| YouTube Channel

पक्षः (pakSaH)

 
Apte
English
पक्षः [pakṣḥ], [पक्ष्-अच्]
A wing, pinion
अद्यापि पक्षावपि नोद्भिद्येते
K.*
347
so उद्भिन्नपक्षः fledged
पक्षच्छेदोद्यतं शक्रम्
R.*
4.4
3.42.
The feather or feathers on each side of an arrow
अनुसंततिपातिनः पटुत्वं दधतः शुद्धिभृतो गृहीतपक्षाः (शराः)
Śi.*
2.11.
The flank or side of a man or animal, the shoulder
स्तम्बेरमा उभयपक्षविनीतनिद्राः
R.*
5.72.
The side of anything, a flank
वितत्य पक्षद्वयमायतम्
Ki.*
14.31.
The wing or flank of an army
सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षम् (राक्षसराजसैन्यम्)
Rām.*
7.6. 69.
The half of anything.
The half of a lunar month, a fortnight (comprising 15 days
there are two such pakṣas, शुक्लपक्षः the bright or light half, and कृष्ण-तमिस्र-पक्षः the dark half)
तमिस्रपक्षे$पि सह प्रियाभि- र्ज्योत्स्नावतो निर्विशति प्रदोषान्
R.*
6.34
Ms.*
1.66
Y.*
3.5
सीमा वृद्धिं समायाति शुक्लपक्ष इवोडुराट्
Pt.*
1.92
Mb.
* 3.26.5.
(a) A party in general, faction, side
प्रमुदितवरपक्षम्
R.*
6.86
Śi.*
2.117
तुल्यो मित्रारिपक्षयोः
Bg.*
14.25
R.*
6. 53
18.17. (b) A family, race
रूपान्वितां पक्षवतीं मनोज्ञां भार्यामयत्नोपगतां लभेत् सः
Mb.
* 13.57.4
किं क्रन्दसि दुराक्रन्द स्वपक्षक्षयकारक
Pt.*
4.29.
One belonging to any party, a follower, partisan
विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा
Bhāg.*
7.5.7
शत्रुपक्षो भवान्
H.*
1.
A class, multitude, host, any number of adherents
as अरि˚, मित्र˚.
One side of an argument, an alternative, one of two cases
पक्षे 'in the other case, on the other hand' पूर्व एवाभवत् पक्षस्तस्मिन्नाभवदुत्तरः
R.*
4.1
14.34.
cf.
पूर्वपक्ष and उत्तरपक्ष.
A case or supposition in general
as in पक्षान्तरे.
A point under discussion, a thesis, an argument to be maintained.
The subject of a syllogism or conclusion (the minor term)
संदिग्धसाध्य- वान् पक्षः T. S., दधतः शुद्धिभृतो गृहीतपक्षाः
Śi.*
2.11 (where it means 'a feather' also).
A symbolical expression for the number 'two'.
A bird.
A state, condition.
The body.
A limb of the body.
A royal elephant.
An army
Mb.
* 2. 16.7.
A wall.
Opposition.
Rejoinder, reply.
A mass, quantity (when in composition with words meaning 'hair')
केशपक्षः
cf.
हस्त.
Place, position.
A view, notion, idea.
The side of an equation in a primary division.
The ash-pit of a fire-place.
Proximity, neighbourhood.
A bracket.
Purity, perfection.
A house.
The sun (according to Sāyaṇa)
सा पक्ष्या नव्यमायु- र्दधाना
Rv.*
3.53.16.
Comp.
-अध्यायः logic, casuistry.
अन्तः the 15th day of either half month, i. e. the day of new or full moon.
the end of the wings of an army.
अन्तरम् another side.
a different side or view of an argument.
another supposition. -अवसरः
=
पक्षान्त q. v.
आघातः palsy or paralysis of one side, hemiplegia.
refutation of an argument.
