायते विष्णुं धीरः । अरे तु द्बयोरर्थयोरेव आयस्या-प्राप्तिपक्ष आत्मनेपदमेव । अपणिष्ट पेणे पणिता पणिषीष्ट पणिष्यते अपणिष्यत् । इति दुर्गादासः ॥
धातुप्रदीपः
Sanskrit
पणँ पण व्यवहारे, स्तुतौ च
- पणायति । पणायिष्यति । पणायाञ्चकार । पेणे । पम्पण्यते । पण्यते । पणितम् । पण्यम् । पणः । आपणः । परिपाणः । स्तुतौ पनायति गुरुम् । आयप्रत्ययान्तादात्मनेपदं न भवति । धात्वन्तरत्वात् अनुदात्तेत्त्वं केवले चरितार्थम् । स्तुत्यर्थेन पनिना साहचर्य्यात् स्तुत्यर्थस्यैव पणेरायप्रत्यय इति केचिन्मन्यन्ते । तेन शतस्य पणते । सहस्रस्य पणत इति भवति । अन्ये तु सामान्येन स्मरन्ति । तथा च भट्टिः 'न चोपलेभे वणिजां पणाया इति ।। 439 ।।
Sanskrit Tibetan
Tibetan
cho lo
दुरोदर / द्यूत / पण
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स निर्भृतिः कर्मकारो भृतिः स्यान्निष्क्रयः पणः ।
कर्मण्या वेतनं मूल्यं निर्वेशो भरणं विधा ॥ ३६२ ॥
भर्मण्या भर्म भृत्या च भोगस्तु गणिकाभृतिः ।
-wordlist-
निर्भृति (पुं), कर्मकार (पुं), भृति (स्त्री), निष्क्रय (पुं), पण (पुं), कर्मण्या (स्त्री), वेतन (क्ली), मूल्य (क्ली), निर्वेश (पुं), भरण (क्ली), विधा (स्त्री), भर्मण्या (स्त्री), भर्मन् (क्ली), भृत्या (स्त्री), भोग (पुं), गणिकाभृति (स्त्री)
--source--
दुरोदरं कैतवं स्याद्द्यूतमक्षवती पणः ।
-wordlist-
दुरोदर (पुंक्ली), कैतव (क्ली), द्यूत (पुंक्ली), अक्षवती (स्त्री), पण (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पण
पण, ग्लह
प्रग्रहो ग्रहको वन्दी पणोऽक्षेषु ग्लहः स्मृतः ॥ ७५९ ॥
verse 4.1.1.759
page 0087
Mahabharata
English
Paṇa = Vishṇu (1000 names).
Vedic Reference
English
Paṇa, with Pratipaṇa, is found in a hymn of the Atharva-
veda^1 denoting the process of bargaining and selling. The
root paṇ, from which the word is derived, is employed in the
later Saṃhitās and the Brāhmaṇas, ^2 while Paṇana in the
Śatapatha Brāhmaṇa^3 denotes ‘trafficking.’ Cf. Vaṇij.
1) iii. 15, 4. 6 (in the Paippalāda
recension
Whitney, Translation of
the Atharvaveda, 112).
2) Vājasaneyi Saṃhitā, viii. 55
Śata-
patha Brāhmaṇa, iii. 3, 3, 1 et seq.
Aitareya Brāhmaṇa, i. 27. Cf. Tait-
tirīya Saṃhitā, vi. 1, 10, 1.
