| YouTube Channel

पञ्चशिख (paJcazikha)

 
शब्दसागरः
English
पञ्चशिख
m.
 (-खः)
1. A lion.
2. The name of a Muni, the son of DHA-
RMA by HINSĀ.
E.
 पञ्च spreading, शिखा a crest or mane.
Yates
English
पञ्च-शिख (खः) 1.
m.
 A lion
a sage.
Spoken Sanskrit
English
पञ्चशिख paJcazikha
adj.
 5-crested
पञ्चशिख paJcazikha
adj.
 having tufts of hair on the head
पञ्चशिख paJcazikha
m.
 lion
Wilson
English
पञ्चशिख
m.
 (-खः)
1 A lion.
2 The name of a Muni, the son of DHARMA by HIṂSĀ.
E.
 पञ्च spreading, शिखा a crest or mane.
Monier Williams Cologne
English
पञ्च—शिख
mfn.
 ‘5-crested’, having tufts of hair on the head (as an ascetic),
MBh.
 (°खी-कृत
mfn.
 made an a°,
Bhartṛ.
 )
पञ्च—शिख
m.
 a lion,
L.
N.
 of a Sāṃkhya teacher (called also -मुनि, a pupil of Āsuri),
MBh.
VāyuP.
&c.
of an attendant of Śiva,
Kathās.
of a Gandharva,
L.
Apte Hindi
Hindi
पञ्चशिखः
पुं*
 पञ्चन्-शिखः -
सिंह
L R Vaidya
English
paMcan-SiKa {% m. %} a lion.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Pañcaśikha,
(1) m. (= Pali °sikha), n. of a celebrated gandharva: Mv 〔iii.197.15 ff.〕
〔215.5 ff.〕
Av 〔i.95.8—9 ff.〕
〔113.5〕
Samādh 〔19.11 ff., 37〕
king of gandharvas, Mmk 〔46.1〕
as in Pali (DPPN) sometimes regarded (like Śakra) as an office rather than an individual, so that a person may be reborn as the gandharva P., Mv 〔ii.49.3〕
(2) f., or adj., °khā mahāmudrā (q.v.), a mudrā belonging to Mañjuśrī (cf. Lalouʼs theory cited s.v. Pañcacīra), Mmk 〔26.15〕
[Page315-b] printed °kha-mahāmudrā Mmk 〔37.8〕, but in 〔37.26—27〕 and 〔58.24〕 mahāmudrā(ṃ) pañcaśikhāṃ baddhvā, and so regularly (fem.).
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
अरण्यजेऽस्मिन्गवलः सिंहः कण्ठीरवो हरिः ॥ १२८३ ॥
हर्यक्षः केसरीभारिः पञ्चास्यो नखरायुधः ।
महानादः पञ्चशिखः पारीन्द्रः पत्यरी मृगात् ॥ १२८४ ॥
श्वेतपिङ्गोऽप्यथ व्याघ्रो द्वीपी शार्दूलचित्रकौ ।
चित्रकायः पुण्डरीकस्तरक्षुस्तु मृगादनः ॥ १२८५ ॥
-wordlist-
गवल (पुं), सिंह (पुं), कण्ठीरव (पुं), हरि (पुं), हर्यक्ष (पुं), केसरिन् (पुं), इभारि (पुं), पञ्चास्य (पुं), नखरायुध (पुं), महानाद (पुं), पञ्चशिख (पुं), पारीन्द्र (पुं), पारिन्द्र (पुं), मृगपति (पुं), मृगारि (पुं), श्वेतपिङ्ग (पुं), व्याघ्र (पुं), द्वीपिन् (पुं), शार्दूल (पुं), चित्रक (पुं), चित्रकाय (पुं), पुण्डरिक (पुं), तरक्षु (पुं), मृगादन (पुं)
Mahabharata
English
Pañcaśikha, a muni. § 668b (Pañcaśikhavākya): XII, 218, 7886 (Kāpileyo mahāmuniḥ), 7892, 7895 (disciple of Āsuri, sucked Kapilā, therefore he was called Kāpileya)
219, 7934, †7982 (instructed Janaka).--§ 707 (Mokshadh.): XII, 319, 11783 (had instructed Viśvāvasu).--§ 708 (do.): XII, 320, 11839 (ºsyeha saṃvādaṃ Janakasya ca), 11840 (maharshiṃ, instructed Janaka).--§ 709b (Sulabhā-Janakasaṃv.): XII, 321, 11875 (Parāśaragotrasya…bhikshoḥ Pºsyāhaṃ śishyaḥ, sc. Janaka), 12015. Cf. Kāpileya.
