| YouTube Channel

पङ्क्तिदूषक (paGktidUSaka)

 
शब्दसागरः
English
पङ्क्तिदूषक
m.
 (-कः) An improper person to associate with, an outcaste.
E.
 पङ्क्ति, and दूषक who spoils.
Yates
English
पङ्क्ति-दूषक (कः) 1.
m.
 An outcast.
Wilson
English
पङ्क्तिदूषक
m.
 (-कः) An improper person to associate with, an
outcast.
E.
 पङ्कृ, and दूषक who spoils.
Monier Williams Cologne
English
पङ्क्ति—दू°षक (Var. )
mfn.
 ‘defiling society’, (any person) improper to associate with.
Apte Hindi
Hindi
पङ्क्तिदूषकः
पुं*
 पङ्क्ति-दूषकः -
जिसके साथ बैठकर भोजन करने में दूषण लगे
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पङ्क्तिदूषक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಡಲು ಅನರ್ಹನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ/ಪತಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ
निष्पत्तिः - > दुष(वैकृत्ये)+णिच् "ण्वुल्" (३-१-१३३)
व्युत्पत्तिः - > पङ्क्तिं दूषयति
विस्तारः - > ವಂಚಕ, ಮೋಸಗಾರ, ಶಿಶುಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದವನು, ಭ್ರೂಣ ಹತ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣನಾದವನು, ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡದವನು, ಬಡ್ಡಿಯ ಹಣದಿಂದ ಜೀವಿಸುವವನು, ಆತತಾಯಿ, ವಿಷಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವವನು, ತಾಯಿತಂದೆಗಳಿಗೆ ಅವಿಧೇಯನಾಗಿ ಅವರೊಡನೆ ಜಗಳವಾಡುವವನು, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹಿ ಮುಂತಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪಂಕ್ತಿಗೆ ಅನರ್ಹರಾದವರು.
L R Vaidya
English
paMkti-dUzaka {% m. %} a person improper to be admitted to a caste-dinner.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पङ्क्तिदूषकः,
पुं,
 (श्राद्धकाले भोजनार्थमुप-विष्टानां व्रतस्नातानां ब्राह्मणानां पङ्क्तिं श्रेणींदूषयति यः । पङ्क्ति + दूष् + कर्त्तरि ण्वुल् ।)अपाङ्क्तेयः । श्राद्धभोजनानर्हब्राह्मणः । यथा, --“अपाङ्क्तेयास्तुयेराजन् ! कीर्त्तयिष्यामि तान् शृणु ।कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः ॥
ग्रामप्रेष्यो वार्द्धुषिको गायनः सर्व्वविक्रयी ।अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ॥
सामुद्रिको राजदूतस्तैलिकः कूटकारकः ।पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ॥
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति ।पर्व्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिकः ॥
अव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च ।श्वभिश्च यः परिक्रामेत् यः शुना दष्ट एव च ॥
परिवृत्तिस्तु यश्च स्याद्दुश्चर्म्मा गुरुतल्पगः ।कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवति ॥
ईदृशा ब्राह्मणा ये च अपाङ्क्तेयास्तु ते मताः ।रक्षांसि गच्छते हव्यं यदेषान्तु प्रदीयते” ॥
* ॥
“श्राद्धे भुक्त्रा महाराज ! दुश्चर्म्मा गुरुतल्पगः ।श्राद्धं नाशयते तस्य पितरोऽपि न भुञ्जते ॥
सोमविक्रयिणे दत्तं विष्ठातुल्यं भवेन्नृप !भिषजे शोणितसमं नष्टं देवलके तथा ॥
अप्रतिष्ठं वार्द्धुषिके निष्फलं परिकीर्त्तितम् ।बहुवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् ॥
भस्मनीव हुतं हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे ।ये तु धर्म्मव्यपेतेषु चरित्रापगतेषु च ॥
हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति तेषां तत् परिनश्यति ।ज्ञानपूर्व्वन्तु ये तेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धयः ॥
पुरीषं भुञ्जते तस्य पितरः प्रेत्य निञ्चितम् ।एतान्विद्धि महाबाहो अपाङ्क्तेयान् द्बिजाधमान् ।शूद्राणामुपदेशन्तु ये कुर्व्वन्त्यल्पबुद्धयः ॥
