| YouTube Channel

पट (paTa)

 
शब्दसागरः
English
पट r. 1st cl. (पटति) To go, to move. r. 10th cl. (पटयति-ते)
1. To string.
2. To surround or encompass.
3. To share, to portion, to distri-
bute. (पाटयति-ते)
1. To speak.
2. To shine. With उत् prefixed,
To pluck up, to eradicate, to destroy utterly. With वि, To fly,
to run away. गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् दीप्तौ० चू० उभ० अक० सेट्
वेष्टने, अद० चु० उभ० सक० सेट्
पट mn. (-टः-टं)
1. Fine cloth.
2. Coloured cloth.
3. A leaf or sheet
of cloth, &c. on which any figures may be painted.
4. A veil or
screen.
5. A tablet for writing or painting.
m.
(-टः)
1. A
kind of tree: see पियाल.
2. Any thing well made or polished.
f.
(-टी)
1. A particular sort of cloth, coarse thick cloth, canvas.
2.
A screen of cloth surrounding a tent, an outer tent.
3. A
coloured or chintz garment.
n.
(-टं) A thatch, a roof.
E.
पट to sur-
round,
aff.
अच् fem.
aff.
ङीप्ः see पटि.
Capeller Eng
English
पट
m.
(woven) cloth, blanket, garment
picture, image of
(—°)
f.
piece of cloth, screen, curtain (d. ).
Yates
English
पट (टः-टं) 1.
m.
n.
Fine cloth.
f.
Canvas
chintz.
n.
Thatch.
Spoken Sanskrit
English
पट paTa
m.
monastic habit
विद्यामठ vidyAmaTha
m.
monastic school
दीक्षते { दीक्ष् } dIkSate { dIkS } verb dedicate one's self to a monastic order
माठर mAThara
m.
superintendent of a monastic school or college
Wilson
English
पट r. 1st cl. (पटति) To go, to move. r. 10th cl. (पटयति)
1 To string.
2 To surround or encompass.
3 To share, to portion, to distribute. (पाटयति)
1 To speak.
2 To shine.
With उत् prefixed, To pluck up, to eradicate, to destroy utterly.
With वि, To fly, to run away.
पट
mn. (-टः-टं)
1 Fine cloth.
2 Coloured cloth.
3 A leaf or sheet of cloth, &c. on which any figures may be painted.
m.
(-टः)
1 A kind of tree: see पियाल.
2 Any thing well made or polished.
f.
(-टी)
1 A particular sort of cloth, coarse thick cloth, canvas.
2 A screen of cloth surrounding a tent, an outer tent.
3 A coloured or chintz garment.
n.
(-टं) A thatch, a roof.
E.
पट to surround,
aff.
अच् fem.
aff.
ङीप्: see पटि.
Apte
English
पटः [paṭḥ] टम् [ṭam], टम् [पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः]
A garment, raiment, cloth, a piece of cloth
अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः
&c.
Mk.*
2.9
मेघाः स्रवन्ति बलदेवपटप्रकाशाः 5.45.
Fine cloth.
A veil, screen.
A tablet, plate or piece of cloth for writing or painting upon. -टः Anything well made or polished. -टम् A thatch, roof.
Comp.
-अञ्चलः the hem of a garment.
उटजम् a tent.
a mushroom
L.
D. B. -उत्तरीयम् an upper garment. -कर्मन्
n.
weaving, business of the loom.
कारः a weaver.
a painter. -कुटी
f.
, -छिदा a shred of cloth
पटच्छिदाकालिकपुष्पजाः स्रजः
N.*
15.14
-मण्डपः, -वापः, वेश्मन्
n.
a tent
प्रभोर्निवासाः पटवेश्मभिर्बभुः
Śi.*
12.63. Hch. Uttarabhāga
उल्लोचैः काण्डपटकैः अनेकैः पट मण्डपैः Śiva B.22.61
नवैरुत्तम्भितस्तम्भैर्मण्डितं पटमण्डपैः Śiva B.17.68. -गत
a.
painted. -भासः the interstices in a lattice-window
पटभाससूक्ष्मच्छिद्रालक्षिता
Dk.*
2.
वासः a tent.
a petticoat.
perfumed powder
Ratn.*
1
परागैः पुष्पाणां प्रकटपटवासव्यतिकरः Nāg.3.7.
a cover (पिधान)
निजरजः पटवासमिवाकिरत्
Śi.*
6.37. -वाद्यम् a kind of cymbal. -वासकः perfumed powder.
Apte 1890
English
पटः
टं [पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः] 1 A garment, raiment, cloth, a piece of cloth
अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः &c. Mk. 2. 9
मेघाः स्रवंति बलदेवपटप्रकाशाः 5. 45.
2 Fine cloth.
3 A veil, screen.
4 A tablet, plate or piece of cloth for writing or painting upon.
टः Any thing well made or polished.
टं A thatch, roof.
Comp.
उटजं a tent.
कर्मन् n. weaving, business of the loom.
कारः {1} a weaver. {2} a painter.
कुटी f.
मंडपः,
वापः,
वेश्मन् n. a tent
Śi. 12. 63.
वासः {1} a tent. {2} a petticoat. {3} perfumed powder
Ratn. 1.
वासकः perfumed powder.
Monier Williams Cologne
English
पट
m.
(n. ,
L.
ifc. f(आ). ) woven cloth, cloth, a blanket, garment, veil, screen,
MBh.
Kāv.
&c.
(cf. मरुत्-, वात-)
a painted piece of cloth, a picture,
Yājñ.
Kād.
monastic habit,
Kāraṇḍ.
a kind of bird,
Lalit.
Buchanania Latifolia,
L.
=
पुरस्-कृत,
L.
