पञ्चमः (paJcamaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte Hindi
Hindiपञ्चमः
- पंचन् + मट्
भारतीय स्वरग्राम का पाँचवाँ (बाद के समय में सातवाँ) स्वर
पञ्चमः
- पंचन् + मट्
संगीत स्वर या राग का नाम
Wordnet
Sanskrit पञ्चमः
एकः रागः।
"षट्सु प्रधानेषु रागेषु तृतीयः रागः पञ्चमः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपञ्चमः, त्रि, पञ्चानां पूरणः । (पूरणे डटततः नान्तादिति मट् ।) पाँच इत्यादिभाषा । इति मेदिनी ॥
(यथा, मनुः ।८ । १२५ ।“उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥
”)रुचिरः । दक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥
पञ्चमः, पञ्चानां स्वराणां पूरणः । तन्त्री-कण्ठोत्थितस्वरविशेषः । इत्यमरः ॥
स तु षड्-जादिसप्तस्वराणां पञ्चमः स्वरः । तस्योत्-पत्तिर्यथा, --“वायुः समुद्गतो नाभेरुरोहृत्कण्ठमूर्द्धसु ।विचरन् पञ्चमस्थानप्राप्त्या पञ्चम उच्यते ॥
”इति तट्टीकायां भरतः ॥
अपि च ।“प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ।एतेषां समवायेन जायते पञ्चमः स्वरः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
अस्य जातिः औडवः ।पञ्चस्वरमिलित इति यावत् । अस्य कूटतानाःविंशत्यधिकशतम् १२० प्रत्येकताने चत्वारिंशत्४० । समुदायेन चतुःसहस्राष्टशतानि ४८००ताना भवन्ति । अस्योच्चारणजातिः पिकः ।उच्चारणस्थानं उरः गलः शिरश्च । व्याकरण-मते अधरः । अयं विप्रवर्णः । इति शुद्ध-तानविवेकलक्षणम् ॥
अस्य रूपं इन्द्ररूप-तुल्यम् । वर्णः श्यामः । स्थानं क्रौञ्चद्वीपम् ।देवता महादेवः । वारो बृहस्पतेः । समय-श्चतुस्त्रिंशत्पलाधिकाष्टौ घटिकाः । श्रुतय-श्चत्वारः क्षितिः रक्ता सन्दीपनी आलापिनीच । मूर्च्छनास्तिस्रः यमली निर्म्मली कोमलीच । इति नादपुराणम् ॥
* ॥
रागभेदः । इतिमेदिनी ॥
अयं कल्लिनाथमते सोमेश्वरमते चषड्रागाणां मध्ये तृतीयरागः । सोमेश्वरमतेअस्य गानसमयः शरदृतुः प्रातःकालश्च । कल्लि-नाथमते अस्य रागिण्यः षट् । यथा, त्रिवेणी१ स्तम्भतीर्था २ आभीरी ३ कुकभ् ४ वरारी५ सावीरी ६ । सोमेश्वरमते तु विभासा १भूपाली २ कार्णाटी ३ वडहंसिका ४ मालश्रीः५ पटमञ्जरी ६ । अस्मिन्रागे गान्धार-स्वरस्तीव्रः । ॠषभपञ्चमौ स्वरौ लुप्तौ । षड्ज-स्वरः गृहांशन्यासाः । स च हनूमन्मते भरत-मते च भैरवरागस्याष्टमपुत्त्रः । इति सङ्गीत-शास्त्रम् ॥
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.