| YouTube Channel

पक्षी (pakSI)

 
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
°पक्षी f. Menge, S II, 284, 1 [मदपक्षीमलिनकपोल].
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 खगः, विहगः, पक्षी, पक्षिणी, विहङ्गः, विहङ्गमः, पतगः, पत्री, पतत्री, विहायाः, गरुत्मान्, नीडजः, नीडोद्भवः, द्विजः, अण्डजः, नगौकाः, पक्षवाहनः, शकुनिः, शकुनः, विकिरः, विष्किरः, वाजी, पतन्, शकुन्तः, नभसङ्गमः, पत्ररथः, विः, पित्सन्
noun
यस्य पक्षौ चञ्चुः विद्यते तथा च यः अण्डकोषात् जायते।
"तडागे नैके चित्राः खगाः सन्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पक्षी
Root: पक्षिन्
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ खगः
Meaning(s):
⇒ Bird
Shloka(s):
2|3|1|1 ► पक्षी पत्ररथः पत्री पित्सन् पिपतिषन् पतन्। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|1|2 ► पतङ्गः पतगः प्लावी पतत्र्यङ्गुपतत्रयः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|2|1 ► विहङ्गमो विर्विहगो वहङ्गो नभसङ्गमः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|2|2 ► नीडोद्भवः शुको नीडी मलूको विप्रुषो भसन्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|3|1 ► वशाकुर्मदनः पीतुर्मशाको मदुरो द्विजः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|3|2 ► ऊकः शकुन्तः शकुनिः शकुन्तिः शकुनः खगः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|4|1 ► शलको विकिरस्तुण्डली नीडजो वातगाम्यपि। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|1|1 ⇢ पक्षी (पक्षिन्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|1 ⇢ पत्ररथः (पत्ररथ) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|1 ⇢ पत्री (पत्रिन्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|1 ⇢ पित्सन् (पित्सत्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|1 ⇢ पिपतिषन् (पिपतिषत्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|1 ⇢ पतन् (पतत्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|2 ⇢ पतङ्गः (पतङ्ग) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|2 ⇢ पतगः (पतग) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|2 ⇢ प्लावी (प्लाविन्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|2 ⇢ पतत्री (पतत्रिन्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|2 ⇢ अङ्गुः (अङ्गु) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|1|2 ⇢ पतत्रिः (पतत्रि) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|1 ⇢ विहङ्गमः (विहङ्गम) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|1 ⇢ विहगः (विहग) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|1 ⇢ विहङ्गः (विहङ्ग) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|1 ⇢ नभसङ्गमः (नभसङ्गम) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|2 ⇢ नीडोद्भवः (नीडोद्भव) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|2 ⇢ शुकः (शुक) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|2 ⇢ नीडी (नीडिन्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|2 ⇢ मलूकः (मलूक) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|2 ⇢ विप्रुषः (विप्रुष) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|2|2 ⇢ भसन् (भसत्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|1 ⇢ वशाकुः (वशाकु) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|1 ⇢ मदनः (मदन) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|1 ⇢ पीतुः (पीतु) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|1 ⇢ मशाकः (मशाक) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|1 ⇢ मदुरः (मदुर) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|1 ⇢ द्विजः (द्विज) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|2 ⇢ ऊकः (ऊक) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|2 ⇢ शकुन्तिः (शकुन्ति) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|2 ⇢ शकुनिः (शकुनि) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|2 ⇢ शकुन्तः (शकुन्त) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|2 ⇢ शकुनः (शकुन) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|3|2 ⇢ खगः (खग) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|4|1 ⇢ शलकः (शलक) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|4|1 ⇢ विकिरः (विकिर) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|4|1 ⇢ तुण्डी (तुण्डिन्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|4|1 ⇢ नीडजः (नीडज) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