आभासः a fallacious argument.
a false plaint. -आहारः eating food only once in a fortnight
सुपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव
Mb.
* 3.26.5. -उद्ग्राहिन्
a.
showing partiality, adopting a side. -गम
a.
flying. -ग्रहणम् choosing a party
taking the side of. -घातः
=
-पक्षाघातः see above. -घ्न
a.
(a house) wanting a side.
चरः an elephant strayed from the herd.
an attendant.-छिद्
m.
an epithet of Indra (clipper of the wings of mountains)
क्रुद्धे$पि पक्षच्छिदि वृत्रशत्रौ
Ku.*
1.2. -जः the moon.
द्वयम् both sides of an argument.
'a couple of fortnights', i. e. a month. -द्वारम् a sidedoor, private entrance. -धर
a.
winged.
adhering to the party of one, siding with any one.
(रः) a bird.
an elephant strayed from the herd. -नाडी a quill. -निक्षेपः the placing on the side of, counting among.
पातः siding with any one
यद् दुर्योधनपक्षपातसदृशं कर्म
Ve.*
3.5.
liking, desire, love, affection (for a thing)
भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाताः
Ki.*
3.12
U.*
5.17
रिपुपक्षे बद्धः पक्षपातः
Mu.*
1.
attachment to a party, partisanship, partiality
पक्षपातमत्र देवी मन्यते
M.*
1
सत्यं जना वच्मि पक्षपातात्
Bh.*
1.47.
falling of wings, the moulting of birds.
पातिता, त्वम् partisanship, adherence to a side or party.
friendship, fellowship.
movement of the wings
परं पथि पक्षपातिता$नवलम्बे किमु मादृशे$पि सा
N.*
2.52. -पातिन्
a.
or subst.
siding with, adhering to, a party, attached or partial (to a particular cause)
पक्षपातिनो देवा अपि पाण्डवानाम्
Ve.*
3.
sympathizing
Ve.*
3.
a follower, partisan, friend
यः सुरपक्षपाती
V.*
1. -पालिः a private door.-पुटः a wing. -पोषण
a.
factious, promoting quarrels.-प्राप्तानुवादः a case of the description of a thing which admits of two alternatives (cf. Daṇḍaviveka G. O.
S.*
52, p.21.). -बिन्दुः a heron.
भागः the side or flank.
especially, the flank of an elephant.-भुक्ति
f.
the course traversed by the sun in a fortnight. -भेदः
a.
distinction between two sides of an argument. -रात्रिः a kind of play or sport. -वञ्चितकम् a particular position of hands in dancing. -वधः paralysis of one side. -मूलम् the root of a wing
उल्लास- पल्लवितकोमलपक्षमूलाः (चकोराः)
Bv.*
2.99. -रचना forming a party or faction.
वादः an exparte statement.
stating a case, expression of opinion. -वाहनः a bird.-व्यापिन्
a.
embracing the whole of an argument.
pervading the minor term. -हत
a.
paralysed on one side
दृष्ट्वा कुणीन् पक्षहतान्
Mb.
* 12.18.39.
हरः a bird.
a recreant, traitor.
होमः a sacrificial rite lasting for a fortnight.
a rite to be performed every fortnight.
Apte 1890
English
पक्षः [पक्स्-अच्] 1 A wing, pinion
अद्यापि पक्षावपि नोद्भिद्येते K. 347
so उद्भिन्नपक्षः fledged
पक्षच्छेदोद्यतं शक्रं R. 4. 40, 3. 42.
2 The feather or feathers on each side of an arrow.
3 The flank or side of a man or animal, the shoulder
स्तंबेरमा उभयपक्षविनीतनिद्राः R. 5. 72.
