| YouTube Channel

पटलं (paTalaM)

 
Apte 1890
English
पटलं [पट् वेष्टने कलच्] 1 A roof, thatch
विनमितपटलांतं दृश्यते जीर्णकुड्यं Mu. 3. 15.
2 A cover, covering, veil, coating (in general)
शिरसि मसीपटलं दधाति दीपः Bv. 1. 74.
3 A film or coating over the eyes.
4 A heap, multitude, mass, quantity
रथांगपाणेः पटलेन रोचिषां Śi. 1. 21
जलदपटलानि Pt. 1. 361
क्षौद्रपटलैः R. 4. 63
मुक्तापटलं 13. 17
तारकपटल Gīt. 7.
5 A basket.
6 Retinue, train.
7 A mark on the forehead or any other part of the body.
लः,
ली 1 A tree.
2 A stalk.
लः,
लं A section or chapter of a book.
Comp.
प्रांतः the edge of a roof.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पटलं,
क्ली,
 (पटं विस्तृतं लाति । पट् + ला +“आतोनुपेति” । ३ । २ । ३ । कः । यद्बा पटतीति ।पट + “कृषादिभ्यश्चित् ।” उणां । १ । १०८ । इतिकलच् ।) छदिः । चाल इति भाषा । नेत्ररोगः ।इत्यमरः । ३ । ३ । २०० ॥
पिटकः । परिच्छदः ।तिलकः । (यथा, कलाविलासे । १ । २५ ।“अस्तमिते दिवसकरे तिमिरभरद्विरदसंसक्ता ।सिन्दूरपटलपाटलकान्तिरिवाग्रे बभौ सन्ध्या ॥
”)समूहे क्ली स्त्री । इति मेदिनी ॥
(यथा, भाग-वते । ३ । १४ । २६ ।“यस्यानवद्याचरितं मनीषिणोगृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सवः ।निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत् स्वयंपिशाचचर्य्यामचरत् गतिः सताम् ॥
”)दृष्टेरावरकम् । चक्षुर परदा इति भाषा ।यथाह माधवकरः ।“प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्ट्या व्यवस्थितः ।अव्यक्तानि सरूपाणि कदाचिदथ पश्यति ॥
”दृष्ट्यां चत्वारि पटलानि । रसरक्ताश्रयं वाह्यंद्वितीयं माससंश्रयं तृतीयं मेदःसंश्रितं चतुर्थंकालकास्थिसंश्रितम् । तथा च सुश्रुतः ।“तेजोजलाश्रितं वाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् ।मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् ।पञ्चमाशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते ॥
”इति । अत्र तेजःशब्देन रक्तं जलशब्देन रसोव्याख्यातः । तेषु पटलेषु वाह्यादिभेदेनाधिष्ठान-विशषप्रभावात् दोषाणां लिङ्गविशेषमाह प्रथमेपटले इत्यादि । प्रथमे पटले सर्व्वाभ्यन्तरे न तुवाह्ये । इति विजयरक्षितः ॥