➠ 2|3|4|1 ⇢ वातगामी (वातगामिन्) (पुं) ⇒ Bird ⇒ खगः
Related word(s):
जातिः ➡ पक्षी
परा_अपरासंबन्धः ➡ हारीतः
अन्यसंबन्धाः ➡ सण्डीनम्
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ छदः
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पक्षी
Root: पक्षिन्
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ bird
⇒ arrow
⇒ winged
⇒ day of full moon
⇒ bird or any winged animal
⇒ particular sacrificial act
⇒ taking the side of. siding with
⇒ night with the 2 days enclosing it
⇒ day with the 2 nights enclosing it
⇒ bird garuDa as one of the 18 attendants of the Sun
Shloka(s):
2|5|32|1 ► खगे विहङ्गविहगविहङ्गमविहायसः। (सिंहादिवर्गः)
2|5|32|2 ► शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः॥ (सिंहादिवर्गः)
2|5|33|1 ► पतत्रिपत्रिपतगपतत्पत्ररथाण्डजाः। (सिंहादिवर्गः)
2|5|33|2 ► नगौकोवाजिविकिरविविष्किरपतत्रयः॥ (सिंहादिवर्गः)
2|5|34|1 ► नीडोद्भवाः गरुत्मन्तः पित्सन्तो नभसङ्गमाः। (सिंहादिवर्गः)
3|3|20|1 ► पतङ्गौ पक्षिसूर्यौ च पूगः क्रमुकवृन्दयोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|231|2 ► पापापराधयोरागः खगबाल्यादिनोर्वयः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|32|1 ⇢ खगः (खग) (पुं) ⇒ air, sun, wind, bird, arrow, deity, planet, grasshopper, moving in air, any air-moving insect
➠ 2|5|32|1 ⇢ विहङ्गः (विहङ्ग) (पुं) ⇒ sun, moon, bird, arrow, cloud, flying, sky-going
➠ 2|5|32|1 ⇢ विहगः (विहग) (पुं) ⇒ sun, moon, bird, arrow, planet, sky-goer, particular configuration of stars
➠ 2|5|32|1 ⇢ विहङ्गमः (विहङ्गम) (पुं)
➠ 2|5|32|1 ⇢ विहायान् (विहायस्) (पुं) ⇒ air, sky, bird, active, mighty, vigorous, atmosphere
➠ 2|5|32|2 ⇢ शकुन्तिः (शकुन्ति) (पुं)
➠ 2|5|32|2 ⇢ पक्षी (पक्षिन्) (पुं) ⇒ bird, arrow, winged, day of full moon, bird or any winged animal, particular sacrificial act, taking the side of. siding with, night with the 2 days enclosing it, day with the 2 nights enclosing it, bird garuDa as one of the 18 attendants of the Sun
➠ 2|5|32|2 ⇢ शकुनिः (शकुनि) (पुं)
➠ 2|5|32|2 ⇢ शकुन्तः (शकुन्त) (पुं) ⇒ bird, blue jay, sort of insect, particular bird of prey
➠ 2|5|32|2 ⇢ शकुनः (शकुन) (पुं) ⇒ bird, auspicious, kind of Brahman, indicating good luck, sort of hymn or song, particular kind of bird
➠ 2|5|32|2 ⇢ द्विजः (द्विज) (पुं) ⇒ bird, tooth, Brahman, brAhmaNa, any Aryan, twice-born, oviparous animal, animal born of an egg, bird or any oviparous animal, member of the upper three castes, man of any one of the first 3 classes, coriander seed [ Xantboxylum Alatum - Bot. ], bleeding-heart plant [Clerodendrum indicum - Bot.]
➠ 2|5|33|1 ⇢ पतत्री (पतत्रिन्) (पुं) ⇒ bird, arrow, horse, winged, flying, feathered, particular fire, horse in the azvamedha sacrifice
➠ 2|5|33|1 ⇢ पत्री (पत्रिन्) (पुं)
➠ 2|5|33|1 ⇢ पतगः (पतग) (पुं) ⇒ bird, winged or flying animal, sky-flying luminary i.e. the sun
➠ 2|5|33|1 ⇢ पतन् (पतत्) (पुं)
➠ 2|5|33|1 ⇢ पत्ररथः (पत्ररथ) (पुं)
➠ 2|5|33|1 ⇢ अण्डजः (अण्डज) (पुं) ⇒ fish, bird, snake, lizard, egg-born, God Brahman
➠ 2|5|33|2 ⇢ नगौकाः (नगौकस्) (पुं) ⇒ crow, lion, any bird, fabulous animal zarabha, mountain- or tree-dweller