3) iii. 3, 2, 19. The root does not
occur in the Rigveda, but its etymology
is vouched for by the Greek πέρνημι,
Cf. Hillebrandt, Vedische Mythologie, 1,
84, n. 3.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पण, ङ व्यवहृतौ । स्तुतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) व्यवहृतौ व्यवहारे ।ङ, पणते । पणायति पणायते आयान्तत्वादुभय-पदमिति वोपदेवः । प्राणानामपणिष्टासौ अत्रकर्म्मणि षष्ठी । स्तुतौ तु पणायति पणायतेविष्णुं धीरः । अरे तु द्बयोरर्थयोरेव आयस्या-प्राप्तिपक्ष आत्मनेपदमेव । अपणिष्ट पेणेपणिता पणिषीष्ट पणिष्यते अपणिष्यत् । इतिदुर्गादासः ॥
पणः,
पुं,
 (पण्यतेऽनेन । पण व्यवहारे + “नित्यंपणः परिणामे ।” ३ । ३ । ६६ । इति अप् ।)कार्षिकताम्रिकः । स तु पञ्चकृष्णलमाषकारब्ध-ताम्रकर्षकृतव्यवहारद्रव्यम् । पूर्व्वं हि ताम्र-रक्तिकायाः कपर्द्दक एको मूल्यमिति अशीति-वराटमूल्यः । लोके तूपचारात् कार्षापणवत्पणव्यपदेशो मूल्य एव । निर्व्वेशः । भृतिः ।(पणो ग्लहोऽस्त्यस्मिन् । पण + “अर्श आदिभ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ।) द्यूतम् ।म्लहः । आड् इति होड् इति वाजि इति चभाषा । (यथा, आर्य्यासप्तशती । ३५४ ।“प्रतिभूः शुको विपक्षे दण्डः शृङ्गारसंकथागुरुषु ।पुरुषायितं पीणस्तद्बाले परिभाव्यतां दायः ॥
”पण्यते व्यवह्रियते इति । “पुंसि संज्ञायां घःप्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) मूल्यम् ।धनम् । इत्यमरभरतौ ॥
कार्षापणः । (यथा, मनुः । ८ । २२४ ।“यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।तस्य कुर्य्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥
”)क्रय्यशाकाट्टिका । व्यवहारः । इति मेदिनी ॥
विंशतिगण्डकः । इति हेमचन्द्रः ॥
शौण्डिकः ।इति जटाधरः ॥
गृहम् । इति शब्दमाला ॥
(पणते अधिकारिभेदेन सुखभोगादिकं व्यव-हरति साधकस्य मुकृत्यनुसारेण वैकुण्ठवासादि-फलं प्रददातीत्थर्थः । पचाद्यच् । यद्वा, पण्यतेस्त्रूयते यः । पण स्तुतौ “पुंसीति संज्ञायां घःप्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः । विष्णुः ।यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११५ ।“ऊर्ड्घगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पण व्यवहारे (क्रयविक्रयादौ)स्तुतौ च
भ्वा०
 आ०
सक०
 सेट् ।देवने अक० अर्चने निषण्टुः । स्मार्थे आय वा स्तुतौ
पर०
 पणायति ते पणते व्यवहारे तु षणायति इत्येक ।आर्द्धधातुके अस्मात् वा आय । अपणायीत् अपणा-यिष्ट अपणिष्ट । क्रयविक्रयार्थे च अस्य कर्मणिशेषत्वेन विवक्षिते षष्ठो तस्याश्च न समासः शतस्यषणायते “व्यवहृपणोः समर्थयोः” पा० द्यूते० क्रयवि-क्रयव्यवहारे चानयोस्तुल्यात्रर्थता शतस्य पणनम् ।स्तुतौ तु समासः बाह्मणपणम्” सि० कौ० प्रत्ययान्त-त्वात् भावे अ पणाया ।
