पठ्यते (paThyate)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“जॄ वयोहानौ”@} 2 प्वादिः, ल्वादिश्च।
‘जृणाति जीर्यति जरत्येकार्थे जारयत्यपि।’ 3 इति देवः।
दिवादौ ‘जॄष् वयोहानौ’, क्र्यादौ चुरादौ च ‘जॄ वयोहानौ’ इति समानार्थास्त्रयो धातवः पठ्यन्ते।
त्रयोऽप्येते प्रामाणिका इति प्रतिभाति।
अत एव, देवश्लोके 4 त्रयाणामनुवादः सङ्गच्छते।
मैत्रेयरक्षितक्षीर- स्वामिनावपि एवमभ्युपगमेऽनुकूलौ।
अत एव सिद्धान्तकौमुद्याम्, ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ 5 इत्यत्र, ‘षित्त्वनिर्देशाज्जीर्यते- र्ग्रहणम्, जृणातेस्तु जारयति’ इत्युक्तं सङ्गच्छते।
एवमभ्युपगमे ‘निरनु- बन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य’ 6 इति वचनेन, ‘जॄस्तम्भु--’ 7 इत्यादिषु जीर्यतेरग्रहणं स्यादिति तु न शङ्क्यम्।
‘ज्ञापक- सिद्धं न सर्वत्र’ 8 इति न्यायेन तस्यापि ग्रहणसिद्धेः।
षितो जीर्यतेः जरकः, जरयन्, जरा, जरीत्वा-जरित्वा, जरम् २ -जारम् २, इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति।
जृणातेस्तु जारकः, जारयन्, जीर्णिः, जरीत्वा-जरित्वा, जारम् २, इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति, इति विशेषः।
चौरादिकस्य जारयतेराधृषीयत्वेन, णिजभावपक्षे क्रैयादिकघातुवत् सर्वाण्यपि रूपाणि भवन्ति।
शतरि तु जरन् इति विशेषः।
माधवीयधातुवृत्तौ तु, भाष्यवार्तिकवृत्तिन्यासपदमञ्जर्यादिपर्यालोचनायां जृणातेः पाठोऽप्रामा- णिक इत्युक्तम्।
तदुपष्टम्भकवृत्तिन्यासादिग्रन्थस्यानुपलम्भेन सुधियस्तत्त्वमत्र निर्णयन्तु।
‘दारजारौ कर्तरि, णिलुक् च’ 9 इत्यत्रोद्योते ‘ननु जृणातिरपि क्र्यादौ पठ्यते
अत एव तद्व्यावृत्तये ‘जनीजॄष्--’ 10 इत्यत्र षकारोच्चारणम्।
एवञ्च तस्यामित्त्वेन तस्माद् घञि णिलोपे- नापि सिद्धे जारयतीति चेन्न--मितो जर इति रूपव्यावृत्त्यर्थत्वात्।’ इति नागेशोपाध्यायानामुक्तिः जृणातेरभ्युपगमेऽनुकूला दृश्यते।
11 जारकः-रिका, 12 जारकः-रिका, 13 जिजरीषकः-जिजरिषकः-जिजीर्षकः-र्षिका, 14 जेजिरकः-रिका
15 जरीता-जरिता-त्री, जारयिता-त्री, जिजरीषिता-जिजरिषिता-जिजीर्षिता-त्री, जेजिरिता-त्री
16 जृणन् 17 -ती, जारयन्-न्ती, जिजरीषन्-जिजरिषन्-जिजीर्षन्-न्ती
-- जरीष्यन्-जरिष्यन्-न्ती-ती, जारयिष्यन्-न्ती-ती, जिजरीषिष्यन्-जिजरि-षिष्यन्-जिजीर्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- जारयमाणः, जारयिष्यमाणः, -- 18 जेजीर्यमाणः
जेजिरिष्यमाणः
19 जीः-जिरौ-जिरः
-- -- -- 20 जीर्णम्-जीर्णः-जीर्णवान्, जारितः, जिजरीषितः-जिजरिषितः-जिजीर्षितः
जेजिरितः-तवान्
21 जरः, 22 जजीर्वान्-जेरिवान्, जारः, जिजरीषुः-जिजरिषुः-जिजीर्षुः, जेजिरः
जरीतव्यम्-जरितव्यम्, जारयितव्यम्, जिजरीषितव्यम्-जिजरिषितव्यम्-जिजीर्षितव्यम्, जेजिरितव्यम्
जरणीयम्, जारणीयम्, जिजरीषणीयम्-जिजरिषणीयम्-जिजीर्षणीयम्-जेजिरणीयम्
जार्यम्, जार्यम्, जिजरीष्यम्-जिजरिष्यम्-जिजीर्ष्यम्, जेजीर्यम्
ईषज्जरः-दुर्जरः-सुजरः