4 The side of anything, a flank.
5 The wing or flank of an army.
6 The half of anything.
7 The half of a lunar month, a fortnight (comprising 15 days)
(there are two such pakshas, शुक्लपक्षः the bright or light half, and कृष्णतमिस्र-पक्षः the dark half)
तमिस्रपक्षेऽपि सहप्रियाभिर्ज्योत्स्नावतोनिर्विशति प्रदोषान् R. 6. 34
Ms. 1. 66
Y. 3. 50
सीमा वृद्धिं समायति शुक्लपक्ष इवोडुराट् Pt. 1. 92.
8 (a) A party in general, faction, side
प्रमुदितवरपक्षं R. 6. 86
Śi. 2. 117
Bg. 14. 25
R. 6. 53
18. 17. (b) A family, race
Pt. 4. 29.
9 One belonging to any party, a follower, partisan
शत्रुपक्षो भवान् H. 1.
10 A class, multitude, host, any number of adherents
as अरि°, मित्र°.
11 One side of an argument an alternative, one of two cases
पक्षे ‘in the other case, on the other hand’, पूर्व एवाभवत्पक्षस्तस्मिन्नाभवदुत्तरः R. 4. 10, 14. 34
cf. पूवपक्ष and उत्तरपक्ष.
12 A case or supposition in general
as in पक्षांतरे.
13 A point under discussion, a thesis, an argument to be maintained.
14 The subject of a syllogism or conclusion (the minor term)
संदिग्धसाध्यवान् पक्षः T. S., दधतः शुद्धिभृतो गृहीतपक्षः Śi. 20. 11 (where it means ‘a feather’ also)
15 A symbolical expression for the number ‘two’.
16 A bird.
17 A state, condition.
18 The body.
19 A limb of the body.
20 A royal elephant.
21 An army.
22 A wall.
23 Opposition.
24 Rejoinder, reply.
25 A mass, quantity (when in composition with words meaning ‘hair’)
केशपक्षः
cf. हस्त.
26 Place, position.
27 A view, notion, idea.
28 The side of an equation in a primary division.
29 The ash-pit of a fire-place.
30 Proximity, neighbourhood.
31 A bracket.
32 Purity, perfection.
33 A house.
Comp.
अंतः {1} the 15th day of either half month, i. e. the day of new or full moon. {2} the end of the wings of an army.
अंतर {1} another side. {2} a different side or view of an argument. {3} another supposition.
अवसरः = पक्षांत q. v.
आघातः {1} palsy or paralysis of one side, hemiplegia. {2} refutation of an argument.
आभासः {1} a fallacious argument. {2} a false plaint.
आहारः eating food only once in a fortnight.
उद्ग्राहिन् a. showing partiality, adopting a side.
गम a. flying.
ग्रहणं choosing a party.
घातः = पक्षाघातः see above.
चरः {1} an elephant strayed from the herd. {2} the moon. {3} an attendant.
छिद् m. an epithet of Indra (clipper of the wings of mountains)
Ku. 1. 20.
जः the moon.
द्वयं {1} both sides of an argument. {2} ‘a couple of fortnights’, i. e. a month.
द्वारं a side-door, private entrance.
धर a. {1} winged. {2} adhering to the party of one, siding with any one. (
रः) {1} a bird. {2} the moon. {3} a partisan. {4} an elephant strayed from the herd.
नाडी a quill.
पातः {1} siding with any one. {2} liking, desire, love, affection (for a thing), भवंति भव्येषु हि पक्षपाताः Ki. 3. 12, Ve. 3. 10
U. 5. 17
रिपुपक्षे बद्धः पक्षपातः Mu. 1. {3} attachment to a party, partisanship, partiality
पक्षपातमत्र देवी मन्यते M. 1
सत्यं जना वच्मि पक्षपातात् Bh. 1. 47. {4} falling of wings, the moulting of birds. {5} a partisan.
पातिता
त्वं {1} partisanship, adherence to a side or party. {2} friendship, fellowship. {3} movement of the wings
N. 2. 52.
पातिन् a. or s. {1} siding with, adhering to, a party, attached or partial (to a particular cause)
पक्षपातिनो देवा अपि पांडवानां Ve. 3. {2} sympathizing
Ve. 3. {3} a follower, partisan, friend
यः सुरपक्षपाती V. 1.