पण
पु०
 पण--कर्मणि “नित्यं पणः परिमाणे” पा० अप् ।१ कर्षमितताम्रे “ताम्रिकः कार्षिकः पणः” याज्ञ० “अ-शीतिभिर्वराटकैः पण इत्यभिधीयते” भविष्यत्पु० उक्तेवु २ अशीतिवणटकेषु “वराटकानां दशकद्वयं० यत्सा काकिणी त्यश्च पणश्चतस्रः” लीला० । भावे अप्३ निर्वेशे ४ भृवौ ५ द्यूते ग्लहे (वाजि) ६ मूल्ये ७ धनेच ८ कार्षापणे ९ क्रय्यशालायाम् १० व्यवहारे मेदि०कर्त्तरि अच् । ११ क्रयविक्रयादिकारके
त्रि०
 १२ शौ-ण्डिके
पु०
 जटा० आधारे अप् । १२ गृहे शब्दमाला१४ विष्णौ
पु०
 “प्राणदः प्रणवः पणः” विष्णुस० “पण-तिर्व्यवहारार्थः तत्कुर्वन् पणः “सर्वाणि रूपाणि वि-चिन्त्य धीरोनामानि कृत्वाभिवदन् य आस्ते” इतिश्रुतेः पुण्यानि कर्माणि सगृह्याधिकारिभ्यस्तत्फलं प्रय-च्छन् लक्षणया वा पणः” भा० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
पणँ पण व्यवहारे, स्तुतौ च
- चक्रपाणिं पणायति, आयव्यवधानात् तङ् नास्ति गुपूधूपविछपणिपनिभ्य आयः (तु0 3128) इति स्तुत्यर्थेन पनिना साहचर्यात् व्यवहारार्थस्य पणेरायो नास्ति व्यवहृपणोः (2357) इति षष्ठी-शतस्य पणते न चोपलेभे वणिजां पणायाम् (भट्टि0 327) इति तु भट्टिर्भ्रान्तः अवद्यपण्य (31101) इति पणितव्ये पण्यः साधुः नित्यं पणः परिमाणे (3366) इत्यप्-पणः गोचरसंचर (33119) इत्यापणः साधुः आङि पणिपनि (उ0 245) इतीकन्-आपणिकः पणेरिज्यादेश्च वः (उ0 270) इति वणिक् अशिपणाय्यो (उ0 4132) इति पाणिः426
धातुवृत्तिः
Sanskrit
पणँ पण (अर्थः) व्यवहारे, स्तुतौ च
435
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पण व्यवहारे स्तुतौ च”@} 2 3 व्यवहारार्थे आयप्रत्ययाभावो वैयाकरणसम्प्रदायागत इति धातुपाठव्याख्यासु सर्वत्र साग्रहं साध्यते।
‘न चोपलेभे वणिजां पणायान्।।’ 4, ‘गोपायितसाररत्नभाण्डं विपणायन्ति वणिग्जनाश्च यत्र।।’ 5 इत्यादिप्रयोगानुसारात् व्यवहारार्थेऽपि आयप्रत्ययप्रयोगः नासाधुत्वज्ञापक इति प्रतिभाति।
विद्वांसः प्रमाणमत्र।]] 6 पणायकः-यिका, पाणकः-णिका, 7 पणायकः-यिका, पाणकः-णिका, पिपणिषकः-षिका, 8 पिपणायिषकः-षिका, 9 पम्पणकः-पंपणकः-णिका
पणायिता-त्री, पणिता-त्री, पणाययिता-त्री, पाणयिता-त्री, पिपणिषिता-त्री, पिपणायिषिता-त्री, पम्पणिता-त्री
-- पणाययन्-पाणयन्-न्ती
-- पणाययिष्यन्-पाणयिष्यन्-न्ती-ती
10 11 पणमानः, पणाययमानः-पणयमानः, पिपणायिषमाणः-पिपणिषमाणः, पम्पण्यमाणः
पणायिष्यमाणः-पणिष्यमाणः-पणाययिष्यमाणः, पाणयिष्यमाणः, पिपणायिषिष्यमाणः-पिपणिषिष्यमाणः, पम्पणिष्यमाणः 12 सुपाण्-सुपाणौ-सुपाणः, पणाः-पणौ-पणाः
पणायितम्-पणितम्-तः, पणायितः-पाणितः, पिपणायिषितः-पिपणिषितः, पम्पणितः-तवान्
पणायः-पणः, पणायः-पाणः, पिपणायिषुः-पिपणिषुः, पम्पणः