पट
n.
a thatch or roof (= पटल),
L.
Monier Williams 1872
English
पट, अस्, अम्, m. n. (perhaps connected with
पत्त्र, and usually पटस्, m. in the sense of
‘cloth, &c.), woven cloth, cloth, a piece of cloth,
a garment, raiment
fine cloth
a veil or screen
a
piece of cloth or tablet or plate on which any-
thing may be written or painted [cf. पट्ट, col.
3]
(अस्), m. a species of tree, (see पियाल)
a
species of bird
anything well made or polished,
= पुरस्-कृत
(ई), f. cloth, a particular sort of
cloth, coarse thick cloth, canvas
the curtain of a
stage
a screen of cloth surrounding a tent, an outer
tent
a coloured or chintz garment (?)
(अम्), n. a
thatch, a roof (= पटल).
—पट-कार, अस्, m. a
weaver
a painter.
—पट-कुटी, f. a tent
a tent of
woollen cloth.
—पट-चौर, अस्, m. a cloth-stealer,
a shop-lifter.
—पट-मण्डप, अस्, m. ‘canvas
house, a tent.
—पट-मय, अस्, ई, अम्, made of
cloth
(अम्), n. a tent, a canvas house
a petticoat (?).
—पट-वाप, अस्, m. a tent, (for पट-वास।)
—पट-वास, अस्, m. a tent
a petticoat
perfumed
powder.
—पट-वासक, अस्, m. perfumed powder.
—पट-वेश्मन्, अ, n. a tent.
—पटाक्षेप (°ट-
अक्°), अस्, m. not tossing the stage curtain, not
pushing it aside, (probably the correct reading would
be अ-पटी-क्षेप।)
—पटी-क्षेप, अस्, m. tossing
aside the stage curtain, (denoting in theatrical lan-
guage a hurried entrance on the stage.)
—पटोतज
(°ट-उत्°), अम्, n. a tent
sunshine (?).
Macdonell
English
पट paṭa,
m.
woven stuff, (piece of) cloth
🞄garment
veil, screen
canvas (for writing 🞄or painting on)
picture (—°).
Benfey
English
पट पट (probably for पत्र),
m.
and
f.
टी, and
n.
1. Woven cloth,
MBh. 1, 806.
2. Cloth, Rām. 5, 49, 5.
3. A piece of cloth, MBh. 1, 4376.
4.
Garment, 5421.
5. (cf. पट्ट), A table,
a plate (for painting and writing),
Yājñ. 1, 297.
6.
f.
टी, The curtain of a
stage.
--
Comp.
ऊर्ण-,
m.
a spider,
Bhāg. P. 4, 6, 43.
काण्ड-,
m.
a
curtain, Daśak. 122, 6.
कु-, I.
m.
and
n.
a plain garment, Bhāg. P. 5, 9, 11.
II.
m.
the name of a Dānava or demon,
MBh. 1, 2534.
चित्र-,
m.
or
n.
a pic-
ture, Kathās. 5, 30.
ध्वज-,
m.
a flag,
a standard, Vikr. d. 4.
प्रच्छद-,
and
प्रच्छादन-,
m.
a cover, a
blanket, Pañc. 62, 10.
मुख-,
m.
or
n.
a veil, Megh. 63.
स्रस्तोत्तर-, i. e.
स्रस्त-उत्तर- (vb. स्रंस्),
adj.
with
the upper garment loose.
Hindi
Hindi
वर्ण - क्रमलेखी यंत्र से प्राप्त चित्र
Apte Hindi
Hindi
पटः
पुं*
- पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः
"वस्त्र, पहनावा, कपड़ा, चिथड़ा"
पटः
पुं*
- पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः
महीन कपड़ा
पटः
पुं*
- पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः
"घूंघट, परदा"
पटः
पुं*
- पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः
कपड़े का टुकड़ा जिस पर चित्र बनाये जायँ
पटम्
नपुं*
- -
"वस्त्र, पहनावा, कपड़ा, चिथड़ा"
पटम्
नपुं*
- -
महीन कपड़ा
पटम्
नपुं*
- -
"घूंघट, परदा"
पटम्
नपुं*
- -
कपड़े का टुकड़ा जिस पर चित्र बनाये जायँ
पटम्
नपुं*
- -
"छप्पर, छत"
पटः
पुं*
- पट्+क
"कपड़ा, वस्त्र"
पटम्
नपुं*
- पट्+क
"कपड़ा, वस्त्र"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಿಯಾಲವೃಕ್ಷ/ಮೊರಟೆಗಿಡ
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತ್ರ/ಬಟ್ಟೆ
निष्पत्तिः - > पट(गतौ) "अच्" (३-१-१३४)
प्रयोगाः - > "अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलङ्कृतः। अयं पटः प्रावरितुं शक्यते ह्ययं पटः संवृत एव शोभते"
उल्लेखाः - > मृच्छ० २-१०
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಬಟ್ಟೆ
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತಮದರ್ಜೆಯ ಬಟ್ಟೆ
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಲಿನ ಆಚ್ಛಾದನ/ಛಾವಣಿ
प्रयोगाः - > "प्रसारयन्ति कुशलाश्चित्रां वाचं पटीमिव"
उल्लेखाः - > माघ० २-७४
विस्तारः - > ಲಿಂಗತ್ರಯದಲ್ಲೂ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗವುಂಟು. "त्रिलिङ्ग्यां तु क्वचिच्छुङ्गा कलशी कन्दरी दरी। पेटी पुटी पटी वाटी कवाटी पिटका वटी" वैज०।
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜವನಿಕೆ/ತೆರೆ/ಪರದೆ
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಮಾದವಚನ/ಅಜ್ಞಾನದ ಮಾತು
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೋಷ/ತಪ್ಪು
पट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರಸ್ಕಾರ/ಗೌರವ
विस्तारः - > "पटः प्रियालवृक्षे सुचेले पुरस्कृतौ। पटः प्रमादवचनदोषयोरप्युदाहृतः" विश्व०
L R Vaidya
English
pawa {% (I) m.n. %} 1. A garment, a piece of cloth, अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः अयं पटः संवृत एव शोभते Mrich.ii., Am.S.37
2. fine cloth
3. a veil, a screen
4. a tablet for writing or painting.