षष्टिं काणः शतं खञ्जः श्वित्री यावत् प्रपश्यति ।पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप ! ॥
यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भङ्क्ते दक्षिणामुखः ।सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्व्वं विद्यात्तदासुरम् ॥
असूयते च यद्दत्तं यच्च श्रद्धादिवर्ज्जितम् ।सर्व्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् ॥
श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन् कथञ्चन ॥
” * ॥
“तस्मात् परिवृते दद्यात्तिलांश्चान्ने विकीरयेत् ।तिलैर्विरहितं श्राद्धं कृतं क्रोधवशेन च ॥
यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः ।अपाङ्क्तेयानतः पङ्क्त्यां भुञ्जानो ननु पश्यति ।तावत् फलाद्भ्रंशयति दातारं तस्य वाऽनिशम् ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे ३५ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पङ्क्तिदूष(क)
पु०
 पङ्क्तिम एकपङ्क्तिं भोजने दूषयतिदूषि--अण् ण्वुल् वा उप० स० । अपाङ्क्तेये अपकृष्ट-ब्राह्मणे स च अपाङ्क्तेयशब्दे २४३ पृ० उक्तः । अन्ये-ऽपि केचित् पाद्मे ३५ अ० उक्ता यथा“अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्! कीर्त्तयिष्यामि तान् शृणु ।कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृती । ग्रामप्रेष्यो बार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयो । अगारदाहीगरदः कृण्डाशी सोमविक्रयी । सामुद्रिको राजदूत-स्तैलिकः कूटकारकः! पित्रा विवदमानश्च यस्य चोप-पतिर्गृहे । अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति ।पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिकः । अव्रता-नामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च । श्वभिश्च यः परि-क्रामेद्यः शुना दष्ट एव च । परिवित्तिस्तु यश्च स्याद्दु-श्चर्मा गुरुतल्पगः । कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जी-वति । ईदृशा ब्राह्मणा ये च अपाङ्क्तेयास्तु ते मताः ।रक्षांसिभुञ्जते हव्यं यदेषान्तु प्रदीयते । श्राद्धे भुक्त्रामहाराज! दुश्चर्मा गुरुतल्पगः । श्राद्धं नाशयते तस्यपितरोऽपि न भुञ्जते । सोमविक्रयिणे दत्तं विष्ठातुल्यंभवेन्नृप! भिषजे शोणितसमं नष्टं देवलके तथा ।अप्रतिष्ठं बार्धुषिके निष्फलं परिकीर्त्तितम् । बहुवा-णिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् । भस्यनीव हुतंहव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे । ये तु धर्मव्यपेतेषु चरि-त्रापगतेषु च । हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति तेषां तत्प्ररि-णश्यति । ज्ञानपूर्वन्तु ये तेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धयः ।पुरीषं भुञ्जते तस्य पितरः प्रेत्य निश्चितम् । एतान् विद्धिमहाबाहो! अपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान् । शूद्राणामुप-देशन्तु ये कुर्वन्त्यल्पबुद्धयः । षष्टिं काणः शतं खञ्जःश्वित्री यावत् प्रपश्यति । पङ्क्त्यां समुपविष्टानां ता-वद्दूषयते नृप! । यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते द-क्षिणामुखः । सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तदा-सुरम् । असूयया च यद्दत्तं यच्च श्रद्धादिवर्जितम् ।सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागभकल्पयत् । श्वानञ्च पङ्क्ति-दूषञ्च नावेक्षेरन् कथञ्चन । तस्मात् परिवृते दद्यात्तिलां-श्चान्ने विकीरयेत् । तिलैर्विरहितं श्राद्धं कृतं क्रोध-वशेन च । यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः ।अपाङ्क्त्यान् यावतः पङ्क्त्यां भुञ्जानो ननु पश्यति ।तावत् फलाद्भंशयति दातारं तस्य वाऽनिशम्” ।