पुराणम्
English
पञ्चशिख / PAÑCAŚIKHA. A sage of ancient times. The Purāṇas give the following details about him.
He was a disciple of āsuri. He was brought up breastfed by kapilā, wife of āsuri and so he was known as kāpila also. He dwelt in Pañcasrotas and performed a Yāga for a thousand years and got his name pañcaśikha. He went to the assembly of the learned king janaka and entered into a polemic contest with him and defeated him. The defeated King gave pañcaśikha great respect and he lived in the court of janaka as his guru for a number of years. (Chapter 218, śānti Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पञ्चशिखः,
पुं,
 (पञ्चा विस्तीर्णा शिखा केश-रादिर्यस्य ।) सिंहः । इति हेमचन्द्रः ॥
धर्म्मस्य हिंसाभार्य्यायां जातो मुनिविशेषः ।यथा, --“धर्म्मस्य भार्य्या हिंसाख्या तस्यां पुत्त्रचतुष्टयम् ।सम्प्राप्तं मुनिशार्द्दूल ! योगशास्त्रविचारकम् ॥
ज्येष्ठः सनत्कुमारोऽभूद्द्विर्तीयश्च सनातनः ।तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः ॥
सांख्यवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम् ।दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेष्ठं योगयुक्तं तपोनिधिम् ॥
ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसोऽपि कनीयसाम् ॥
”इति वामने ५० अध्यायः ॥
(अस्य अन्यप्रकारोत्पत्तिर्नामनिरुक्तिश्च उक्तामहाभारते । १२ । २१८ । ६ -- १९ ।“तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।परिधावन् महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥
सर्व्वसन्न्यासधर्म्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये ।सुपर्य्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयः ॥
ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु ।शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्तं सुदुर्ल्लभम् ॥
यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् ।स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।पञ्चस्रोतसि यः रात्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥
यत्र चासीनमागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥
इष्टसत्रेण संपृष्ठो भूयश्च तपसासुरिः ।क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्व्यक्तिं बुबधे देवदर्शनः ॥
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।आसुरिर्म्मण्डले तस्मिन् प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः ॥
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत् कुटुम्बिनी ।तस्याः पुत्त्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ॥
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिञ्च नैष्ठिकीम् ।एतत्ते भगवानाह कापिलेयस्य सम्भवम् ॥
तस्य तत् कापिलेयत्वं सर्व्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥
सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्म्मज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ।उपेत्य शतमाचार्य्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।उत्सृज्य शतमाचार्य्यान् पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥
पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः ।पञ्चज्ञः पञ्चकृत् पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ॥
”गायत्रीस्वरूपायां शक्त्यां स्त्री । यथा, देवी-भागवते । १२ । ६ । १०५ ।“पानप्रिया पञ्चशिखा पन्नगोपरिशायिनी ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पञ्चशिख
पु०
 मुनिभेदे तस्योत्पत्त्यादिकं वामनपु० ५० अ०उक्तं यथा “धर्मस्याहिंसा भार्य्या या तस्यां पुत्रचतुष्टयम् । सम्प्राप्तं मुनिशार्दूल । योगशास्त्रविचार-कम् । ज्येष्ठः सनत्कुमारोऽभद्धितीयश्च सनातनः ।तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः । सांख्यवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम्! दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेवंयोगयुक्तं तपोनिधिम् । ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसोऽपि कनीयसाम्” । भा० शा० २१८ अ० तस्य नामनिरु-क्तिरन्यथोत्पत्तिश्चोक्ता यथा “तत्र पञ्चशिखो नाम का-पिलेयो महामुनिः । परिधावन् महीं कृत्स्नां जगाममिथिलामथ । सर्वसन्न्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये ।सु पर्य्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयम् । ऋपीणामाहु-रेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि-च्छन्तं सुदुर्लभम् । यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिंप्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्व-यम् । आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् । यत्र चा-सीनमागम्य कापिलं मण्डलं महत् । पञ्चस्रीतसि नि-ष्णातः पञ्चरात्रविशारदः । पञ्चज्ञः पञ्चकृत् पञ्चगुणःपञ्चशिखः स्मृतः । पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवे-दयत् । इष्टसत्रेण सम्पृष्टो भूयश्च तपसासुरिः ।क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं वुबुघे देवदर्शनः । यत्तदेकाक्षरंब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् । तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मनुष्योवयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी । तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबतिस्तनौ । ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिञ्च नैष्ठिकीम् ।एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य सम्भवम् । तस्य तत्का-पिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्” ।