pawa {% (II) n. %} A thatch, a roof.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
९, अङ्क, अन्तर, अम्बुजासन, उपेन्द्र, ऋद्धि, कपाट, कवाट, कवि, कूप, केशव, क्षत, खग, खचर, खेगामी, खेचर, गम्भीर, गाम्भीर, गो, ग्रह, छिद्र, तामिस्र, तार्क्ष्यध्वज, दिविसद्, दुर्गा, द्वार, नन्द, नभोग, नव, निधान, निधि, पट, पदार्थ, बल, बिल, मिति, यन्त्र, रत्न, रन्ध्र, लब्ध, लब्धि, वट, विल, विवर, शुषिर, सुषिर, हरि
Bopp
Latin
पट m. (r. 3. पट् s. अ)
1) pannus. UR. 4. 12. HIT. 80. 15.
2) vestis. N. 20. 3. et 4.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
paṭa, m. (rarely nt.),
(1) cloth, as in Skt., seemingly in very general sense: in Mvy 〔5864, 9168〕 Tib. snam bu, which is said to mean woolen cloth (contrast paṭaka Mvy 〔9169〕)
in SP 〔75.7〕 (prose) both Burnouf (who reads paṭṭa, see his 〔note p. 369—370〕) and Kern translate silk
the word is cpd. with prec. duṣya- or dūṣya-, q.v.
B. and K. regard the cpd. as a dvandva, but it is surely a karmadh., meaning some kind of fine cloth (see duṣya)
in Kv 〔81.6 f.〕 (likewise in Mv 〔ii.157.7〕) it also means cloth in general, as used to garb persons initiated in various religious orders, see s.v. indra-paṭa
(2) in Mv 〔iii.31.11〕 apparently piece, fragment (of a stone
cf. Skt. paṭati, splits), if the text is right: (upalānāṃ) paṭaṃ (so mss., Senart paṭāṃ) chittvā, splitting off a piece of the stones
(3) in LV 〔315.15〕 (vs) assumed to be a kind of bird, but reading uncertain
Lefm. [Page316-a] vīkṣasva bodhimaṇḍe paṭukroñcāhaṃsakokilamayūrāḥ, with v.l. paṭa for paṭu
Calc. paṭa-
Tib. pa ta kun ta (presumably understanding it as n. of a single bird) for paṭa(or paṭu-)kroñca (the rest of the cpd. is correctly rendered in Tib.)
neither paṭa nor paṭu seems to be known as a bird-name
if paṭu is right, could it not be taken as adv. with vīkṣasva ? look keenly, sharply, at the
[
(4) on LV 〔127.17〕 for paṭopachedana read vaṭṭopa°, supported by best ms. and Pali
see s.v. vaṭṭa.]
Indian Epigraphical Glossary
English
paṭa, paṭā, pāṭa (EI 28
Chamba), charter, deed
same
as Sanskrit paṭṭa or paṭṭaka.
Lanman
English
paṭa, m. woven stuff
cloth
garment.
Kridanta Forms
Sanskrit
पट (प꣡ट ग्रन्थे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = पटनम्
अनीयर् = पटनीयः - पटनीया
ण्वुल् = पटकः - पटिका
तुमुँन् = पटयितुम्
तव्य = पटयितव्यः - पटयितव्या
तृच् = पटयिता - पटयित्री
क्त्वा = पटयित्वा
ल्यप् = प्रपटय्य
क्तवतुँ = पटितवान् - पटितवती
क्त = पटितः - पटिता
शतृँ = पटयन् - पटयन्ती
शानच् = पटयमानः - पटयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
पट्
मूलधातुः:
पट
धात्वर्थः:
गतौ
गणः:
भ्वादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
परस्मैपदी
रूपम्:
पटति
धातुः:
पट्
मूलधातुः:
पट
धात्वर्थः:
भाषायाम्
गणः:
चुरादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
उभयपदी
रूपम्:
पाटयति-ते
धातुः:
पट्
मूलधातुः:
पट
धात्वर्थः:
ग्रन्थे
गणः:
चुरादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
उभयपदी
रूपम्:
पटयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
अदन्तः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
पटँ पट
मानकरूपान्तरम् - पुटँ
पुट
मानकरूपान्तरम् - लटँ
लट
मानकरूपान्तरम् - लुटँ
लुट
मानकरूपान्तरम् - तुजिँ
तुजि
मानकरूपान्तरम् - पिजिँ
