पञ्चीकरण (paJcIkaraNa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishपञ्चीकरणम् [pañcīkaraṇam], A philosophical term meaning the action by which anything is constituted of the five elements
(1/2 of one and 1/8 of other four elements) द्विधा द्विधा चेकैकं चतुर्धा पञ्चमं पुनः । स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात् पञ्च पञ्च ते ॥ Vedāntasāra 39.42.
Monier Williams Cologne
EnglishMacdonell
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiपञ्चीकरणम्
- पञ्च+च्वि+कृ+ल्युट्
पाँचों तत्त्वों का मेल जिससे फिर नाना प्रकार के पदार्थों का निर्माण होता हैं
Shabdartha Kaustubha
Kannadaपञ्चीकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಂಚಭೂತಗಳನ್ನೂ ಕೆಲವು ಭಾಗಮಾಡಿ ಅವುಗಳ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡುವುದು.
निष्पत्तिः - > पञ्चन्+डुकृञ्(करणे) च्विः भावे "ल्युट्" (३-३-११५)। दीर्घः (७-४-२६)
व्युत्पत्तिः - > अपञ्च पञ्चात्मकानि क्रियतेऽनेन
विस्तारः - > ಪಂಚಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದನ್ನೂ ಸಮವಾಗಿ ಎರಡೆರಡು ಭಾಗಮಾಡಿ ಆ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಐದು ಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಮಾಡಿ ಆನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಪಂಚೀಕರಣ. "द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्धा प्रथमं पुनः। स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात् पञ्च पञ्च ते" वेदान्तसारः
Aufrecht Catalogus Catalogorum
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपञ्चीकरणं, पञ्चभूतानां भागविशेषेण मिश्री-करणम् । यथा । “पञ्चीकरणन्तु आकाशादि-पञ्चस्वेकैकं द्विधा समं विभज्य तेषु दशसुभागेषु मध्ये प्राथमिकान् पञ्चभागान् प्रत्येकंचतुर्द्धा समं विभज्य तेषां चतुर्णां भागानांस्वस्वद्वितीयार्द्धभागं परित्यज्य भागान्तरेषुसंयोजनम् । तदुक्तम् ।द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्द्धा प्रथमं पुनः ।स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात् पञ्च पञ्च ते ॥
इति ॥
अस्याप्रामाण्यं नाशङ्कनीयं त्रिवृत्करणश्रुतेःपञ्चीकरणस्याप्युपलक्षणार्थत्वात् । पञ्चानां पञ्चा-त्मकत्वे समानेऽपि तेषु च वैशिष्ट्यात्तु तद्बादस्त-द्वाद इति न्यायेन आकाशादिव्यपदेशः सम्भवति ।तदानीमाकाशे शब्दोऽभिव्यज्यते । वायौ शब्द-स्पर्शौ । अग्नौ शब्दस्पर्शरूपाणि । अप्सु शब्द-स्पर्शरूपरसाः । पृथिव्यां शब्दस्पर्शरूपरस-गन्धाश्च । एतेभ्यः पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यःभूर्भुवः स्वर्म्महर्जनस्तपः सत्यमित्येतन्नामकानामु-पर्य्युपरि विद्यमानानां अतलवितलसुतलरसा-तलतलातलमहातलपातालनामकानां अधोऽधोविद्यमानानां लोकानां ब्रह्माण्डस्य तदन्तर्गत-चतुर्व्विधस्थूलशरीराणामन्नपानादीनाञ्चोत्पत्ति-र्भवति ॥
” इति वेदान्तसारः । ३९-४२ ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritपञ्चीकरण अपञ्च पञ्चात्मकानि क्रियन्ते अनेन पञ्चन् +च्वि--कृ--भावे ल्युट् । अपञ्चात्मकस्य पञ्चात्मकतासम्पा-दने व्यापसूभेदे । पञ्चीकरणन्तु आकाशादिषु पञ्चस्वेकैकंद्विधा समं विभज्य तेषु दशसु भागेषु मध्ये प्राथमि-कान् पञ्च भागान् प्रत्येकं चतुर्द्धा समं विभज्य तेषांचतुर्णां भागानां स्वस्वद्वितीयार्द्धभागं परित्यज्य भागा-न्तरेषु संयोजनम् तदुक्तं “द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्द्धाप्रथमं पुनः । स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात् पञ्च पञ्च ते”वेदान्तसारः ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.