पणायितव्यम्-पणितव्यम्, पणाययितव्यम्-पाणयितव्यम्, पिपणायिषितव्यम्-पिपणिषितव्यम्, पम्पणितव्यम्
पणायनीयम्-पणनीयम्, पणायनीयम्-पाणनीयम्, पिपणायिषणीयम्-पिपणिषणीयम्, पम्पणनीयम्
पणाय्यम्- 13 पण्यम्- 14 पाण्यम्, 15 पणाय्यम्-पाण्यम्, पिपणायिष्यम्-पिपणिष्यम्, पम्पण्यम्
ईषत्पणः-दुष्पणः-सुपणः
-- -- पणाय्यमानः-पण्यमानः, पणाय्यमानः-पाण्यमानः, पिपणायिष्यमाणः-पिपणिष्यमाणः, पम्पण्यमानः
पणायः- 16 पणः-पाणः, मूलकपणः, शाकपणः-क्षीणपणः, 17 18 आपणः, 19 पणायः-पाणः, पिपणायिषः-पिपणिषः, पम्पणः
-- पणायितुम्-पणितुम्, पणाययितुम्-पाणयितुम्, पिपणायिषितुम्-पिपणिषितुम्, पम्पणितुम्
पणाया- 20 पणितिः, पणायना-पाणना, पिपणायिषा-पिपणिषा, पम्पणा
पणायनम्-पणनम्, पणायनम्-पाणनम्, पिपणायिषणम्-पिपणिषणम्, पम्पणनम्
पणायित्वा-पणित्वा, पणाययित्वा-पाणयित्वा, पिपणायिषित्वा-पिपणिषित्वा, पम्पणित्वा
प्रपणाय्य-प्रपण्य, प्रपणाय्य-प्रपाण्य, प्रपिपणायिष्य-प्रपिपणिष्य, प्रपम्पण्य
पणायम् २ -पाणम् २, पणायित्वा २ -पणित्वा २, पणायम् २ -पाणम् २, पणाययित्वा २- पाणयित्वा २, पिपणायिषम् २ -पिपणिषम् २, पिपणायिषित्वा २ -पिपणिषित्वा २, पम्पणम् २
पम्पणित्वा २
21 इत्यनेन इण्प्रत्ययः, आयप्रत्ययस्य लुक् च भवति।
पाणिः = हस्तः।]] पाणिः, 22 वणिक्, 23 इतीन्प्रत्यये रूपम्।
विपणिः = पण्यवीथिका।]] विपणिः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९६६)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४३९-सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (भट्टिकाव्ये ३-२७)
05
=>
 (रावणार्जुनीये ८-३०)
06
=>
 [[१। ण्वुलि, ‘गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः’ (३-१-२८) इति आयप्रत्ययः। ‘आयादय आर्धधातुके वा’ (३-१-३१) इति आर्धधातुकेषु वि{??}ल्पेन भवति। तेन तृजादिष्वपि आयप्रत्ययपक्षे, आयप्रत्ययाभावपक्षे च रूपाणि सर्वाण्यपि गुपू- धातुवत् (४११) ज्ञेयानि।]]
07
=>
 [[२। णिजन्तेऽपि पूर्ववदायप्रत्ययविकल्पः। तेन रूपद्वयं ज्ञेयम् सर्वत्र।]]
08
=>
 [[३। सनोऽप्यार्धधातुकत्वात् आयप्रत्ययविकल्पः। तेन सर्वत्र रूपद्वयं गुपिवत् (४११) ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[४। यङन्ते आयप्रत्ययो न भवति। आयप्रत्ययवेलायां धातोरनेकाच्त्बाद् यङ एवा- प्रसक्तेः। तेन यङन्ताण्ण्वुलि, ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति अभ्यासस्य नुकि, ‘स च पदान्तवद् वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इति वचनात् ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०८३८+ २३]
11
=>
 [[१। अवयवे कृतस्यानुदात्तेत्त्वस्य आयप्रत्ययाभावे शुद्धे धातौ आत्मनेपदसम्पादनेन सार्थक्यम्। तत्र पनिना धातुना साहचर्यात् स्तुतावेवायप्रत्ययः। व्यवहारे तु न। तेन व्यवहारार्थादत्र शुद्धात् शानच्।]]