पिजि
मानकरूपान्तरम् - मिजिँ
मिजि
मानकरूपान्तरम् - लुजिँ
लुजि
मानकरूपान्तरम् - भजिँ
भजि
मानकरूपान्तरम् - भुजिँ
भुजि
मानकरूपान्तरम् - लघिँ
लघि
मानकरूपान्तरम् - त्रसिँ
त्रसि
मानकरूपान्तरम् - पिसिँ
पिसि
मानकरूपान्तरम् - दशिँ
दशि
मानकरूपान्तरम् - कुसिँ
कुसि
मानकरूपान्तरम् - कुशिँ
कुशि
मानकरूपान्तरम् - दसिँ
दसि
मानकरूपान्तरम् - घटँ
घट
मानकरूपान्तरम् - घटिँ
घटि
मानकरूपान्तरम् - वृहिँ
वृहि
मानकरूपान्तरम् - वर्हँ
वर्
मानकरूपान्तरम् - वल्हँ
वल्ह
मानकरूपान्तरम् - गुपँ
गुप
मानकरूपान्तरम् - धूपँ
धूप
मानकरूपान्तरम् - विछँ
विच्छ
मानकरूपान्तरम् - चीवँ
चीव
मानकरूपान्तरम् - पुथँ
पुथ
मानकरूपान्तरम् - लोचृँ
लोचृ
मानकरूपान्तरम् - लोकृँ
लोकृ
मानकरूपान्तरम् - णदँ
णद
मानकरूपान्तरम् - कुपँ
कुप
मानकरूपान्तरम् - तर्कँ
तर्क
मानकरूपान्तरम् - वृतुँ
वृतु
मानकरूपान्तरम् - वृधुँ
वृधु भाषार्थाः
- पाटयति अन्यत्र पटति पोटयति अन्यत्र पोटति लाटयति लोटयति अन्यत्र लुटति लोटति तुञ्जयित अन्यत्र तुञ्जति पिञ्जयित अन्यत्र पिङ्क्ते मिञ्जयति लुञ्जयति भञ्जयति अन्यत्र भनक्ति भुञ्जयति लङ्घयति अन्यत्र लङ्घते लङ्घति त्रंसयति त्रंसनः पिंसयति दंशयति अन्यत्र दशति कुंसयति कुंसः भ्रूकुंसः भ्रुकुंसः भ्रकुंसः कुंशयति दंसयति घाटयति अयं सङ्घातेऽपि अतः पुनर्घटिः पठ्यते अर्थभेदात् अन्यत्र घटते घटयति घण्टयति घण्टा वृंहयति वृंहणा वरिहयति अन्यत्र वर्हते वल्हयति अन्यत्र वल्हते गोपयति अन्यत्र गोपायति धूपयति अन्यत्र धूपायति विच्छयति अन्यत्र विच्छायति चीवयति अन्यत्र चीवते पोथयति अपूपुथत् अन्यत्र पुथ्यति लोचयति अलुलोचत् अन्यत्र लोचते लोकयति अन्यत्र लोकते नादयति अन्यत्र नदति कोपयति अन्यत्र कुप्यति तर्कयति ऊहेऽप्ययमधीयते वर्त्तयति अवीवृतत् अववर्त्तत् अन्यत्र वर्तते वर्द्धयति अवीवृधत् अववर्धत् अन्यत्र वर्द्धते भासार्था इत्येके भासार्था दीप्त्यर्थाः तेऽप्यत्रेत्येके 214-247
पट
मानकरूपान्तरम् - वट
वट ग्रन्थे
- पटयति वटयति अन्यत्र पटति वटति 301, 302
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
[पट m. °Trommel, S I, 600, 15 (Ko.) in हर्षपट = आनन्ददुन्दुभि verdruckt für पटह].
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नूपुरं तु तुलाकोटिः पादतः कटकाङ्गदे ६६५
मञ्जीरं हंसकं शिञ्जिन्यंशुकं वस्त्रमम्बरम्
सिचयो वसनं चीराच्छादौ सिक्चेलवाससी ६६६
पटः प्रौतोऽञ्चलोऽस्यान्तो वर्तिर्वस्तिश्च तद्दशाः
-wordlist-
नूपुर (क्ली), तुलाकोटि (पुंक्ली), पादकटक (पुंक्ली), पादाङ्गद (क्ली), मञ्जीर (पुंक्ली), हंसक (पुंक्ली), शिञ्जिनी (स्त्री), अंशुक (क्ली), वस्त्र (पुंक्ली), अम्बर (क्ली), सिचय (पुं), वसन (क्ली), चीर (पुं), आच्छाद (पुं), सिञ्च् (स्त्री), चेल (क्ली), वासस् (क्ली), पट (त्रि), प्रोत (पुं), अञ्चल (पुंक्ली), वर्ति (पुंस्त्री), वस्ति (पुंस्त्री), दशाः (पुंस्त्रीब)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
चेल
चेल, चीर, वासस्, कर्पट, आच्छादन, निवसन, अम्बर, अंशुक, वस्त्र, सिचय, पट, पोट
चेलं चीरं वासः कर्पटमाच्छादनं निवसनं
अम्बरमंशुकमुक्तं वस्त्रं सिचयः पटः पोटः ५४८
verse 2.1.1.548
page 0062
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पट, गतौ इति कविकल्पद्रुमः
(भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) पटति इति दुर्गादासः
पट, त्विषि इति कविकल्पद्रुमः
(चुरां-परं-अकं-सेट् ।) क, पाटयति त्विषि दीप्तौ ।इति दुर्गादासः
पट, त् कवेष्टने इति कविकल्पद्रुमः
(अदन्त-चुरां-परं-सकं-सेट् ।) ग्रन्थने इत्यन्ये पट-यति मालां मालिकः इति दुर्गादासः
पटं,
क्ली,
(पटतीति पट् + पचाद्यच् ।) छदिः ।चालम् इति पटलशब्दटीकायां भरतः