पालिः a private door.
पुटः a wing.
पोषण a. factious, promoting quarrels.
बिंदुः a heron.
भागः {1} the side or flank. {2} especially, the flank of an elephant.
भुक्ति f. the course traversed by the sun in a fortnight.
मूलं the root of a wing.
वादः {1} an ex parte statement. {2} stating a case, expression of opinion.
वाहनः a bird.
व्यापिन् a. {1} embracing the whole of an argument. {2} pervading the minor term.
हत a. paralysed on one side.
हरः a bird.
होमः {1} a sacrificial rite lasting for a fortnight. {2} a rite to be performed every fortnight.
Apte Hindi
Hindi
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"बाजू, भुजा"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
बाण के दोनों ओर लगे पंख
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"किसी मनुष्य या जाति का पार्श्व, कंघा "
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"किसी भी वस्तु का पार्श्व, बगल "
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
सेना का एक कक्ष या पार्श्व
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
किसी वस्तु का अर्धभाग
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"चान्द्र मास का अर्धभाग, पखवारा (१५ दिनों का)"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"दल, गुट, पहलू"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"किसी एक दल से संबद्ध, अनुयायी, साझीदार"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"श्रेणी, समुदाय, समूह, अनुयायियों को संख्या"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"किसी तर्क का एक पहलू, विकल्प, दो में से कोई सा एक पक्ष"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
एक सामान्य विचार
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"चर्चा का विषय, प्रस्ताव"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
अनुमान-प्रक्रिया का विषय (वह बस्तु जिसमें साध्य की स्थिति संदिग्ध हो)
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
दो की संख्या की प्रतीकात्मक उक्ति
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
पक्षी
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"अवस्था, दशा"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
शरीर
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
शरीर का अंग
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
राजा का हाथी
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
सेना
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
दीवार
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
विरोध
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"प्रतिवचन, उत्तर"
पक्षः
पुं*
- पक्ष + अच्
