पञ्चगव्य (paJcagavya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishApte Hindi
Hindiपञ्चगव्यम्
पञ्चन्-गव्यम् -
गौ से प्राप्त होने वाले पाँच पदार्थों का समूह
Shabdartha Kaustubha
Kannadaपञ्चगव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೋಸಂಬಂಧವಾದ ಐದು ವಸ್ತುಗಳು
निष्पत्तिः - > "यत्" (४-३-१६०)
व्युत्पत्तिः - > गोर्विकारः
विस्तारः - > 1)ಹಾಲು 2) ಮೊಸರು 3) ತುಪ್ಪ 4) ಗೋಮೂತ್ರ 5) ಗೋಮಯ ಇವು ಪಂಚಗವ್ಯಗಳು. ಪಂಚಗವ್ಯಪ್ರಾಶನದಿಂದ ಆರೋಗ್ಯ ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಕಲಪಾಪನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಕಲ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯುಂಟಾಗು್ವುವು
L R Vaidya
EnglishIndian Epigraphical Glossary
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपञ्चगव्यं, (गोर्विकारः गव्यम् । पञ्चगुणितंगव्यम् ।) गोसम्बन्धिपञ्चप्रकारद्रव्यम् । (यथा, मनुः । ११ । १६५ ।“भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ।पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥
”)तत्तु गोमयगोमूत्रदुग्धदधिघृतरूपम् । यथा, --“पञ्चगव्यं दधिक्षीरघृतगोमूत्रगोमयैः ।” इतिशब्दचन्द्रिका ॥
* ॥
तत्परिमाणं यथा, --“पलमात्रं दुग्धभागं गोमूत्रं तावदिष्यते ।घृतञ्च पलमात्रं स्यात् गोमयं तोलकत्रयम् ॥
दधि प्रसृतमात्रं स्यात् पञ्चगव्यमिदं स्मृतम् ।अथवा पञ्चगव्यानां समानो भाग इष्यते ॥
”इति गौतमीयतन्त्रम् ॥
* ॥
अपि च ।“गोशकृद्द्विगुणं मूत्रं पयः स्यात्तच्चतुर्गुणम् ।घृतं तद्द्विगुणं प्रोक्तं पञ्चगव्यं तथा दधि ॥
” * ॥
तस्य पानफलं यथा, --“पञ्चगव्येन पूतन्तु वाजिमेधफलं लभेत् ।गव्यन्तु परमं मेध्यं गव्यादन्यन्न विद्यते ॥
सौम्ये मुहूर्त्ते संयुक्ते पञ्चगव्यन्तु यः पिबेत् ।यावज्जीवकृतात् पापात् तत्क्षणादेव मुच्यते ॥
”गव्यानां देवप्रीतिकरत्वं यथा, --“दध्ना हि त्रिदशाः सर्व्वे क्षीरेण च महेश्वरः ।घृतेन पावको नित्यं पायसेन पितामहः ॥
सकृद्दत्तेन प्रीयन्ते वर्षाणाञ्च त्रयोदश ।तां दत्त्वा चैव पीत्वा च प्रेतो मेध्यस्तु जायते ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
* ॥
तस्य विशेषो यथा, --“पयः काञ्चनवर्णायाः श्बेतवर्णोत्थगोमयम् ।गोमूत्रं ताम्रवर्णाया नीलवर्णाभवं घृतम् ॥
दधि स्यात् कृष्णवर्णाया दर्भोदकसमायुतम् ।गोमूत्रमाषकाण्यष्टौ गोमयस्य चतुष्टयम् ॥
क्षीरस्य द्बादश प्रोक्ता दध्नस्तु दश उच्यते ।घृतस्य माषकाः पञ्च पञ्चगव्यं मलापहम् ॥
”इति गारुडे प्रायश्चित्तप्रकरणम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritपञ्चगव्य गोर्विकारः यत् पञ्चगुणितं गव्यम् । गोमूत्रादिपञ्चके तस्य प्रमाणादि हेमा० ब्र० ख० उक्तं यथास्कन्दपुराणे विष्णुना “तथा वह्नीन्द्रवाय्वर्कदैवतानि यथा-क्रमम् । विद्ध्येतानि कुशोदञ्च पितृराजाधिदैवतम् ।प्रोक्तामावे त्वथैतानि कपिलायाः प्रकल्पयेत् । गोमूत्र-भागस्तस्यार्द्धं शकृत् क्षीरस्य च त्रयम् । द्वयं दध्नोघृतस्यैकमेकश्च कुशवारिजः । गायत्र्या चैव गोमूत्रंगन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि । तेजोऽमि शुक्रमित्याज्यं देवस्य त्व-कुशोदकम् । एभिस्तु पञ्चभिर्युक्तं पञ्चगव्यं प्रचक्षते ।एतदेव महापुण्यं ब्रह्मकूर्चमिति स्मृतम्” । व्यासेन“गोमूत्रं ताम्रवर्णायास्त्वेकमाषकसङ्ख्यया । पुण्यं व-रुणदैवत्यङ्गायत्र्यर्चाभिमन्त्रितम् । गोमयं श्वेतवर्णा-याश्चतुर्माषकमात्रया । गृह्णीयादग्निदैवत्यङ्गन्धद्वारेतिवै शनैः । क्षीरं काञ्चनवर्णायाः सोमदैवत्यमेव च ।आप्यायस्वेति मन्त्रेण माषद्वादशसम्प्रितम् । गृह्णीतवायुदैवत्यं कृष्णवर्णोद्भवं दधि । दशमाषमात्रकन्तु दधि-क्रावण इति स्मरन् । घृतं तु नीलवर्णार्याः पञ्चमाषक-संख्यया । गृह्णीत सूर्यदैवत्यं तेजोऽसीति जपन् क्र-मात् । शतत्रयं माषमानं चत्वारिंशच्च पञ्च च । कुशो-दकस्य गृह्णीयाद्देवस्यत्वेति कीर्त्तयन् । ताम्रपात्रे प-लाशे वा पात्रे मिश्रीकृतञ्च तत् । आपोहि ष्ठेति चा-चोड्य प्रणवेन प्रिबेच्च तत् । उदङ्मुखस्त्रिराचम्प ततोगच्छेत् स्वकं गृहम् । तत्रापि होमे प्राग्वच्च कृत्वादद्याच्च दक्षिणाम् । ब्राह्मणस्य यथा शक्त्या शीभनंतु मनोहरम् । गवां वर्णास्तु शुक्लाद्याः सन्ति देशेषुयत्र न! तत्र वर्णाविभागेन पञ्च गव्यानि चाहरेत् ।वर्णालाभान्नदोषोऽस्ति मात्राहीनं विवर्जयेत् । त्याज्यानिदूषितानां च दधिमूत्रपयांसि च । चेलकेशास्थिभक्ष्या-णामभक्ष्यैः सम्पृचां तथा । रोगार्त्तानां च यूकार्त्तिमृताण्डानाममङ्गलम् । (मृताण्डा मृतगर्भाः) निष्फ-लत्वेन वन्ध्यानां कृत्तानां कृमिभिस्तथा । अमानप्रति-दत्तानि सन्धिनीप्रभवानि च । शुद्धभाण्डे मनोज्ञे चमूमावपतितानि च । ग्रहीतव्यानि विबिधं खेदं तासांन कारयेत्” । ब्रह्मकूर्चव्रतमिदं सर्वपाप प्रणाशनम् ।सर्वकामप्रदं पुंसां रूपारोग्ययशःप्रदम् । महतामपिपापानां नाशनं श्रीविवर्द्धनम्” ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.