पटः,
पुं,
क्ली,
(पटयत्यनेन पट वेष्टने घञर्थे कः ।)शोभनवस्त्रम् तत्पर्य्यायः सुचेलकः ।इत्यमरः ११६
(यथा, पञ्चदशी ।“यथा धौतो घट्टितश्च लाञ्छितो रञ्जितः पटः ।चिदन्तर्यामिसूत्राणि विराट् चात्मा तथर्य्यते
”)चित्रपटः इति मेदिनी
तस्य लक्षणं यथा, --“पटस्य लक्षणं वक्ष्ये यथा सिध्यन्ति साधकाः ।ग्रन्थिकेशविहीने तु अजीर्णे समतन्तुके
अस्फाटिते अच्छिद्रे तु स्थलेनैव समालिखेत् ।योगिनी रूपिणी कार्य्या जयाद्यैः परिवारिता
वृद्धेन भवेद्बृद्धो व्याधिते व्याधितो भवेत् ।कुरूपेण कुरूपस्तु मूर्खेण तु पूज्यते
लेखकस्य तु यद्रूपं चित्रे भवति तादृशम्
”इति देवीपुराणम्
पटः,
पुं,
पियालवृक्षः इति मेदिनी
पुरस्कृतः ।इति विश्वः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पट गतौ
भ्वा०
पर०
सक०
सेट् पटति अपाटीत् अपटीत् ।पपाट पेटतुः उद् + णिच् उन्मूलने उत्पाटयति
पट दीप्तौ
चु०
उभ०
अक० सेट् पाटयति ते अपीपटत् ।अव--छेदने
सक०
अवपाटयति छिनत्तीत्यर्थः
पट वेष्टने अद०
चु०
उभ०
सक०
सेट् पटयति ते अपपटत्
पट
पु०
पट वेष्टने करणे घञर्थे वस्त्रे अमरः स्त्रीत्वमपिअपटीक्षेपेणेत्युदाहरणदर्शनात् चित्रपटे मेदि०चित्रलेखनपटस्वरूपादि देवीपु० उक्तं यथा “पटस्य लक्षणंवक्ष्ये यथा सिध्यन्ति साधकाः ग्रन्थिकेशविहीने तुअजीर्णे समतन्तुके अस्फुटिते चाच्छिद्रे स्थलेनैवसमालिखेत् योगिनीरूपिणी कार्य्या जयाद्यै”परिवारिता वृद्धेनच भवेद्वृद्धोव्याधिते व्याधितोभवेत् कुरूपेण कुरुपस्तु सूक्ष्मेण सूक्ष्मतामियात् ।लेखकस्य तु यद्रूपं चित्रे भवति तादृशम्” ।षटस्यांशभेदच्छेदनादिषु फलं तद्धारणनक्षत्रादिफलं चवृ० सं० ७१ अ० उक्तं यथा“वस्त्रस्य कोणेष वसन्ति देवा नराश्च पार्श्वान्वद-शान्तमध्ये शेषास्त्रेयश्चात्र निशाचरांशास्तथैव शय्या-सनपादुकासु लिप्ते मसीगोमयकदमाद्यैश्छिन्ने प्र-दग्घे स्कुटिते विद्यात् पुष्टं नवेऽल्पाल्पतरं चभुक्ते पापं शुभं वाऽधिकमुत्तरीये रुग्राक्षसाशेष्वथ वासिमृत्युः पुञ्जन्म तेजश्च मनुष्यभागे भागेऽमरणामथ भो-गवृद्धिः प्राल्पेषु सर्वत्र वटन्त्यनिष्टम् कङ्कप्लवोलू-ककपोतकाकक्रव्यादगोमायुखरोष्ट्रसर्पैः छेदाकृतिर्दैघत-भागगापि पुंसां भयं मृत्युसर्म करोति छत्रध्वजस्व-स्तिकवर्द्धमानश्रीवृक्षकुम्भाम्बुजतोरणाद्यैः छेदाकृतिर्नैरृतभागगापि पुंसां विधत्ते नचिरेण लक्ष्मीम् प्र-भूतवस्त्रदाऽश्विनी भरण्यथापहारिणी प्रदह्यतेऽग्नि-दैवते प्रजेश्वरे ऽर्थसिद्धयः मृगे तु मूषकाद्भयं व्यसु-त्वमेव शाङ्करे पुनर्वसौ शुभागमस्तदग्रभे धनैर्यु-तिः भुजङ्गमे विलुप्यते मघासु मृत्युमादिशेत् ।भगाह्वये ११ नृपाद्भयं धनागमाय चोत्तरा १२ करेण १३कर्मसिद्धयः शुभागमस्तु चित्रया शुभं भोज्यमा-निले १५ द्विदैवते १६ जनप्रियः सुहृवातिश्च मित्रभे १७पुरन्दरे १८ ऽम्बरक्षयः जलप्लुतिश्च नैरृते १९ रुजोजलाधिदैवते २० मिष्टमन्नमथ विश्वदैवते २१ वैष्णवे २२भवति नेत्रशेमिता चान्यलब्धिमपि वातवे २३ विदु-र्वारुणे २४ विषकृतं महद्भयम् भाद्रपदासु भयं सलि-लोत्थं तत्परत्र २६ भवेत्सुतलब्धिः रत्नयुतिं कथयन्तिच पौष्णे २७ योऽभिनवाम्बरमिच्छति भोक्तुम् वि-प्रमतादथ भूपतिदत्तं यच्च विवाहविधावपि लब्धम् तेषुगुणैः रहितेष्वपि भोक्तुं नूतनमम्बरमिष्टफलं स्यात् ।भोक्तुं नवाम्बरं शस्तमृक्षेऽपि गुणवर्जिते विवाहेराजसम्माने ब्राह्मणानां सम्मते” पियालवृक्षे
पु०
मेदि० पुरस्कृते
त्रि०
विश्वः छदिषि (चाल) भरतः
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
पटँ पट
मानकरूपान्तरम् - पुटँ
पुट
मानकरूपान्तरम् - रुटँ
रुट
मानकरूपान्तरम् - लुटँ
लुट
मानकरूपान्तरम् - तुजिँ
तुजि
मानकरूपान्तरम् - पिजिँ
पिजि
मानकरूपान्तरम् - लजिँ
लजि
मानकरूपान्तरम् - लुजिँ
लुजि
मानकरूपान्तरम् - अजिँ
अजि
मानकरूपान्तरम् - कुसिँ