-- -- -- 23 जीर्यमाणः, जार्यमाणः, जिजरीष्यमाणः-जिजरिष्यमाणः-जिजीर्ष्यमाणः
जेजीर्यमाणः, जारः, जारः, जिजरीषः-जिजरिषः-जिजीर्षः, जेजिरः
जरीतुम्-जरितुम्, जारयितुम्, जिजरीषितुम्-जिजरिषितुम्-जिजीर्षितुम्, जेजिरितुम्
24 जीर्णिः, जारणा, जिजरीषा-जिजरिषा-जिजीर्षा, जेजिरा
जरणम्, जारणम्, जिजरीषणम्-जिजरिषणम्-जिजीर्षणम्, जेजिरणम्
25 जरीत्वा- 26 जरित्वा, जारयित्वा, जिजरीषित्वा-जिजरिषित्वा-जिजीर्षित्वा, जेजिरित्वा
प्रजीर्य, प्रजार्य, प्रजिजरीष्य-प्रजिजरिष्य-प्रजिजीर्ष्य, प्रजेजीर्य
जारम् २ जरीत्वा २ जरित्वा जारम् २ जारयित्वा जिजरीषम् २ जिजरिषम् २ जिजीर्षम् २ जिजरीषित्वा २ जिजरिषित्वा २ जिजीर्षित्वा २ जेजिरम् २
जेजिरित्वा २। 27
01 (६१८)
02 (९-क्र्यादिः-१४९४। अक। सेट्। पर।)
03 (श्लो। ३९)
04 (३९)
05 (ग। सू। भ्वादिः)
06 (परिभाषा-८२)
07 (३-१-५८)
08 (परिभाषा-१२६)
09 (वा। ३-३-२०)
10 (ग। सू। भ्वादौ)
11 [पृष्ठम्०५८३+ २२]
12 [[१। ‘जनीजॄष्--’ (ग। सू। भ्वादौ) इत्यत्र षित्करणेनास्य मित्संज्ञाभावात् ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इत्युपधाह्रस्वो न। एवं ण्यन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
13 [[२। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति दीर्घविकल्पः। इडभावपक्षे ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वेन गुणाभावे ‘ऋत इद्धातोः’ (७-१-१००) इतीत्त्वे रपरत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सवर्त्र रूपत्रयं बोध्यम्।]]
14 [[३। यङि ‘ॠत इद्धातोः’ (७-१-१००) इतीत्त्वे, द्वित्वे, अभ्यासगुणेच, यकाराकार- योर्लोपे रूपमेवं भवति। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
15 [[४। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटो दीर्घविकल्पः।]]
16 [[५। ‘क्र्यादिभ्यः श्ना’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे, ‘ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्’ (वा। ८-४-१) इति णत्वे, ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे च रूपम्।]]
17 [[आ। ‘त्वामेष सम्प्रति मृणामि दृणामि नागं नो चेज्जृणत्तम नरानकृणन्नृणीहि।।’ धा। का। ३। ७।]]
18 [[६। इत्वे रपरत्वे ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे च रूपम्। एवम्, यकि, यति, ल्यपि च दीर्घो बोध्यः।]]
19 [[७। क्विपि, इत्वे रपरत्वे, ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घः।]]
20 [[८। ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्णिषेधः। इत्वरपरत्वयोः, ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वे, णत्वे च रूपम्।]]
21 [पृष्ठम्०५८४+ १८]
22 [[१। ‘छान्दसः क्वसुः क्वचिद् भाषायां भवति।’ इति न्यायेन लिटः क्वस्वादेशे द्वित्वे, ‘वा जॄभ्रमुत्रसाम्’ (६-४-१२४) इत्येत्वाभ्यासलोपविकल्पे रूपद्वयं भवति।]]
23 [[२। भावे यकि इत्वरपरत्वयोः ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे णत्वे च रूपम्।]]