12
=>
 [[२। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः--’ (६-४-१५) इति दीर्घः। आयप्रत्ययपक्षे तु वलि लोपे रूपम्।]]
13
=>
 [[३। व्यवहारार्थे ण्यतं बाधित्वा ‘अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यंपणितव्यानिरोधेषु’ (३-१-१०१) इति क्यप्। अन्यत्र पाण्यम् इत्येव।]]
14
=>
 [[आ। ‘ऋष्यमूकेऽनवद्योऽस्ति पण्यभ्रातृवधः कपिः।’ भ। का। ६-५१।]]
15
=>
 [[B। ‘पणाय्यरूपाः पनिताकृतीन् ययुर्भामिन्य एवाक्षमया स्वकामुकान्।।’ धा। का। १। ५७।]]
16
=>
 [[४। ‘नित्यं पणः परिमाणे’ (३-३-६६) इति भावादावप् प्रत्ययः। स्तुतौ तु पाणः इत्येव।]]
17
=>
 [[C। ‘अथ क्लमादनिक्वाणाः नराः क्षीणपणा इव।’ भ। का। ७। ५८।]]
18
=>
 [[५। एत्य अत्र आपणते इत्यापणः। ‘गोचरसञ्चरवहव्रजापणनिगमाश्च’ (३-३-११९) इति घप्रत्ययान्तः संज्ञायां निपात्यते। आपणः = क्रयविक्रयव्यवहारार्हा पण्यवीथिका।]]
19
=>
 [पृष्ठम्०८३९+ २०]
20
=>
 [[१। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनाम्--’ (वा। ७-२-९) इति पर्युदासात् इडत्र भवति। आय- प्रत्ययपक्षे तु प्रत्ययान्तत्वादकारप्रत्ययः।]]
21
=>
 [[२। ‘अशिपणाय्यो रुड्लुकौ च’ [द। उ। १-६१]
22
=>
 [[३। ‘पणेरिज्यादेश्च वः’ (द। उ। ४-८) इत्यनेन इजिप्रत्यये धात्वादेश्च वकारादेशे रूपम्। वणिक् = आपणिकः।]]
23
=>
 [[४। ‘इन्’ [द। उ। १-४६]
Capeller
German
पण
m.
 Spiel, Wette um (Gen. , Loc. o.
—°), Vertrag, Kontrakt, Einsatz in
Wette o. Spiel, ausgemachter Lohn.
Burnouf
French
पण पण
m.
 jeu, action de jouer ou de mettre au jeu
enjeu.
Prix, valeur
salaire
objet de commerce
affaire.
Valeur de 80 cauris
la même valeur en cuivre. -- Qqf. distillateur.
Maison, bâtiment.
पणग्रन्थि
m.
 marché. foire.
पणुन
n.
 (sfx. अन) vente.
पणव
m.
 et पणवा
f.
 sorte de tambour [? en usage dans
les marchés].
पणस
m.
 objet de trafic, marchandise.
पणाय्गना
f.
 (अङ्गना) femme publique.
पणाया
f.
 trafic, vente on achat.
पणायिल (pp. c. de पण्) estimé, évalué.
पणार्पन
n.
 contrat de vente.
पणास्थि
n.
 (अस्थि) caurî, petite coquille employée
comme monnaie.
पणितव्य a. (sfx. लव्य) vendable, qui est à vendre.
Stchoupak
French
पण-
m.
 jeu
mise, pari (gén. loc. comp. de la chose jouée)
-अं
कृ- parier
-ए न्य्-अस्-
mettre en jeu
traité, accord
enjeu,
chose pariée
prix, récompense fixée
pièce de cuivre utilisée comme
monnaie (= 20 māṣa).
°काल-
m.
 temps de jouer.
°क्रियां कृ- mettre qqch. en jeu.
°बन्ध-
m.
 -न- nt. conclusion d'un traité
contrat.
°स्त्री-
f.
 prostituée.