कुसि
मानकरूपान्तरम् - कुशिँ
कुशि
मानकरूपान्तरम् - त्रसिँ
त्रसि
मानकरूपान्तरम् - दसिँ
दसि
मानकरूपान्तरम् - दशिँ
दशि
मानकरूपान्तरम् - घटिँ
घटि
मानकरूपान्तरम् - रघिँ
रघि
मानकरूपान्तरम् - लघिँ
लघि
मानकरूपान्तरम् - अहिँ
अहि
मानकरूपान्तरम् - बहिँ
बहि
मानकरूपान्तरम् - महिँ
महि
मानकरूपान्तरम् - गुपूँ
गुपू
मानकरूपान्तरम् - धूपँ
धूप
मानकरूपान्तरम् - विछँ
विच्छ
मानकरूपान्तरम् - चीवँ
चीव
मानकरूपान्तरम् - बर्हँ
बर्ह
मानकरूपान्तरम् - बल्हँ
बल्ह
मानकरूपान्तरम् - पुथँ
पुथ
मानकरूपान्तरम् - लोकृँ
लोकृ
मानकरूपान्तरम् - लोचृँ
लोचृ
मानकरूपान्तरम् - णदँ
णद
मानकरूपान्तरम् - कुपँ
कुप
मानकरूपान्तरम् - तर्कँ
तर्क
मानकरूपान्तरम् - वृतुँ
वृतु
मानकरूपान्तरम् - वृधुँ
वृधु भासार्थाः
- एते सकर्मका भासार्था णिचमुत्पादयन्ति पाटयति, फलिपाटि (उ0 118) इति पटुः भ्वादौ (198) पटति एषां गणान्तरे पाठः सकर्मकत्त्वेऽपि णिज्विकल्पार्थः, इहैव पठितांस्तु न्याय्यविकरणान् प्रत्युदाहरन्ति-त्रंसति, कुंसतीति पोटयति, तुदादौ (672) पुटति रोटयति, लोटयति, भ्वादौ (1497 पाठा0) रोटते, लोटते, दिवादौ लुट प्रतिघाते (तु0 4116) लुट्यति तुञ्जयति, भ्वादौ (1154) तुञ्जति पिञ्जयति अदादौ (220 पाठा0)पिङ्क्ते लञ्जयति, लञ्जति लुञ्जति अञ्जयति, रुधादौ (726) अङ्क्ते, व्यनक्ति कुंसयति, कुंसति, भ्रुकुंस, भ्रुकुंशः कुंशयति, कुंशति त्रंसयति, त्रंसति दंसयति, दंसति दंशयति, भ्वादौ दन्श दशने (1716) दशति घण्टयति, घण्टति, घण्टा रङ्घयति, लङ्घयति, भ्वादौ (175) रङ्घते, लङ्घते अंहयति, बंहयति, मंहयति, भ्वादौ अहिगतौ, बहि महि वृद्धौ (1421, 420)-अंहते, बंहते, मंहते गोपयति, धूपयति, विच्छयति, भ्वादौ (1280, 281627) गोपायति, धूपयति, विच्छायति, गुपूधूपविच्छ (3128) इत्यायः चीवयति, भ्वादौ चीव आदाने (तु0 1618)-चीवति बर्हयति, बल्हयति, भ्वादौ बर्ह बल्ह प्राधान्ये (1423)-बर्हते, बल्हते पोथयति, दिवादौ पुथ हिंसायाम् (411)-पुथ्यति विलोकयति, आलोचयति, भ्वादौ (163, 100) लोकते, लोचते नादयति, आलोचयति, भ्वादौ (145) नदति कोपयति, दिवादौ (4126) कुप्यति तर्कयति, वितर्कः तर्कितः वर्तयति, वर्धयति, भ्वादौ (1504, 505) वर्तते, वर्धते अन्ये भजिपिसिलडिबृहितडिनटादीन् पठन्ति-भञ्जयति, रुधादौ (721) भनक्ति पिंसयति, पिंसति लण्डयति, लण्डति बृंहयति, भ्वादौ (1485) बृंहते ताडयति, तडति नाटयति, नटति, भ्वादावात्मनेपदीति नन्दी-नटते पटादयः सकर्मकाः स्वार्थे णिचमुत्पादयन्ति भासार्थाश्चेति पारायणम्-भासयति दिशः दीपयति, इन्धयति, प्रकाशयति गणान्तरपाठस्त्वेषां कार्यान्तरार्थः 216-249
पट
मानकरूपान्तरम् - वट
वट ग्रन्थे
- (अर्थविवरणम्) ग्रन्थो वेष्टनम्
पटयति रज्जुम्, वटयति पटादिदण्डके (10197) पाटयति भ्वादौ अट पट गतौ वट वेष्टने (1198, 202) पटति, वटति, हेतौ-पाटयति, वाटयति 299, 300
धातुवृत्तिः
Sanskrit
पटँ पट
मानकरूपान्तरम् - पुटँ
पुट
मानकरूपान्तरम् - लुटँ
लुट
मानकरूपान्तरम् - तुजिँ
तुजि
मानकरूपान्तरम् - मिजिँ
मिजि
मानकरूपान्तरम् - पिजिँ
पिजि
मानकरूपान्तरम् - लुजिँ
लुजि
मानकरूपान्तरम् - भजिँ
भजि
मानकरूपान्तरम् - लघिँ
लघि
मानकरूपान्तरम् - त्रसिँ
त्रसि
मानकरूपान्तरम् - पिसिँ
पिसि
मानकरूपान्तरम् - कुसिँ
कुसि
मानकरूपान्तरम् - दशिँ
दशि
मानकरूपान्तरम् - कुशिँ
कुशि
मानकरूपान्तरम् - घटँ
घट
मानकरूपान्तरम् - घटिँ
घटि
मानकरूपान्तरम् - वृहिँ
वृहि
मानकरूपान्तरम् - वर्हँ
वर्ह
मानकरूपान्तरम् - वल्हँ
वल्ह
मानकरूपान्तरम् - गुपँ
गुप
मानकरूपान्तरम् - धूपँ
धूप
मानकरूपान्तरम् - विछँ
विच्छ
मानकरूपान्तरम् - चीवँ
चीव
मानकरूपान्तरम् - पुथँ
पुथ
मानकरूपान्तरम् - लोकृँ
लोकृ
मानकरूपान्तरम् - लोचृँ
लोचृ
मानकरूपान्तरम् - णदँ
णद