24 [[३। ‘ऋल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद्वाच्यः’ (वा। ८-२-४२) इति क्तिनस्तकारस्य नत्वे णत्वे च रूपम्।]]
25 [[४। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्णिषेधे प्राप्ते, ‘जॄव्रश्च्योः क्त्व’ (७-२-५५) इति नित्यमिट्। दीर्घविकल्पः।]]
26 [[आ। ‘जरित्वेव जवेनान्ये निपेतुस्तस्य शाखिनः।’ भ। का। ९। ४१।]]
27 [पृष्ठम्०५८५+ २६]
1 {@“पूञ् पवने”@} 2 प्वादिः, ल्वादिश्च।
3 क्र्यादिषु क्षीरस्वामिना “दिवादौ--पूयते…।” इत्याद्युक्तम्।
पूधातुः भ्वादौ, क्र्यादिषु च पठ्यते
न दिवादौ।
क्षीरस्वामिनाऽपि दिवादिषु पूधातुः कुत्रापि न पठितः।
तस्मात् क्षीरस्वामिवाक्यं क्र्यादिगतं किंनिबन्धन- मिति न जानीमः।]] ‘श्नि पुनाति पुनीते स्ताम्, पवने पवते ङितः।’ 4 इति देवः।
पावकः-विका, पावकः-विका, 5 पुपूषकः-षिका, पोपूयकः-यिका
पविता-त्री, पावयिता-त्री, पुपूषिता-त्री, पोपूयिता-त्री
6 पुनन् 7 -पुनाति, पावयन्-न्ती, 8 पुपूषन्-न्ती
-- पविष्यन्-न्ती-ती, पावयिष्यन्-न्ती-ती, पुपूषिष्यन्-न्ती-ती
-- पुनानः, पावयमानः, पुपूषमाणः, पोपूयमानः
पविष्यमाणः, पावयिष्यमाणः, पुपूषिष्यमाणः, पोपूयिष्यमाणः
9 10 खलपूः-खलप्वौ-खलप्वः
-- -- -- 11 पूतम्-तः-तवान्- 12 पूनः-पूनवान् 13, पावितः, पुपूषितः, पोपूयितः-तवान्
पवः- 14 पवनः, 15 पुपविवान्, 16 पवित्रम् 17, 18 पोता, पावः, 19 पावनः 20, पुपूषुः, 21 पिपावयिषुः, पोपुवः
पवितव्यम्, पावयितव्यम्, पुपूषितव्यम्, पोपूयितव्यम्
22 प्रपवनीयम्, 23 प्रपावनीयम्, पुपूषणीयम्, पोपूयनीयम्
24 विपूयः, पव्यम्- 25 अवश्यपाव्यम्, पाव्यम्, पुपूष्यम्, पोपूय्यम्
पूयमानः, पाव्यमानः, पुपूष्यमाणः, पोपूय्यमानः
पावः, 26 निष्पावः, 27 निष्पावः, 28 उत्पावः, 29 30 पोत्रम्-पोत्रः, 31 पवित्रम्
पावः, पुपूषः, पोपूयः
पवितुम्, पावयितुम्, पुपूषितुम्, पोपूयितुम्
पूतिः, 32 पविः, पावना, पुपूषा-पिपावयिषा, पोपूया
पवनम्, पावनम्, पुपूषणम्, पोपूयनम्
पूत्वा, पावयित्वा, पुपूषित्वा, पोपूयित्वा
प्रपूय, प्रपाव्य, प्रपुपूष्य, प्रपोपूय्य
पावम् २, पूत्वा २, पावम् २, पावयित्वा, पुपूषम् २, पुपूषित्वा २, पोपूयम् २
पोपूयित्वा २। 33 इति गक्प्रत्ययः।
पूगः = संघातः।]] पूगः, 34 तन्प्रत्यये रूपम्।
पुनाति इति पोतः = अग्निः, पुत्रः समुद्रयानं वा।
बाहुलकादिडागमो न।]] पोतः, 35 इति यत्प्रत्यये णुडागमे, उपधाया ह्रस्वे च रूपमेवम्।
ह्रस्वविधानसामर्थ्यात् गुणो न।]] पुण्यम्, 36 इति त्रप्रत्यये, धातोर्ह्रस्वे च रूपमेवम्।]] पुत्रः।
01 (१०३५)
02 (९-क्र्यादिः-१४८२। सक। सेट्। उभ।)
03 [[[अ]
04 (श्लो। २७)
05 [[३। ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्निषेधः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया बोध्या।]]
06 [[४। शतरि ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘श्नाऽभ्यस्तयो- रातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे रूपमेवम्। एवं शानजन्तेऽपि प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07 [[B। ‘द्वारं पुनन् पदतलेन स लूनवैरी स्तीर्णाननं मदजलेन करीतुकामम्।’ धा। का। ३। ६।]]