"राशि, समुच्चय "
पक्षः
पुं*
- पक्ष्+अच्
सूर्य
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
पक्षः
noun
कस्यापि विषयस्य समर्थनस्य स्थितिः।
"एतत् कार्यकरणस्य पक्षे अहं नास्मि।"
Synonyms:
पक्षः, गरुत्, छदः, पत्रम्, पतत्रम्, तनूरुहम्, शरपक्षः
noun
पक्षिणाम् अवयवविशेषः येन ते डयन्ते।
"रावणः जटायोः पक्षौ चिच्छेद।"
Synonyms:
क्रोडः, पक्षः, पार्श्वः, पार्श्वम्, उपपार्श्वः, कुक्षिः, पार्श्वङ्गम्
noun
भुजकोटरस्य कटेः मध्यस्थः सः भागः यत्र पर्शुकाः भवन्ति।
"सीमा स्वभर्तुः क्रोडे सङ्कोचिता"।"
Synonyms:
पक्षः, गणः
noun
कस्यापि विषयस्य द्वयोः अधिकयोः परस्परविरोधिनोः तत्वयोः सिद्धान्तयोः वा दलयोः एकम्।
"भवान् कस्मिन् पक्षे।"
Synonyms:
पक्षः
noun
तत् वचनं यत् कोपि प्रमाणयितुम् इच्छति यस्य अन्येन विरोधः वर्तते भवितुं शक्नोति वा।
"प्रथमतः भवान् स्वस्य पक्षं न्यायाधीशस्य पुरतः प्रस्थापयतु।"
Synonyms:
पक्षः, पत्त्रम्, पतत्रम्, पर्णम्, पिच्छम्
noun
पक्षिणां शरीरस्य एकः बाह्यः अवयवविशेषः यद् अगुरुः तथा जलनिरोधकः वर्तते।
"भगवान् कृष्णः मस्तके मयूरस्य पक्षं धारयति स्म। "
Synonyms:
मतम्, अभिप्रायः, सम्मतिः, दृष्टिः, बुद्धिः, पक्षः, भावः, मनः, धी, मतिः, आकुतम्, आशयः, छन्दः
noun
केषुचित् विषयादिषु प्रकटीकृतः स्वविचारः।
"सर्वेषां मतेन इदं कार्यं सम्यक् प्रचलति।"
Synonyms:
पक्षः
noun
चन्द्रस्य पञ्चदशानां कलानामापूरणं पञ्चदशाहोरात्रम्।
"श्रीकृष्णस्य जन्मः कृष्णपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ अभवत्।"
Synonyms:
पक्षः
noun
मत्स्यस्य पत्रम्।
"पक्षेण मत्स्यः जले प्लवति।"
Synonyms:
दलः, पक्षः
noun
विशेषमतस्य समर्थकानां समूहः।
"भवतः दलः कः।"
Synonyms:
पार्श्वः, पक्षः, पार्श्वम्
noun
कस्यापि वस्तुनः शरीरस्य वा दक्षिणतः वामतः वा भागः।
"कस्मिन् पार्श्वे पीडाम् अनुभवसि।"
Synonyms:
पक्षः, पक्ष्म, गरुत्, द्हधिः, पत्रम्, पतत्रम्, छदः, छदः, छदनम्, तनुरूहः, तनुरुहः, वाजः, बाहुकुत्थः
noun
खगादीनाम् अवयवविशेषः।
"लुब्धकः खडगेन खगस्य पक्षौ अछिदत्।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पक्षः
Root: पक्ष
Gender: पुं
Number: all
अर्थः पञ्चदशदिनानि
Meaning(s):
Half of a lunar month
Shloka(s):
2|1|79|1 पक्षोऽर्धमासः पूर्वस्तु शुक्लाख्योऽन्योऽसिताह्वयः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
2|1|79|1 पक्षः (पक्ष) (पुं) Half of a lunar month पञ्चदशदिनानि
2|1|79|1 अर्धमासः (अर्धमास) (पुं) Half of a lunar month पञ्चदशदिनानि
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः अहोरात्रम्
जातिः कालः
परा_अपरासंबन्धः शुक्लः
Tamil
Tamil
பக்ஷ: : இறகு, சிறகு, பக்கம், கட்சி, வகுப்பு, பதில், கூட்டம், சுவர், நிலைமை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पक्षः,
पुं,