मानकरूपान्तरम् - कुपँ
कुप
मानकरूपान्तरम् - तर्कँ
तर्क
मानकरूपान्तरम् - वृतुँ
वृतु
मानकरूपान्तरम् - वृधुँ
वृधु (अर्थः) भाषार्थाः
मैत्रेयानुरोधेनायं पाठो दण्डकस्य भासार्था इत्येक इति मैत्रेयः तथा क्षीरस्वामी भासा दिप्तिरर्थो येषान्ते भासार्था इति ( पाटयति ) पटयतीति थादौ ग्रन्थे पटतीति गतौ शपि ( पोटयति ) पुटयतीति संसर्गे कथादौ संसर्गे पुटतीति शे ( लोटयति ) शप्श्नोर्लोटति लुट्यतीति लोटने लोटतइति युजादौ प्रतिघाते, लुण्टतीति लुटि स्तेये शपि लुण्टयतीतीहैव गतः ( तुञ्चयति ) इदित्त्वात्तुञ्जतीति हिंसायामिदितोऽनिदितश्च तुञ्जति तोजतीति शपि ( मिञ्जयति मिञ्जति ) ( पिञ्जयति पिञ्जति ) अदादौ वर्णे पिङ्क्ते ( लुञ्जयति भञ्जयति ) भजतीति भज सेवायां शपि भनक्तीत्यामर्दने श्नमि, भाजयतीति विश्राणने गतः पृथक्कर्मणि भविष्यति ( लङ्घयति ) लङ्घति, शोषणे शपि लङ्घति, गत्यान्तु लङ्घते ( त्रंसयति ( त्रंसति ) त्रासयतीति धारणे गतम् त्रस्यति त्रसतीति उद्वेगे वा श्यनि ( पिंसयति पिंसति ) पेसयतीति गतौ गतम् पेसतीति तु शपि ( कुंसयति कुंसति भ्रुकुंसः ) स्त्रीवेशधारित्त्वाद् भ्रुवा कुंसयति पुरुषत्त्वमिति भ्रुकुंसः ( दंशयति दंशति ) दशतीति दंशने शपि ( कुंशयति कुंशति ) ( घाटयति, ) अयं सङ्घातेऽपि, अतः पुनः पाठो ऽर्थभेदादिति मैत्रेयः घटत इति घटादौ चेष्टायाम् ( घण्टयति घण्टति घण्टा ) ( वृंहयति वृंहति ) वर्हतीत्यनिदितो वृंहेः शपिवृद्धौ, इदितस्तु बृंहतीति शब्दे ( वर्हयति, वल्हयति ) वर्हते वल्हत इति प्राधान्ये शपि ( गोपयति धूपयति ) सन्तापे शपि, रक्षणसन्तापयोः ( गोपायति धूपायति ) इति, गुप्यतीति व्याकुलत्त्वे श्यनि, सन्तापे धुपतीति शे, ( विच्छयति ) विच्छाययतीति शे गतौ ( चीवयति पोथयति ) हिंसायां पुथ्यतीति श्यनि पुन्थतीति शपि संक्लेशे ( लोकयति अलुलोकत् लोचयति अलुलोचत्, ) ऋदित्त्वान्नाग्लोपीतिह्रस्वनिषेधः लोचते लोकते इति दर्शने शपि ( नादयति ) नदतीति शपि शब्दे ( कोपयति ) कुप्यतीति कोपे श्यनि ( तर्कयति ) ऊहेऽप्ययमभिधीयत इति मैत्रेयः ( वर्तयति वर्धयति ) उदित्वाद्वर्तति वर्धतीति च, वर्तते वर्धते इति वर्तनवृद्धयोः शपि वृत्यत इति विचारणे श्यनि 247
पट
मानकरूपान्तरम् - वट
वट (अर्थः) ग्रन्थे
वट वेष्टनइति क्षीरस्वामी ( पटयति ) पाटयतीति भाषार्थे गतः पटतीति गतौ शपि वेष्टने शपि वटति, तस्य कारिते वाटयति वटतीति परिभाषणे घटादिः, ओष्ठ्यादिं बहवः पठन्तीति तत्रैवोक्तम् 315
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पट गतौ”@} 2 ‘भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत्।।’ 3 इति देवः।
पाटकः-टिका, पाटकः-टिका, पिपटिषकः-षिका, पापटकः-टिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि कटतिवत् 4 बोध्यानि।
5 पाटूपटः, 6 परिपाटी, 7 पटुः, गोष्ठेपटुः, 8 पटिमा, 9 पटाका, 10 पटलम्, 11 पटोलः, पटलिका, पाटलम्, पाटली, 12 पटीरः, 13 पटनः, 14 पटितिः, 15 कपाटम्
16 इतीमानि रूपाणि अधिकान्यत्रेति विशेषः।
17 पटन्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(९६०)
02
=>
(१-भ्वादिः-२९६। सक। सेट्। पर।)
03
=>
(श्लो। ७६)
04
=>
(१४८)
05
=>
[[१। ‘पाटेर्णिलुक् ऊक् चाभ्यासस्य’ (वा। ६-१-१२) इत्यनेन ण्यन्तात् पचाद्यचि णिलुक्, अभ्यासे हलादिशेषं बाधित्वा ऊक् भवति। “माधवोऽभ्यासदीर्घोक्त्या ‘पाटूपट’ इतीच्छति। ‘पाटेर्णिलुक् दीर्घ ऊक् चे’ त्यूचिवान् भोजराडपि।।” ‘तमः पटपटूपटम्’, ‘आटोपपाटूपटम्।’ इति प्रयोगः।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
06
=>
[[२। परिपटतीति परिपाटी। ताच्छील्ये णिनिः।]]
07
=>
[[३। ‘फलिपाटि--’ (द। उ। १-१०३) इत्युप्रत्ययो णिलुक् च। पाटयतीति पटुः = चतुरः। ‘गोष्ठेपटुः’ इत्यत्र पात्रेसमितादित्वात् (२-१-४८) सप्तम्या अलुक्।]]