08 [[C। ‘त्वं समीरण इव प्रतीक्षितः कर्षकेण वलजान् पुपूषता।’ शि। व। १४। ७।]]
09 [पृष्ठम्०८७९+ २९]
10 [[१। खलं पुनातीति खलपूः। क्विपि रूपमेवम्। द्विवचनादौ, ‘ओः सुपि’ (६-४-८३) इति यण्।]]
11 [[२। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति निष्ठायामिण्निषेधः। एवं क्तिनि, क्त्वायाम्, ल्यपि चेण्निषेधो ज्ञेयः।]]
12 [[३। ल्वादित्वेन नित्यं निष्ठानत्वे प्राप्ते, ‘पूञो विनाशे’ (वा। ८-२-४४) इत्यर्थविशेषे निष्ठानत्वम्। पूनाः यवाः। विनष्टाः इत्यर्थः।]]
13 (यवः)
14 [[४। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युप्रत्ययः।]]
15 [[५। लिटः क्वसौ, द्विर्वचने, इडागमे, उत्तरखण्डे गुणे, ‘न शसददवादिगुणानाम्’ (६-४-१२६) इति न एत्वाभ्यासलोपः।]]
16 [[६। ‘कर्तरि चर्षिदेवतयोः’ (३-२-१८६) इति कर्तरि, करणे च इत्रप्रत्ययः।]]
17 (अग्निः, देवता वा)
18 [[७। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति कर्तरि तच्छीलादिषु तृन्प्रत्ययः। बाहुलकादिडागमो न।]]
19 [[८। ण्यन्तादस्मात् नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युप्रत्ययः।]]
20 [[आ। ‘दक्षिणीयमवगम्य पङ्क्तिशः पड्क्तिपावनमथ द्विजव्रजम्।’ शि। व। १४। ३३।]]
21 [[९। ण्यन्तादस्मात् सनि, उप्रत्यये, ‘ओः पुयण्--’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः।]]
22 [[१०। ‘न भाभूपूकमि--’ (८-४-३४) इति णत्वनिषेधः।]]
23 [[११। ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति णत्वनिषेधः।]]
24 [[१२। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इति मुञ्जेऽभिधेये क्यपि रूपमेवम्।]]
25 [[B। ‘अवश्यपाव्यं पवसे कच्चित् त्वं देवभाक् हविः।’ भ। का। ६। ६५।]]
26 [[१३। ‘निरभ्योः पूल्वोः’ (३-३-२८) इति निष्पूर्वकादस्मात् घञ्प्रत्ययः। निष्पावः = धान्यविशेषः।]]
27 [[१४। ‘परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः (३-३-२०) इति घञ्। निष्पावः = शूर्पः। निष्पूयते = शोध्यते तुषाद्यपनयनेन यस्तण्डुलादिः सः निष्पावः। शूर्पस्यापि प्राक्काले परिमाणवाचकत्वात् प्रत्ययोत्पत्तिरिति ज्ञेयम्।’]]
28 [[१५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति भावे घञ्।]]
29 [पृष्ठम्०८८०+ २५]
30 [[१। ‘हलसूकरयोः पुवः’ (३-२-१८३) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्यये रूपम्।]]
31 [[२। ‘पुवः संज्ञायाम्’ (३-२-१८५) इति करणे इत्रप्रत्ययः। पवित्रम् = दर्भः, चक्रं च।]]
32 [[३। ‘इणजादिभ्यः’ (वा। ३-३-९४) इति भावे इण्प्रत्ययः। बाहुलकात् वृद्धिर्न। गुणस्तु भवत्येव। पविः = वज्रम्। अजादिः = अजधातुप्रकारः।]]
33 [[४। ‘छापूञ्--’ [द। उ। ३-६९]
34 [[५। औणादिके [द। उ। ६-७]
35 [[६। ‘पूञो यण्णुट् ह्रस्वश्च’ [द। उ। ८-१६]
36 [[७। ‘पूञो ह्रस्वश्च’ [द। उ। ८-८७]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.