(पक्ष्यते परिगृह्यते देवपितृकार्य्यार्थं यः ।यद्वा, पक्ष्यते चन्द्रस्य पञ्चदशानां कलाना-मापूरणं क्षयो वा येन पक्ष + घञ् यद्वा, पणते इति पण स्तुत्यादौ “गृधिपण्योर्दकौच” ।उणां ६९ इति सः कश्चान्तादेशः ।) पञ्च-दशाहोरात्राः द्विविधः शुक्लपक्षः पूर्व्व-संज्ञः कृष्णपक्षोऽपरसंज्ञः तद्भेदेन व्यवस्था यथा ।“शुक्लपक्षे तिथिर्ग्राह्या यस्यामभ्युदितो रविः ।कृष्णपक्षे तिथिर्ग्राह्या यस्यामस्तमितो रविः”
अत्रामावास्यावत्तिथिक्षयवृद्धिभ्यां व्यवस्थाकिन्तु रवेरुदयास्तमयसम्बन्धाच्छुक्लकृष्णपक्षाभ्यांव्यवस्था सा युग्माद्यनाघ्राततिथिकर्म्मपरासामान्यविशेषन्यायात्” इति तिथ्यादितत्त्वम्
पक्षिणामवयवविशेषः पाखा इति भाषा ।तत्पर्य्यायः गरुत् छदः पत्रम् पतत्रम् ५तनूरुहम्
शरपक्षः तीरेर पाखा इतिभाषा तत्पर्य्यायः वाजः सहायः ।कचात् परे समूहार्थः यथा केशपक्षः इत्य-मरः
(महाकालः शिवः कालोपाधि-भेदात् पक्षस्य तथात्वम् यथा महाभारते ।१३ शिवसहस्रनामकीर्त्तने १७ १३९ ।“ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः संख्या समापनः
”)पार्श्वः गृहम् साध्यम् (सन्दिग्धसाध्यवान्पदार्थः यथा, भाषापरिच्छेदे ७० ७१ ।“सिषाधयिषया शून्या सिद्धिर्यत्र विद्यते ।स पक्षस्तत्र वृत्तित्वज्ञानादनुमितिर्भवेत्”
)विरोधः बलम् (यथा, पञ्चतन्त्रे ६६ ।“यस्तीर्थानि निजे पक्षे परपक्षे विशेषतः ।गुप्तैश्चरैर्नृपो वेत्ति दुर्गतिमाप्नुयात्”
)सखा चुल्लीरन्ध्रम् राजकुञ्जरः इति मेदिनी
विहगः वलयम् शुद्धः इति शब्दरत्नावली
वर्गः (सजातीयवृन्दम् यथा, गोः रामायणे ।२ १८ १३ ।“भरतस्यापि वा पक्षं यो गृह्णीयादचेतनः ।तं पापमहमद्यैव प्रेषयामि यमक्षयम्”
)पिच्छम् देहाङ्गम् इति हेमचन्द्रः
पक्षः, [स्]
क्ली,
(पचतीति “पचिवचिभ्यांसुट् च” उणां २१९ इति असुन् सुट्च ।) गरुत् यथा पक्षसी स्मृतौ पक्षौ ।इति भरतधृतशुभाङ्कः
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पक्ष परिग्रहे”@} 2 पक्षकः-क्षिका, पिपक्षयिषकः-षिका, पक्षयिता-त्री
पिपक्षयिषिता-त्री
पक्षयन्-न्ती, पिपक्षयिषन्-न्ती
पक्षयिष्यन्-न्ती-ती, पिपक्षयिषिष्यन्-न्ती-ती
पक्षयमाणः, पिपक्षयिषिष्यमाणः
पक्षयिष्यमाणः, पिपक्षयिषिष्यमाणः, 3 सुपक्-सुपक्षौ-सुपक्षः
पक्षितम्-तः, पिपक्षयिषितः-तवान्
पक्षः, पिपक्षयिषुः
पक्षयितव्यम्, पिपक्षयिषितव्यम्
पक्षणीयम्, पिपक्षयिषणीयम्
पक्ष्यम्, पिपक्षयिष्यम्
ईषत्पक्षः-दुष्पक्षः-सुपक्षः
पक्ष्यमाणः, पिपक्षयिष्यमाणः
पक्षः, पिपक्षयिषः
पक्षयितुम्
पिपक्षयिषितुम्
पक्षणा, पिपक्षयिषा
पक्षणम्, पिपक्षयिषणम्
पक्षयित्वा, पिपक्षयिषित्वा
4 संपक्ष्य, प्रपिपक्षयिष्य
पक्षम् -पक्षयित्वा
पिपक्षयिषम् -पिपक्षयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(९५६)
02
=>
(१०-चुरादिः-१५५०। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
[[३। ण्यन्तेऽत्र क्विपि मयोगान्तलोप एव। तु संयोगादिलोपः। तेन रूपमेवम्।]]
04
=>
[[आ। ‘संपक्ष्य तन्निजदृशैवमवर्णि लोकैरेषोऽजनिष्ट किल दुष्टवि चूर्णनार्थम्।’ धा। का। ३। १५।]]