08
=>
[[४। अतिशयेन पटुः पटिमा। पृथ्वादित्वात् (५-१-१२२) इमनिच् तद्धितः।]]
09
=>
[[५। ‘शलिपटि--’ (द। उ। ३-३३) इत्यादिना आकप्रत्ययः। पटाका = पक्षिजातिः।]]
10
=>
[[६। ‘वृषादिभ्यश्चित्’ (द। उ। ८-१०९) इत्यादिना कलप्रत्ययः। पटलम् = घन- संघातः, अक्षिरोगश्च।]]
11
=>
[[७। ‘कपिगड्पिटिभ्य ओलः’ (द। उ। ८-१०५) इत्योलप्रत्ययः। पटोलः = द्रव्यजातिः।]]
12
=>
[[८। औणादिके (द। उ। ८-७२) ईरन्प्रत्यये रूपम्। पटीरम् = कार्मुकम्।]]
13
=>
[[९। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकाद्--’ (३-२-१४८) इत्यनेन तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्प्रत्ययः।]]
14
=>
[[१०। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-९) इत्यनेन इड् भवति।]]
15
=>
[[११। कं = शिरं पाटयतीति कपाटम् = द्वारपिधानम्। ण्यन्तात् ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्। ‘कवाटम्’ इत्येव दाक्षिणात्यानां पाठ इति केचित्। तदानीं वटधातोरेतद्रूपमिति ज्ञेयम्।]]
16
=>
[पृष्ठम्०८३६+ २८]
17
=>
[[आ। ‘अम्लेटकैश्चाकटुचाटुभाषितैरटैः पटत्संरटिताञ्जनोत्करैः।।’ धा। का। १। ३९।]]
1 {@“पट भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः।
‘भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत्।।’ 3 इति देवः।
पाटकः-टिका, पिपाटयिषकः-षिका
पाटयिता-त्री, पिपाटयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि चौरादिककालयतिवत् 4 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(९६१)
02
=>
(१०-चुरादिः-१७५३। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
(श्लो। ७६)
04
=>
(१७५)
1 {@“पट ग्रन्थे”@} 2 अदन्तः ‘भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत्।।’ 3 इति देवः।
4 पटकः-टिका, पिपटयिषकः-षिका, पटयिता-त्री, पिपटयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककलयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
6 प्रपटय्य।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(९६२)
02
=>
(१०-चुरादिः-१८५७। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
(श्लो। ७६)
04
=>
[[१। अत्र अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् सर्वत्र उपधावृद्धिंर्न।]]
05
=>
(१७६)
06
=>
[[B। ‘क्रुद्धेनाकथि चाप्यवर्यगणने शठ्येन भोः श्वठ्यतां मन्त्री तौ प्रपटय्य पाशवटनैः पापौ विरह्यौ पुरात्।’ धा। का। ३-५३।]]
Capeller
German
पट
m.
(gewebtes) Zeug, Gewand, Laken
Gemälde, Bild von (—°).
f.
Stück
Zeug, Streifen, Zipfel
Vorhang (d).
Burnouf
French
पट पट
m.
n.
morceau d'étoffe
vêtement. -- M. le
priyāla, arbre.
Accord. -- F. पती grosse toile.
Tenture
dressée autour d'une tente. -- N. chaume, toit.
पटक
m.
camp formé de tentes.
पटकार
m.
(कृ) tisserand.
पटकुटि
f.
tente, pavillon de toile.
पटचर
m.
(चर्) voleur. -- N. vieux vêtement [? pour
पटजर].
पटमण्डप
m.
pavillon de toile, tente.
पटमय
n.
tente de toile.
Jupon.
पटवाप
m.
tente.
पटवास
m.
tente.
Jupon.
पटवासक
m.
poudre à parfumer les étoffes.
Stchoupak
French
पट-
m.
drap tissé, étoffe, vêtement
étoffe peinte ou couverte
d'inscriptions, peinture
-ई-
f.
bande d'étoffe, lisière
-मय-
-ई- a. fait d'étoffe
nt. tente.
°कुटी-
f.
tente
°वेश्मन्- nt. id.
°मण्डप-
m.
id., tente du
chef.
°वास-
m.
poudre parfumée
-क- id.
n.
d'un serpent démon.
पटाञ्चल-
m.
bord d'une étoffe, lisière
पटान्त- id.
पटान्तर- id. (?).
पटोत्तरीय- nt. vêtement de dessus.
पटी-क्षेप-
m.
fait de lever le rideau
-एण en écartant le
rideau.