➠ 2|5|33|2 ⇢ वाजी (वाजिन्) (पुं) ⇒ man, bird, hero, arrow, swift, horse, manly, potent, strong, bridle, heroic, winged, palfrey, warrior, warlike, spirited, stallion, Coursers, feathered, impetuous, procreative, school of vAjasaneya, steed of a war-chariot, class of divine beings, having any thing for wings, Malabar nut plant [ Justicia adhatoda - Bot. ]
➠ 2|5|33|2 ⇢ विकिरः (विकिर) (पुं) ⇒ scatterer, particular fire, water trickled through, scattered portion of rice, kind of gallinaceous bird, scattering or anything scattered
➠ 2|5|33|2 ⇢ विः (वि) (पुं)
➠ 2|5|33|2 ⇢ विष्किरः (विष्किर) (पुं) ⇒ any bird, scatterer, particular fire, gallinaceous bird, pulling or tearing to pieces
➠ 2|5|33|2 ⇢ पतत्रिः (पतत्रि) (पुं)
➠ 2|5|34|1 ⇢ नीडोद्भवः (नीडोद्भव) (पुं)
➠ 2|5|34|1 ⇢ गरुत्मान् (गरुत्मत्) (पुं)
➠ 2|5|34|1 ⇢ पित्सन्त् (पित्सन्त्) (पुं)
➠ 2|5|34|1 ⇢ नभसङ्गमः (नभसङ्गम) (पुं)
➠ 3|3|20|1 ⇢ पतङ्गः (पतङ्ग) (पुं) ⇒ sun, bee, bird, moth, spark, horse, Flier, flying, grasshopper, flying thing, species of rice, any flying insect, butterfly or moth, ball for playing with
➠ 3|3|231|2 ⇢ वयः (वयस्) (नपुं) ⇒ web, crow, bird, meal, kind, food, power, youth, might, degree, energy, health, vigour, strength, enjoyment, age [biol.], vigorous age, winged tribe, prime of life, period of life, marriageable age, any winged animal, any period of life
Related word(s):
जातिः ➡ पक्षी
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ पक्षिपक्षः
परा_अपरासंबन्धः ➡ हंसः
गुण-गुणी-भावः ➡ पक्षिशब्दः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ पक्षीणां_हन्ता
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पक्षी, [न्]
पुं,
 (पक्षाः कङ्कादीनां पत्राणि सन्त्यस्य ।“अत इनिठनौ” । ५ । २ । ११५ । इति इनिः ।)वाणः । इति धरणिः ॥
पक्षी, [न्] पुं
स्त्री,
 पक्षौ विद्येते यस्य । (पक्ष +इनिः ।) विहङ्गमः ॥
पाखी इति चिडिया इतिच भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । खगः २ विहङ्गः ३विहगः ४ विहङ्गमः ५ विहायाः ६ शकुन्तिः ७शकुनिः ८ शकुन्तः ९ शकुनः १० द्विजः ११पतत्री १२ पत्री १३ पतगः १४ पतन् १५ पत्र-रथः १६ अण्डजः १७ नगौकाः १८ वाजी १९विकिरः २० विः २१ विष्किरः २२ पतित्रिः २३नीडोद्भवः २४ गरुत्मान् २५ पिच्छन् २६ नभ-सङ्गमः २७ । इत्यमरः । २ । ५ । ३४ ॥
नाडीचरणः२८ कण्डाग्निः २९ पतङ्गः ३० अगौकाः ३१ चञ्चु-भृत् ३२ छुरण्डः ३३ सरण्डः ३४ । इति शब्द-रत्नावली ॥
पिपतिषुः ३५ पत्रवाहः ३६ द्युगः३७ । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
गुरुभक्षबहुभक्ष-स्थूलकायपक्षिणां पूर्व्वार्द्धस्य श्रेष्ठत्वं यथा, --“गुरुभक्षा बहुभुजो ये चोपचितमेदसः ।एकदेहेऽपि पूर्व्वार्द्धं मृगाणां पक्षिणां परम्” ॥
* ॥
पक्षिणामङ्गादीनामुत्तरोत्तरं गुरुत्वं यथा, --“सर्व्वेषाञ्च शिरःस्कन्धप्लीहचर्म्मयकृद्गुदम् ।पादपुच्छान्त्रमस्तिष्कमुष्कक्रोडाः समेहनाः ।धातवः शोणिताद्याश्च गुरवःस्युः परस्परम्” ॥
अस्याण्डगुणाः ।“मत्स्यकूर्म्मखगाण्डानि स्वादुवाजीकराणि च ।कटुपाकानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च” ॥
इति राजवल्लभः ॥
* ॥
तेषामुत्पत्तिर्यथा, --“अरुणस्य भार्य्या श्येनी वीर्य्यवन्तौ महाबलौ ।सम्पातिश्च जटायुश्च प्रसूतौ पक्षिसत्तमौ ॥
सम्पातिर्जनयन् गृध्रान् काकाः पुत्त्रा जटायुषः ।भार्य्या गरुत्मतश्चापि भासी क्रौञ्ची शुनी शुकी ॥
धृतराष्ट्री गरुत्मांस्तु शुन्यां जज्ञे च षट् सुतान ।त्रिशिखञ्च सुनेत्रञ्च सुमुखं सुनसन्तथा ॥
सुरूपन्तु सुपर्व्वाणं तेषां पुत्त्रा अनन्तकाः ।चतुर्द्दशसहस्राणि क्रूराणां पन्नगाशिनाम् ॥
सप्तद्वीपेष्विमे सन्ति गारुडास्ते महाबलाः ।भासीपुत्त्रास्तथा भासा उलूकाः काककुक्कुटाः ॥
मयूराः कलविङ्काश्च कपोती चैव तित्तिरी ।क्रौञ्च्यां वाध्रीणसा आसन् कुरराः सारसा वकाः ॥
धृतराष्ट्री कलहंसान् धार्त्तराष्ट्रांश्च भामिनी ।चक्रवाकांश्च विहगान् सश्येनानौदकान् द्बिजान् ॥
अन्यानपि द्विजान् जज्ञे पुत्त्रपौत्त्राननन्तकान” ॥
इत्यग्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥
(महादेवः । यथा, महाभारते १३ । शिवनामकीर्त्तने । १७ । ६९ ।“पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः” ॥
)